Кіріспе

Дмитрий Данилович Лелюшенко (Дми́трий Дани́лович Лелюше́нко; 2 қараша 1901 [ескі стиль бойынша 20 қазан 1901] – 20 шілде 1987) – совет әскери қолбасшысы, жоғары атағы – Армия генералы (1959). Екі рет Кеңес Одағының Батыры (1940 жылғы 7 сәуір және 1945 жылғы 5 сәуір), Чехословакияның Батыры (1970 жылғы 30 мамыр). 1924 жылдан КОКП мүшесі. Ростов облысында туған, украин ұлтынан. 1941 жылы Ұлы Отан соғысының алғашқы айларында Дмитрий Данилович Лелюшенко неміс басқындығына қарсы Мәскеуді қорғауда маңызды рөл атқарды. Оның одан кейінгі майдандық басқаруларының көпшілігі сәтті аяқталды, ал 1945 жылғы соңғы әрекеттерінде Қызыл Армияның Берлин және Прагаға шабуылында күштерді басқарды.

Ерте мансап

1901 жылы туған Лелюшенко 17 жасында Ресей азамат соғысы кезінде Семен Будённыймен бірге большевик әскерлерімен шайқасты. Соғыстан кейін офицерлік қабілеттері байқалып, 1933 жылы М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны бітірді. Одан кейін механикаландырылған бригадаға жіберіліп, майор шеніне дейін өсіп, Мәскеу әскери округіндегі танк полкіне командир болып тағайындалды.

Сыртқы келбеті мен мінез-құлқы

Лелюшенко мықты денелі және агрессивті көрінетін, әрі совет офицерінің сәнмен қырқылған шашы, оның сергектігімен және талапшылдығымен үйлесетін бейнесі болған. Ол келісімге келген командир емес еді және жауапкершілікті алыстан жүктеуге ұмтылмады, оның орнына фронтқа барып, өз пікірімен дербес шешімдер қабылдауды жөн көрді. Сол сияқты, оның басқару әдісі де тікелей бақылаумен болды, көбінесе оқу алаңдарында бағыныштыларына техниканы жеке көрсету үшін пайда болатын. Ол Ұлы Отан соғысында көптеген совет командирлері сияқты, тәулігіне 24 сағат кеңсесінде жұмыс істеп, тұрды.

Польша және Қысқы соғыс

Кеңес-неміс ынтымақтастығының бір бөлігі ретінде Польшаға басып кіруде (Молотов-Риббентроп келісіміне қараңыз), қазір подполковник Лелюшенко өзінің 39-шы жеке жеңіл танк бригадасын, құрамында негізінен Т-26 жеңіл танктерімен, сол кездегі Шығыс Польшаға (Рутения, Вильнюс және Батыс Беларусь) кіргізді. Лелюшенконың өзінің тәжірибесі бойынша, советтердің Польша деп аталатын аумақты басып алуы қан төгілмей өтті. Бірақ көп ұзамай, 1939 жылдың желтоқсанында бригада солтүстікке қарай Финляндияға қарсы Қызыл Армия операцияларына қатысу үшін жылжыды. Қазір полковник болған Лелюшенко 1940 жылдың ақпан-наурыз айларында Финляндияның Маннергейм қорғаныс желісіне қарсы танк шабуылдарын басқарды. Бұл оған үлкен тәжірибе берді, сондай-ақ ол жеке батылдығы үшін «Кеңес Одағының Батыры» атағымен марапатталды. Оның бригадасы да Ленин орденімен марапатталды.

