Қытайдағы Христиандық: Тарихы мен қазіргі жағдайы

Хинаядағы христиандық: тарихы, түрлері (Ассириялық шіркеу, католиктер, протестанттар) және даму жолдары. Қытайдағы дін туралы мағлұмат.

29 мин оқу

100%

Дереккөз: Christianity in China — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Қытайда христиан діні ерте ортағасырлық кезеңнен бері кездеседі және ерте заманауи дәуірде елде маңызды рөл атқара бастады. Шығыс Ассириялық шіркеуі 7 ғасырда, Тан әулеті тұсында Қытайға келді. Католицизм – моңғолдар басқарған Юань әулетінің императорлары қолдаған діндердің бірі болғанмен, Қытайда 16 ғасырда иезуиттердің қайтадан енгізгеніне дейін кеңінен таралмады. 19 ғасырдың басында Қытайдағы протестант миссионерлері шағын, бірақ ықпалды жақтастар жинады, сонымен қатар тәуелсіз қытай шіркеулері де құрылды. Қытайдағы христиандар туралы нақты деректерге қол жеткізу қиын. Қытайда христиан діні ең қарқынды өсіп жатқан дін деп есептеледі. 1949 жылға дейін олардың саны шамамен 4 миллионды құрады (3 миллион католик және 1 миллион протестант). 2000 жылдардың басында протестанттардың саны 38 миллионға, католиктердің саны 10-12 миллионға жетті, православиелік христиандардың саны одан да аз болды. Алайда, кейбір халықаралық христиан ұйымдарының бағалауынша, өзін христиан деп жарияламайтын ондаған миллион адам бар. Қытай империясының көп бөлігінде діни амалдар мемлекет тарапынан қатаң бақыланды. Қытай Халық Республикасы да дінді қатаң реттейді. 18 жастан асқан қытай азаматтары тек мемлекеттік бақылаудағы үш мекеменің бірінде – Католик патриоттық шіркеуінде, Қытай христиан кеңесінде немесе протестанттық «Өз күшімен» шіркеуінде тіркелген христиандық ұйымдарға ғана қосылуға рұқсат етіледі. Дегенмен, көптеген қытай христиандары бейресми желілердің және құпия шіркеулердің, көбінесе «үй шіркеулері» деп аталатын, мүшелері болып табылады. Бұл шіркеулер 1950 жылдары көптеген христиандар мемлекеттік бақылаудағы мекемелерді қабылдамаған кезде көбейе бастады. Үй шіркеулерінің мүшелері әртүрлі теологиялық бағыттарды ұстанады және қытай христиандарының «көпшілік бөлігін» құрайды деп есептеледі.

Терминология

Қытай тілінде Ыбырайым дініндегі Құдайды атау үшін әр түрлі сөздер қолданылады, олардың ең көп таралғаны – протестанттар мен христиан емес адамдар жиі қолданатын "Шанди" (c=上帝) және католиктер жиі қолданатын "Тяньчжу" (c=天主). Қытай протестанттары да қолданатын "Шен" (神) сөзі, Қытайдың дәстүрлі діндерінде құдайларды немесе табиғаттың тудыру күштерін білдіруі мүмкін. Бұған қоса, христиандар тарихи түрде Қытай классикасынан "Билеуші" (c=主宰) және "Жаратушы" (c=造物主) сияқты Құдайға сілтеме ретінде сөздерді қабылдап келген. Христиан дін тармақтарын атау үшін қытай тілінде "Протестантизм" (c=基督教新教), "Католицизм" (c=天主教) және "Шығыс православиесі" (t=東正教) терминдері қолданылады. Қытайдағы православие христиандары жалпы түрде немесе деп атайды.

Орта ғасырлар

Христиан діні моңғол империясына зор ықпал етті, себебі бірнеше моңғол тайпалары негізінен Шығыс шіркеуінің христиандары болды, ал Шыңғыс ханның ұрпақтарының көптеген әйелдері христиан болған. Осы кезеңде Батыс христиан әлемі мен Юань әулетінің астанасы ханбалық (қазіргі Бейжің) арасындағы байланыс папалық елшілер арқылы басталды. Шығыс шіркеуінің христиан діні Қытайда жақсы қалыптасқан, мұны Раббан Бар Саума мен Раббан Маркос монахтары куәлейді, олар екеуі де батысқа белгілі қажылық жасап, жол бойында көптеген Шығыс шіркеуінің қауымдарын аралады. Маркос Шығыс шіркеуінің патриархы болып сайланды, ал Бар Саума 1287-1288 жылдары Еуропаның сарайларына барып, батыс монархтарына моңғолдар арасындағы христиандық туралы айтты. 1294 жылы Еуропадан келген францискан монахтары Қытайда миссионерлік жұмысты бастады. Олар шамамен бір ғасыр бойы Шығыс шіркеуінің христиандарымен бірге жұмыс істеді. Францискан миссиясы 1368 жылдан бастап жойылды, себебі Мин әулеті барлық шетелдік ықпалды жоюға кірісті. Қытайлықтар Юань әулетінен бастап мұсылмандарды, яһудилерді және христиандарды бірдей атаумен – «Хуй Хуй» (Хууй Хюй) деп атады. Христиандар «аяғы жарылмаған жануарларды жемейтін хуйлар», мұсылмандар «тоқ етін жемейтін хуйлар», ал яһудилер «сіңірлерді суырып алатын хуйлар» деп аталды. «Хуй цзе» (Hui zi) немесе «Хуй хвюй» (Hui Hui) қазіргі уақытта көбінесе мұсылмандарды атау үшін қолданылады, бірақ яһудилерді әлі де «Лан Мао Хуй цзе» (Лан Мао Хуй цзи) деп атайды, яғни «көк бас киімді Хуй цзе». Кейфенгте яһудилерді «Тэао кин кеаоу», «сіңірді суырып алу діні» деп атады. Қытайдағы яһудилер мен мұсылмандар синагога мен мешіт үшін бірдей атауды пайдаланды, олардың екеуі де «Циньчжэнь-си» (Qingzhen si) – «тазалық пен шындық ғибадатханасы» деп аталды, бұл атау он үшінші ғасырда пайда болды. Синагога мен мешіттер «Либай-си» (Libai si) деп те белгілі болды. Бір жазуда яһуди діні бұрын «Ицзе ло ни кеаоу» (Israelitish religion) деп, ал синагогалар «Ицзе ло ни лин» (Israelitish temple) деп аталғаны айтылады, бірақ ол қолданыстан шығып қалды. Сондай-ақ, Рим католик шіркеуі мен исламмен бәсекелестік Шығыс шіркеуінің христиан дінінің Қытайда жоғалуына себеп болғаны хабарланды; Рим католиктері Шығыс шіркеуін еретик деп санайды, «Рим елшілерімен даулар және Мұхаммедшіліктің өркендеуі олардың ежелгі шіркеулерінің негізін құртты» деді. Рашид әл-Диннің айтуынша, Хубилай хан мұсылмандарға қарсы, халал мал союға қарсы заңдарды екі есе күшейтті. Иса Келемечи Хубилай ханның сарайында қызмет еткен христиандардың, мысалы, Иса Келемечидің ықпалымен халал сою мен сүндеттеуді тыйым салу сияқты мұсылмандарға қарсы тыйымдарды күшейтті, Рашид әл-Диннің айтуынша, мұсылмандарды жамандауға шақырды. Иса Келемечи Хубилай ханға мұсылманның «Барлық көпқұдайшыларды өлтіріңдер» деген қағидасын көрсетті, бұл моңғолдардың мұсылмандарға деген күдігін арттырды. Ол Сюй Гуанцзи сияқты ықпалды тұлғаларды христиан дініне көндірді, ел бойынша христиандық елді мекендер құрды және императорлық сарайға, әсіресе ресми астрономия мен астрологияны бақылайтын Ырымдар министрлігіне жақындады. Риччи және басқалар, соның ішінде Мишель Руджиери, Филипп Купле және Франсуа Ноэль, қытай классикасын латын тіліне аудару және Қытай мәдениеті мен тарихы туралы білімді Еуропада таратуға бір ғасыр бойы күш салды, бұл Ағартушылықтың дамуына әсер етті. Иезуиттер Қытайдағы көркемдік гибридтер құбылыстарын, мысалы, қытайлық христиандық клоизон өндірістерін де насихаттады. Францискандардың (осы дәуірде келген алғашқы католик шіркеуінің діни қызметкерлері) және басқа миссионерлік ордендердің пайда болуы қытайлық әдет-ғұрыптар мен Құдайдың есімдері туралы ұзаққа созылған дауға әкелді. Иезуиттер, секуляризацияланған ғалым бюрократтар және ақырында Кангси императорының өзі ата-бабаларға және Конфуцийге деген қытайлық құрметі құрметпен, бірақ діни емес рәсімдер христиан ілімімен үйлесімді деп ұстанып келді; басқа ордендер Қытайдың қарапайым халқының нанымдарына назар аударды, бұл жол берілмейтін тәңірлерге табыну екенін және Құдайға арналған жалпы қытайлық атаулар Жаратушыны Оның жаратылысымен шатастырды. Фуцзянь епискобының шағымына жауап ретінде папа Клемент XI 1704 жылы дауды шешуші тыйым салумен аяқтады; оның легаты Чарльз Томас Майллард Де Турнон 1707 жылы бұл хабар оған жеткенде конфуциандық рәсімдерге рұқсат берген кез келген христианды қысқаша және автоматты түрде құлдырауға шығарды. Алайда, сол кезде Турнон мен епископ Мейгро, тақ алдында сұрақтар қою кезінде қатты білімсіздік танытқандықтан, Кангси императоры Риччидің қытай катехизисінің шарттарына бағынбаған христиан миссионерлерін елден шығаруды бұйырды. Турнонның саясаты, Клементтің 1715 жылғы Ex illa die бұйрығымен бекітілді, Қытайдағы барлық миссиялардың жедел құлауына әкелді. Католик шіркеуі 1939 жылға дейін өз ұстанымын қайта қарастырмады, сонда папа Пий XII қытайлық әдет-ғұрыптардың кейбір түрлеріне рұқсат берді. Екінші Ватикан соборы кейіннен жаңа саясатты бекітті.