Неміс басқыншылығы

Лелюшенко мансабының осы кезеңінде жылдам өрлеуге қол жеткізді. Мұндай жетістіктің бір бөлігі, әрине, бұрынғы кеңес әскерін тазартулардың нәтижесінде туған мүмкіндіктер атмосферасына, сондай-ақ Финляндияда жаяу әскермен табысты ынтымақтастық тактикасын дамытқандығы үшін алған беделіне байланысты болды. Себебі қандай болса да, 1941 жылдың көктемінде Лелюшенко генерал-майор шеніне ие болды және Мәскеу әскери округінде орналасқан 21-ші механикаландырылған корпустың командирі болып тағайындалды, ол аймаққа оның жақсы таныс екені белгілі. Бұл соғыстың басындағы совет құрамында 2 танк дивизиясы және 1 мотоатқыштар дивизиясы болды. Қолдағы танктердің барлығы BT7 және T26 үлгілерінен тұрды; кейін неміс әскеріне көп қиындық туғызған T34 және KV1 жаңа үлгілері әлі жеткілікті мөлшерде қолжетімді болған жоқ. 1941 жылдың 23 маусымында, Германия Барбаросса операциясын бастағаннан кейін бір күн өткен соң, Лелюшенко неміс басқынының ерекше қауіптерін тойтару үшін өз құрамасын қайта ұйымдастыруға кірісті. Неміс авиациясының шабуылдарынан оның әскерлері шығын көре бастады. Лелюшенко 28 маусымда Даугавпилс қаласындағы шабуылмен соғысын бастады, онда оның корпусы 56-шы танктік корпусына қарсы күшті шабуыл жасады. Бұл туралы генерал фон Манштейн өзінің «Жоғалған жеңістер» кітабында айтқан, онда ол неміс позициясының бірнеше рет «өте қиын» жағдайға түскенін сипаттаған. Дегенмен, жалпы алғанда, совет әскерлері күресіп жатты. Лелюшенконың мықты мінезі осы жағдайда өте пайдалы болды, ол майданның үнемі өзгеретін жағдайында өзін сақтап, сергек болуына септігін тигізді. Солтүстік-Батыс майданына қосылған Лелюшенко совет әскері 18 күнде 450 км артқа шегінгеніне қарамастан, ерлікпен қорғаны үшін Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталды. Тамыз айында Лелюшенко Сталиннің шақыруымен 22 танк бригадасын құруға кірісті – бұл жаңа типтегі құрама, олар T34 және KV1 танктерімен жарақтандырылуы тиіс еді. Осы қызметінде ол көптеген болашақ совет «жетекші» броньды күштердің командирлерін, мысалы Ротмистров, Катуков, Соломатин, барлығы да Лелюшенконың басшылығымен бригада командирлері болды.

Мәскеу

Қыркүйек айының соңына қарай жағдай қиынға айналды және жауапкершіліктегі айқын өзгеріске байланысты Лелюшенкоға Ставка Мәскеуге жақын, Орелден басты тас жолды қорғау үшін жаңа 1-ші гвардиялық арнайы атқыштар корпусын құруды тапсырды. Оның жеке бағалауынша, 36-мотоцикл полкі және Тула артиллерия мектебі сияқты тыл күштері неміс әскерінің шабуылына қарсы жылжу үшін және кері шегінетін күштерді жинау үшін тиімдірек болар еді. Бұл стратегия бекітілді және Орелдің түсуінен кейін, Зуша өзеніндегі Мценск шегінуге болмайтын «қызыл сызыққа» айналды. Жаңа құрылған корпус 1941 жылдың 4 қазанында шабуыл қарсаңында осы жерге түсті. Лелюшенконың бұғаттау күштері жаңа ұйымдық құрылым ғана емес, сонымен қатар жаңадан құрылған бөлімдерден тұрды, олардың кейбіреулері жақсы жабдықталған. Мысалы, Катуковтың 4-ші танк бригадасы сол кездегі ең жақсы саналатын жаңа Т-34 танктерімен толықтай жарақталды. 11 қазанға дейінгі шайқастарда Лелюшенко өте маңызды міндетті орындады. Жаудың алдында корпус құрып, ол Гудерианның Панцер тобын Мәскеудің оңтүстік жағында жеңді. Ол осы ісі үшін жеке Сталиннің алғысын алды, бұл Кеңес астанасын сақтап қалды және жалпы шапқышудың шегіне жеткенін көрсетеді. Гудерианның естеліктерінде осы кезде немістер үшін «жеңіс үміті сарқылып бара жатқаны» айтылған. 16 қазанда Лелюшенко Мәскеу тас жолы бойындағы тарихи Бородино ауданын қорғады. Онда неміс шабуылына қарсы резервтік танк бригадасымен жеке шайқас кезінде жараланды. Жазылғаннан кейін, қарашаның ортасында Лелюшенко 30-армияға басшылық етті, ол әлі де Мәскеудің алдында тұрды. Немістер одан әрі қиын шайқастарда тоқтатылды, бірақ 1 желтоқсанға қарай кеңес әскері күшті қысқы қарсы шабуылды жоспарлай алды. Лелюшенко осы операцияның бір бөлігін басқарды, ол 5 желтоқсанда қараңғыда басталды және әдеттегідей, шайқасқа жақын алдыңғы қатарда 371-ші атқыштар дивизиясын, өз әскерін алға жылжытты. 1941 жылы ол Мәскеуді үш бағыттан қорғауға көмектесті және барлық жағдайда сәтті аяқтады. Жау үшін Кеңес астанасын басып алу енді мүмкін емес болды, ал келесі жылы оның негізгі шабуылдары оңтүстікке, содан кейін Сталинградқа бағытталды.