Christianity was a major influence in the Mongol Empire, as several Mongol tribes were primarily Church of the East Christian, and many of the wives of Genghis Khan's descendants were Christian. Contacts with Western Christendom also began in this time period, via envoys from the papacy to the capital of the Yuan dynasty in Khanbaliq (present day Beijing). Church of the East Christianity was well established in China, as is attested by the monks Rabban Bar Sauma and Rabban Marcos, both of whom made a famous pilgrimage to the West, visiting many Church of the East communities along the way. Marcos was elected as Patriarch of the Church of the East, and Bar Sauma went as far as visiting the courts of Europe in 1287–1288, where he told Western monarchs about Christianity among the Mongols. In 1294, Franciscan friars from Europe initiated mission work in China. For about a century they worked in parallel with the Church of the East Christians. The Franciscan mission disappeared from 1368, as the Ming dynasty set out to eject all foreign influences. The Chinese called Muslims, Jews, and Christians starting in the Yuan dynasty by the same name, "Hui Hui" (Hwuy hwuy). Christians were called "Hwuy who abstain from animals without the cloven foot", Muslims were called "Hwuy who abstain from pork", Jews were called "Hwuy who extract the sinews". "Hwuy tsze" (Hui zi) or "Hwuy hwuy" (Hui Hui) is presently used almost exclusively for Muslims, but Jews were still called "Lan Maou Hwuy tsze" (Lan Mao Hui zi) which means "Blue cap Hui zi". At Kaifeng, Jews were called "Teaou kin keaou", "extract sinew religion". Jews and Muslims in China shared the same name for synagogue and mosque, which were both called "Tsing chin sze" (Qingzhen si), "temple of purity and truth", the name dated to the thirteenth century. The synagogue and mosques were also known as "Le pae sze" (Libai si). A tablet indicated that Judaism was once known as "Yih tsze lo nee keaou" (Israelitish religion) and synagogues known as "Yih tsze lo née leen" (Israelitish temple), but it faded out of use. It was also reported that competition with the Roman Catholic Church and Islam were also factors in causing Church of the East Christianity to disappear in China; the Roman Catholics also considered the Church of the East as heretical, speaking of "controversies with the emissaries of [ ] Rome, and the progress of Mohammedanism, sapped the foundations of their ancient churches." Kublai Khan doubled down on anti Muslim anti Halal slaughter laws under pressured from Christians like Isa Kelemechi who served in Kublai's court, according to Rashid al Din. Isa Kelemechi was also instrumental in reinforcing anti Muslim prohibitions in the Mongol realms, such as prohibiting halal slaughter and circumcision, and, according to Rashid al Din encouraged denunciation of Muslims. Isa Kelemechi also showed to Khubilai the Muslim precept of "Kill the polytheists, all of them", raising the suspicion of the Mongols towards Muslims. and made influential converts like Xu Guangqi, establishing Christian settlements throughout the country and becoming close to the imperial court, particularly its Ministry of Rites, which oversaw official astronomy and astrology. Ricci and others including Michele Ruggieri, Philippe Couplet, and François Noël undertook a century long effort in translating the Chinese classics into Latin and spreading knowledge of Chinese culture and history in Europe, influencing the developing Enlightenment. The Jesuits also promoted phenomena of artistic hybridization in China, such as Chinese Christian cloisonné productions. The introduction of the Franciscans (the first round of Catholic Church clergy to have come during this era) and other orders of missionaries, however, led to a long running controversy over Chinese customs and names for God. The Jesuits, the secularized scholar bureaucrats, and eventually the Kangxi Emperor himself maintained that the Chinese veneration of ancestors and Confucius were respectful but non religious rituals compatible with Christian doctrine; other orders pointed to the beliefs of the common people of China to show that it was impermissible idolatry and that the common Chinese names for God confused the Creator with His creation. Acting on the complaint of the Bishop of Fujian, Pope Clement XI finally ended the dispute with a decisive ban in 1704; his legate Charles Thomas Maillard De Tournon issued summary and automatic excommunication of any Christian permitting Confucian rituals as soon as word reached him in 1707. By that time, however, Tournon and Bishop Maigrot had displayed such extreme ignorance in questioning before the throne that the Kangxi Emperor mandated the expulsion of Christian missionaries unable to abide by the terms of Ricci's Chinese catechism. Tournon's policies, confirmed by Clement's 1715 bull Ex illa die led to the swift collapse of all of the missions across China, It was not until 1939 that the Catholic Church revisited its stance, with Pope Pius XII permitting some forms of Chinese customs. The Second Vatican Council later confirmed the new policy.

17-18 ғасырлар

Чиң династиясы (1644-1911) кезінде шетелдік державалармен байланыс нәтижесінде Қытайға миссионерлердің тағы бір толқындары келді. 1715 жылы орыс православиесі, ал 1807 жылы протестанттар Қытайға енді. Юнцзэн императоры өз маньчжу халқының арасында христиан дініне көшкендерге қатаң қарсы болды. Ол маньчжурлардың тек маньчжурлардың жолымен ғана Аспанға құлшылық ету керектігін ескертті, себебі әртүрлі халықтар Аспанға әртүрліше құлшылық етеді. Ол былай деді:
"Аспанның Иесі – өзінің Аспаны. Империямызда Аспанды құрметтеу және оған құрбан шалу үшін ғибадатхана бар. Біз, маньчжулар, Тяо Цзиньді сақтаймыз. Жылдың бірінші күні Аспанды құрметтеу үшін хош иісті заттар мен қағаздарды жағамыз. Біз, маньчжулар, Аспанды құрметтеу үшін өзімізге тән рәсімдерге иеміз; моңғолдар, қытайлар, орыстар және еуропалықтар да Аспанды құрметтеу үшін өзіндік рәсімдерін ұстанады. Мен оның [Күннің ұлы Урценнің] Аспанды құрметтемейтінін ешқашан айтқан емеспін, бірақ әркімнің өз жолы бар. Урцен маньчжу болғандықтан, біз сияқты істеуі керек."

19-20 ғасырлар

1840 жылдары Қытай Еуропа мен АҚШ-тан келген протестант миссионерлерінің маңызды орталығына айналды. Бір кездері тыйым салынған католик миссионерлері бірнеше онжылдықтан кейін қайта келді. Нақты санын анықтау қиын, бірақ тарихшы Кэтлин Лодвик 1809 мен 1949 жылдар аралығында Қытайда миссионерлік қызмет атқарған шетелдіктердің саны шамамен 50 мыңға жететінін есептейді, олардың ішінде протестанттар мен католиктер екеуі де бар. Олар конфуциандыққа берілген және батыстық этикалық жүйелерге наразылық білдірген жергілікті элитадан күшті қарсылыққа тап болды. Миссионерлер көбінесе Батыс империализмінің бір бөлігі деп қарастырылды. Білімді топ өкілдері өз билігінен қорқып жүрді. Мандариндердің билікке талап етуі Қытай классикасын білуге байланысты болды – барлық мемлекеттік қызметкерлер конфуциандық бойынша өте қиын емтиханды тапсыруға тиіс еді. Қазіргі биліктегі элита оның орнына Киелі кітап, ғылыми білім және батыстық білім келеді деп қорқып отырды. Дейін, 20 ғасырдың басында батыстық үлгідегі жаңғыруға ұмтылған реформаторлардың ықпалымен емтихан жүйесі жойылды. Басты мақсат – дін аудару еді, бірақ олар салыстырмалы түрде аз жетістікке қол жеткізді. Олар мектептер, сондай-ақ ауруханалар мен емханалар ашуда көбірек табысқа ие болды. Олар қытай саясатынан алшақ жүрді, бірақ опиумға қарсы күресті. Батыс үкіметтері келісім шартында белгіленген порттарда оларды қорғай алды, бірақ осы шектеулі аумақтардан тыс жерлерде олар жергілікті билік өкілдерінің ықтиярында болды және қауіп-қатерлер жиі кездесетін. 1900 жылы олар Боксерлердің шабуылдары мен кісі өлтірулерінің басты нысанасы болды.

Протестанттық миссионерлік қызметтер

140 жылдық протестант миссионерлік қызметі 1807 жылдың 4 қыркүйегінде Макаоға келген Роберт Моррисонмен басталды. Моррисон Библияны қытай тіліне аударды. Ол сонымен қатар батыстықтардың пайдалануы үшін қытай сөздігін жасады. Библияны аударуға 12 жыл, ал сөздікті жасауға 16 жыл кетті.

Жауыз заңдар

Цинь үкіметінің кодексіне "құдірет иелері, әйел-сиқыршылар және барлық шарлатандықтарға" тыйым салу енгізілді. 1814 жылы Цзяцин императоры христиан дініне сілтеме жасайтын алтыншы тармақ қосты, ол 1821 жылы өзгертіліп, 1826 жылы Даогуан императоры ханқытайлар мен маньчжулар арасында христиан дінін таратушыларға тыйым салды. Дінінен бас тартпаған христиандар Синьцзянның мұсылман қалаларына жіберіліп, мұсылман басшылары мен бектеріне құл ретінде берілуге тиіс болды. Кейбіреулер Қытай үкіметі протестантизм мен католик шіркеуі арасында ажырату жасайды деп үміттенді, себебі заң Римге бағытталған еді, бірақ 1835-36 жылдары протестант миссионерлері қытайлықтарға христиан кітаптарын бергеннен кейін, Даогуан императоры "оларды кітаптармен қамтамасыз еткен Кантонның сатқындары кімдер?" деп сұрады.