Сталинград маңындағы іс-шаралар

1942 жылдың қарашасында, бір жыл бойы Мәскеуге жақын жерлерді бұрынғыдан гөрі әлдеқайда оңай қорғағаннан кейін, Лелюшенко оңтүстікке қарай жол тартты және 1-ші гвардиялық армияға қолбасшылық етті. Мансабының осы кезеңінде ол Ленин орденімен марапатталды және генерал-лейтенант шеніне ие болды. Алғашқы міндеті – Сталинградтағы Паулюстың 6-армиясын қоршауға бағытталған "Уран" операциясының бір бөлігі ретінде армияның шабуылы болды. 23 қарашаға дейін бұл аяқталды, Лелюшенко батысқа қарай 55 шақырымға жылды. Осы кезеңде ол, жеке басқару үшін майданға баруға тікелей талап еткендігі үшін, штабтан жиі кетуіне байланысты ресми сөгіс алды. 1942 жылдың 16 желтоқсанында "Кіші Сатурн" кодолық атымен келесі шабуылдық операция басталды және Лелюшенконың армиясы, енді 3-ші гвардиялық армия деп аталды, 1-ші гвардиялық механикаландырылған корпуспен бірге жаудың тылдарына 100 шақырымға енді.

1943 және 1944 ж. Кеңес Одағының жеңістері

Келесі екі жыл Лелюшенконың басқаруындағы әскерлер үшін сәтті болды. Курск шайқасына тікелей қатыспағанына қарамастан, олар неміс күштерінің жеңілісін пайдалану мақсатында одан кейін жүргізілген стратегиялық шабуылдардың бір бөлігі болды. 1944 жылдың наурыз айында 4-ші танк армиясының басқаруына тағайындалған оның әскерлері мен танктері 26 наурызда стратегиялық маңызы бар Каменец-Подольский қаласын басып алды және біраз уақытқа 1-ші танк армиясын қоршап алды. 1944 жылдың жазындағы советтік Багратион операциясында Лелюшенко 4-ші танк армиясын 3-ші гвардиялық танк армиясымен бірлесіп, 1-ші украин майданының (майдан – советтік әскерлердің ең ірі операциялық топтамасы, әдетте бірнеше армиялар мен қолдау бөлімшелерінен тұрады) неміс әскерлеріне қарсы алға жылдырды. Шайқас басталғалы екі апта өткен соң, 27 шілдеде осы күштер Львовты басып алды, ал Лелюшенко армиясы тамыздың ортасына дейін Висла өзенінің көпір басына 200 шақырымға жетті. Дегенмен, қаза тапқандардың саны өте көп болды және армия 90%-дан астам бронетранспортты құралдары жойылғаннан кейін қайта жарақтандыруға мәжбүр болды. Олар келесі жылға дейін тағы да алға жылжи алмады.

Соғыстың соңғы кезеңдері

Кеңес әскерлерінің үстемдікке шығуымен, 4-ші танк армиясы 1945 жылғы 11 қаңтарда өз майданның шабуылының бір бөлігі ретінде Кельце аймағында шабуылға шықты. Неміс қорғаныс шебін бұзып өтіп, Малешов маңында 24-ші танк корпусының күшті броньдық резервімен кездесті. Лелюшенко одан кейін болған броньдық шайқасты басқарды, онда 1000-ға дейін танк қатысты, неміс контршабуылын жеңіп, резервтің көп бөлігін жойды, содан кейін күштеріне Одер өзенінен өтуді бұйырды. Осы іс-әрекеті үшін ол екінші рет Кеңес Одағының Батыры атағымен марапатталды. Соғыстың соңғы апталарында Лелюшенко өз броньдық құрамасын алдымен Берлин маңына жеткізіп, Рейх астанасына шабуыл жасауға көмектесті, кейін Прагаға жеткізіп, қалаға шабуылға қатысты. Бұл соғыста оның көрген соңғы жауынгерлік әрекеті болды.