Ауруханалар мен мектептер

Мәсіхшілер емханалар мен ауруханалар ашып, медбикелерді даярлады. Рим католиктері мен протестанттар бастауыш мектептен университет деңгейіне дейінгі білім беру орындарын құрды. Қытайдың бірнеше белгілі университеттері діни ұйымдар ретінде бастама алған. Миссионерлер аяқ байлау сияқты әдеттерді, сондай-ақ қызметшілерге жасалған әділетсіздікті жоюға күш салды, қайырымдылық шараларын ұйымдастырып, кедейлерге азық-түлік таратып берді. Олар опиум саудасына қарсы тұрып, оған тәуелді көптеген адамдарға емдеу көмегін көрсетті.

Порт қалаларынан тыс жерлерде

1860 жылдардың басында Тайпин қозғалысы дерлік толықтай жойылды, ал протестант миссионерлері сол кезде бес жағалау қаласымен ғана шектелді. Алайда, ғасыр соңына таман жағдай түбегейлі өзгерді. Он шақты жаңа миссионерлік қоғам құрылды және Қытайдың барлық аймақтарында бірнеше мың миссионер жұмыс істеді. Бұл трансформацияның себебі – Қытай үкіметін батыс миссионерлерін ел ішіне кіргізуге мәжбүрлеген теңсіз шарттар мен 1859 жылғы Ұлыбританиядағы Ұлы оянудың қозғалысын тудырған әсері болды. Бұл істе Хадсон Тейлор (1832–1905) маңызды рөл атқарды. Тейлор (Плимут бауырлары) 1854 жылы Қытайға келді. Тарихшы Кеннет Скотт Латурет Хадсон Тейлорды "барлық уақыттағы ең ұлы миссионерлердің бірі, сондай-ақ 19 ғасырда қандай мақсатпен болса да Қытайға келген ең ықпалды шетелдіктердің төртеуінің бірі" деп жазды. Лондонға негізделген және фундаменталистік және евангелистік англикандарға үлкен қызығушылық танытқан Қытай ішкі миссиясы – Қытайдағы ең ірі миссионерлік ұйым болды. Бағалау бойынша, Тейлор христиан дініне сол кездегі апостолдар дәуірінен бері ең көп адамды сендірген. Қытайда бір кезде жұмыс істеген 8500 протестант миссионерінің 1000-ы Қытай ішкі миссиясынан шыққан. Хадсон Тейлордың ізбасары Диксон Эдвард Хост бастапқыда Үш Өзін-Өзі Басқару Шіркеуінің өзін-өзі басқару принциптерін жариялады, сол кезде ол Қытай ішкі миссиясының шетелдік бақылаудан еркін, жергілікті қытай шіркеуін құру мақсатын айқындады.

Әлеуметтік қызметтер

Императорлық дәуірде Қытайдың әлеуметтік және діни мәдениетінде дерлік барлық әлеуметтік қызметтерге арналған қайырымдылық ұйымдары болды: қайтыс болғандарды жерлеу, жетімдерге күтім жасау, ашқандарды тамақпен қамтамасыз ету. Әр қоғамдағы ең бай адамдар – әдетте, саудагерлер – мұқтаж жандарға азық-түлік, дәрі-дәрмек, киім-кешек, тіпті ақшалай көмек беруге міндетті болды. Бостон қаласындағы Эммануэль колледжінің тарихшысы Каролина Ривздің сөзіне қарағанда, бұл жағдай XIX ғасырдың соңында американдық миссионерлердің келуімен өзгерді. Олардың осы елге келуінің бір себебі кедей қытай халқына көмектесу еді. 1865 жылы Қытай ішкі миссиясы басталған кезде Қытайда-ақ отыз түрлі протестанттық ұйым жұмыс істеп жатты, бірақ ұсынылған конфессиялардың алуан түрлілігі миссионерлердің санына пропорционалды емес еді. Протестант миссионерлері жұмыс істеп жүрген жеті провинцияда шамамен 204 миллион адам тұрды, ал олардың арасында бар болғаны 91 миссионер қызмет етті. Ал ішкі Қытайдағы қалған он бір провинцияда 197 миллион адамға ешқандай көмек көрсетілмеген. Лондондық миссионерлік қоғам мен Американың шетелдегі миссиялар жөніндегі кеңесінен бөлек, баптистер, пресвитериандар, методистер, епископалдар және веслеяндықтармен байланысты миссионерлер де болды. Көптеген миссионерлер Англиядан, АҚШ-тан, Швециядан, Франциядан, Германиядан, Швейцариядан және Нидерландыдан келді.

Дүниежүзілік кітаптар

Қытайдағы протестант миссионерлік қозғалысы христиан әдебиеттері мен Киелі кітаптарды жариялау және таратумен қатар, тарих және ғылым салаларындағы басқа да басылған еңбектер арқылы білім таратуға да көмектесті. Миссионерлер қытай халқымен жұмыс істей бастағанда, мектептер ашып, дамытып, Батыс елдерінен келген медициналық тәсілдерді енгізді.

Қарсылық

Қытайдағы жергілікті істерді жергілікті шенеуніктер мен жер иелері бақылап отырды. Олар миссионерлік жұмыстарға қарсылық көрсетті. Тарихшы Пол Варгтың айтуынша: Қытайлықтардың миссионерлерге деген қарсылығының басты себебі – батыс христиандығының қытай халқына мүлдем жат және түсініксіз болуы еді. Сонымен қатар, миссионерлердің революциялық бағдарламасын түсінгендеріне байланысты да қарсылық болды. Әдебиетшілер христиандықтың олардың билігінен айыратынын сезінді. Олардың қарсылығы соншалықты күшті болғандықтан, көптеген миссионерлер оларды өз жақтарына тартуға тырысудың қажеті жоқ деп санады. 1897 жылдың желтоқсанында Вильгельм II Қытайдағы аумақты басып алу ниетін жариялады, бұл "жеңілдіктерге талас" тудырды, оның нәтижесінде Ұлыбритания, Франция, Ресей және Жапония Қытайдағы өздерінің ықпал аймақтарын бекітті. Германия үкіметі Шандоңды басып алғаннан кейін көптеген қытайлықтар шетелдік миссионерлердің және мүмкін, барлық христиандық қызметтердің империалистік "қарбызды бөлу" әрекеті, яғни Қытайды бөлік-бөлікпен отарлау мақсатында жасалғанын қауптенді. Жергілікті әулет өкілдері шетелдік миссионерлерге қарсы арандатушылық әдебиеттер жариялады. Бір трактатта шетелдік миссионерлер айқышқа малып тасталған шошқаларға дұға оқып тұрғандары бейнеленген. Католиктер Құдайды Тяньцзу (Көк Иесі) деп атады, ондағы "чжу" қытай таңбасы "шошқа" сөзімен бірдей айтылады. Сондай-ақ, кітапшада христиан дін қызметкерлерінің жексенбілік құлшылықтан кейін ораза ұстап, ұрланған қытайлықтардың ішек-қарны, кеудесі және мүшелерін алып тастағаны көрсетілген. Ол оларды құртуға шақырумен аяқталды, бұл шақырулар жанжалшылар мен билік тарапынан қайталап айтылды. Боксерлер көтерілісінің басты себебі – Қытайдағы христиан дініне қарсылық болды. Миссионерлер және ондаған мың жаңа мүшелер қудаланды және өлтірілді. 1895 жылы провинциялық судья Маньчжу Юксиан қарақшылармен күресу үшін Үлкен қылыштар қоғамының көмегіне ие болды. Үлкен қылыштардың ерекше амалдары болғанымен, олар қарақшылар емес еді және қытай билігі оларды қарақшылар деп санамады. Үлкен қылыштар қарақшыларды аяусыз талқандады, бірақ қарақшылар католик дініне көшті, себебі бұл оларды шетелдіктердің қорғауында қудалаудан сақтайтын иммунитет берді. Үлкен қылыштар қарақшылардың католик шіркеулеріне шабуыл жасап, өртеп жіберді. Юксиан бірнеше Үлкен қылыштардың басшыларын ғана жазалады, ал қалғандарын жазаламады. Осыдан кейін тағы да көп құпия қоғамдар пайда бола бастады. Француз католиктері Қытайда белсенді жұмыс істеді, олар француз шіркеулерінен ақша жинау арқылы қаржыландырылды. Қасиетті балалар қоғамы (L'Oeuvre de la Sainte Enfance) – 1843 жылы қытайлық балаларды нәресте өлтіруден құтқару мақсатымен құрылған католик қайырымдылық ұйымы. Бұл ұйым 1870 жылғы Тяньцзиньде болған қырғын кезінде қытайлықтардың христианға қарсы наразылықтарының нысаны болды. Сәбилерді өлтіру туралы жалған ақпараттарға байланысты туған тәртіпсіздіктер француз консулының өліміне және дипломатиялық дағдарысқа әкеп соқты.

Local affairs in China were under the control of local officials and the land owning gentry. They led the opposition to missionary work. According to historian Paul Varg:
The Chinese hostility to the missionary was based first of all on the fact that Western Christianity was utterly strange and incomprehensible to the Chinese. There was also the opposition based on what they did understand, namely the missionary's revolutionary program. The literati sensed from the very beginning that Christianization would deprive them of their power. So intense was their hostility that few missionaries considered it worthwhile to make any effort to win them over. In December 1897, Wilhelm II declared his intent to seize territory in China, which triggered a "scramble for concessions" by which Britain, France, Russia and Japan also secured their own sphere of influence in China. After the German government took over Shandong, many Chinese feared that the foreign missionaries and possibly all Christian activities were imperialist attempts at "carving the melon", i. e., to colonize China piece by piece. Local gentry published hate literature against the foreign missionaries. One tract featured foreign missionaries praying to crucified pigs—the Catholic term for God was Tianzhu (Heavenly Lord), in which the Chinese character "zhu" had the same pronunciation as the word for "pig". The pamphlet also showed Christian clergy engaging in orgies following Sunday services and removing the placentas, breasts, and testicles from kidnapped Chinese. It concluded with repeated calls for their extermination by vigilantes and the government. The Boxer Rebellion was in large part a reaction against Christianity in China. Missionaries were harassed and murdered, along with tens of thousands of converts. In 1895, the Manchu Yuxian, a magistrate in the province, acquired the help of the Big Swords Society in fighting against bandits. The Big Swords practices heterodox practices, however, they were not bandits and were not seen as bandits by Chinese authorities. The Big Swords relentlessly crushed the bandits, but the bandits converted to the Catholic Church, because it made them legally immune to prosecution under the protection of the foreigners. The Big Swords proceeded to attack the bandits' Catholic churches and burn them. Yuxian only executed several Big Sword leaders, but did not punish anyone else. More secret societies started emerging after this. French Catholic missionaries were active in China; they were funded by appeals in French churches for money. The Holy Childhood Association (L'Oeuvre de la Sainte Enfance) was a Catholic charity founded in 1843 to rescue Chinese children from infanticide. It was a target of Chinese anti Christian protests notably in the Tianjin Massacre of 1870. Rioting sparked by false rumors of the killing of babies led to the death of a French consul and provoked a diplomatic crisis.

Халықтық танымалдылық және жергілікті өсім (1900-1925)

Көптеген ғалымдар Боксерлік көтеріліс пен Екінші Қытай-Жапон соғысы арасындағы тарихи кезеңді Қытай христиандығының алтын ғасыры деп санайды, себебі Қытайдың көптеген аймақтарында дінге келгендердің саны жылдам өсіп, шіркеулер салынып жатты. Пол Варг американдық миссионерлердің Қытайды өзгерту үшін тығырықтан шығуға көп еңбек еткенін айтады: [20-шы ғасырдың] алғашқы онжылдықтарында миссионерлік қозғалыстың өркендеуі американдық шіркеу қауымы мен Қытай арасында АҚШ пен басқа ешбір елдің арасында болмаған байланыс құрды. 1890 жылы миссионерлердің саны 513-тен 1914 жылы 2000-нан асты, ал 1920 жылы Қытайда 8325 протестант миссионері болды. 1927 жылы Америкада он алты университет және колледж, он кәсіби колледж деңгейіндегі мектеп, төрт дінтану мектебі және алты медицина мектебі болды. Бұл мекемелерге 19 миллион доллар инвестиция салынған. 1920 жылы 265 христиандық орта мектеп болды, онда 15 213 оқушы оқыды. Мыңдаған бастауыш мектептер болды; тек пресвитериандардың өзінде 383 бастауыш мектеп болды, онда шамамен 15 000 оқушы білім алды. АҚШ-та кең ауқымды қаржы жинау және жарнамалық науқандар өткізілді. 1910 жылы Глазго қаласында өткен Дүниежүзілік миссионерлер конференциясынан кейін протестант миссионерлері шіркеулерді басқаруды жергілікті христиан көшбасшыларына тапсыруды білдіретін «жергіліктендіру» деп аталатын процесті белсенді түрде ілгерілетті. Қытайдың Ұлттық YMCA бұл бастаманы бірінші болып қолға алды. 1920 жылдары шіркеу көшбасшыларының бір тобы конфессияаралық қызметті үйлестіру үшін Қытайдың Ұлттық Христиан Кеңесін құрды. Көшбасшылардың арасында Чен Цзинъи болды, ол Глазго конференциясында конфессиялық емес шіркеу құруға шақыруымен үлкен ықпал етті. Қытайда Христиан шіркеуін құруға жол ашылды, ол конфессиялық емес, біріккен шіркеу болатын. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жаңа мәдениет қозғалысы ғылым мен демократияны насихаттайтын интеллектуалдық атмосфераны қалыптастырды. Бұл қозғалыстың кейбір көшбасшылары, мысалы Чэнь Дусю, бастапқыда христиан дінінің Батыс елдерінің күшті елдерін құрудағы рөлін жоғары бағалап, сондай-ақ махаббат пен әлеуметтік қызметке баса назар аударғанмен, көптеген жас қытайлықтар үшін христиан діні Қытайдың шетелдік бақылауда екендігімен байланысты болды. 1923 жылғы христианға қарсы қозғалыс миссионерлер мен олардың ізбасарларына қарсы шабуыл жасады, себебі ешқандай дін ғылыми емес және Қытайдағы христиан шіркеуі шетелдіктердің құралы еді. Қытайлық протестанттар, либералды Дэвид З.Т. Юи, Қытайдың Ұлттық YMCA басшысы, Ю.Т. Ву, Ву Лейчуан, Т.С. Чао және теологиялық тұрғыдан консервативті Чен Чонггуи сияқты, әлеуметтік бағдарламалар мен теологияларды әзірлеу арқылы жауап берді, олар Қытай ұлтын нығайтуға арналған. Йель университетінің түлегі Я.С. Джеймс Йен ауыл реформасы бағдарламасын басқарды. Республика кезеңіндегі бірнеше саяси көшбасшылар протестант христиандары болды, соның ішінде Сунь Ятсен, Чан Кайшы, Фэн Юсян және Ван Чжэнтин. Көшпенді жазушылардың арасында бірнеше онжылдықтар бойы христиандығынан бас тартқан Лин Ютанг болды. Оның христиандықтан даосизм мен буддизмге, содан кейін қайтадан христиандыққа дейінгі сенім жолы өзінің «Пайганнан христианға» (1959) атты кітабында баяндалған. Лотти Мун (1840-1912), Оңтүстік баптистерін өкілдік еткен, ең танымал әйел миссионер болды. Теңдікке бағытталған феминист болғанымен, ерлердің үстемдігін қабылдамаған, Оңтүстік баптистер оны дәстүрлі гендерлік рөлдерді ұстанған оңтүстік сұлуы ретінде есте сақтайды.

Many scholars see the historical period between the Boxer Uprising and the Second Sino Japanese War as a golden age of Chinese Christianity, as converts grew rapidly and churches were built in many regions of China. Paul Varg argues that American missionaries worked very hard on changing China:
The growth of the missionary movement in the first decades of the [20th] century wove a tie between the American church going public and China that did not exist between the United States and any other country. The number of missionaries increased from 513 in 1890 to more than 2,000 in 1914, and by 1920 there were 8,325 Protestant missionaries in China. In 1927 there were sixteen American universities and colleges, ten professional schools of collegiate rank, four schools of theology, and six schools of medicine. These institutions represented an investment of $19 million. By 1920, 265 Christian middle schools existed with an enrollment of 15,213. There were thousands of elementary schools; the Presbyterians alone had 383 primary schools with about 15,000 students. Extensive fund raising and publicity campaigns were held across the U. S. The Catholics in the United States also supported large mission operations in China. Following the 1910 World Missionary Conference in Glasgow, Protestant missionaries energetically promoted what they called "indigenization", that is assigning the leadership of churches to local Christian leaders. The Chinese National YMCA was the first to do so. In the 1920s, a group of church leaders formed the National Christian Council of China to coordinate interdenominational activity. Among the leaders were Cheng Jingyi, who was influential at the Glasgow Conference with his call for a non denominational church. The way was prepared for the creation of the Church of Christ in China, a unified non denominational church. After World War I, the New Culture Movement fostered an intellectual atmosphere that promoted Science and Democracy. Although some of the movement's leaders, such as Chen Duxiu, initially expressed admiration for the role that Christianity played in building the strong nations of the West, as well as approving the emphasis on love and social service, Christianity became identified in the eyes of many young Chinese with foreign control of China. The 1923 Anti Christian Movement attacked missionaries and their followers on the grounds that no religion was scientific and that the Christian church in China was a tool of the foreigners. Such Chinese Protestants as the liberals David Z. T. Yui, head of the Chinese National YMCA, and Y. T. Wu, Wu Leichuan, T. C. Chao, and the theologically more conservative Chen Chonggui responded by developing social programs and theologies that devoted themselves to strengthening the Chinese nation. Y. C. James Yen, a graduate of Yale University, led a program of village reform. Several political leaders of the Republican period were Protestant Christians, including Sun Yat sen, Chiang Kai shek, Feng Yuxiang, and Wang Zhengting. Leading writers include Lin Yutang, who renounced his Christianity for several decades. His journey of faith from Christianity to Taoism and Buddhism, and back to Christianity in his later life was recorded in his book From Pagan to Christian (1959). Lottie Moon (1840 1912), representing the Southern Baptist, was the most prominent woman missionary. Although an equality oriented feminist who rejected male dominance, the Southern Baptists have memorialized her as a southern belle who followed traditional gender roles.

Медициналық іс-шаралар

XIX ғасырдың соңында Қытайға медициналық миссиялар Қытайдағы қазіргі заманғы медицинаның негізін қалады. Батыс медицина миссионерлері алғашқы заманауи клиникалар мен ауруханаларды құрып, алғашқы медбикелерді даярлап, Қытайда алғашқы медициналық мектептерді ашты. 1901 жылы Қытай медицина миссионерлері үшін ең танымал бағыт болды. 150 шетелдік дәрігер 128 аурухана мен 245 диспансерде жұмыс істеп, 1,7 миллион науқасты емдеді. 1894 жылы барлық миссионерлердің 14 пайызы дәрігерлер болса, әйел дәрігерлердің үлесі 4 пайызды құрады. Қытайда қазіргі заманғы медициналық білім 20 ғасырдың басында халықаралық миссионерлер басқаратын ауруханаларда басталды. Олар 1880-ші жылдардың соңында Қытайда медбикелерді даярлау мектептерін ашуға кірісті, бірақ әйел медбикелердің ер адамдарға күтім көрсетуі жергілікті дәстүрлерге қайшы келді, сондықтан 1930 жылдарға дейін қытай студенттерінің саны аз болды. Сондай-ақ, ауруханалардың басты мақсатынан – дінге өтуге кедерілтілгенін ойлаған дәстүрлі евангелистік миссионерлер тарапынан күмәндік туды. 1931 жылы Қытайдағы 500 аурухананың 235-і протестанттық, ал 10-ы католиктік миссиялармен басқарылды. Миссиялық ауруханалар Батыс білімі алған дәрігерлердің 61 пайызын, медбикелердің 32 пайызын және медициналық мектептердің 50 пайызын даярлады. 1923 жылға қарай Қытайда әлемдегі миссионерлік аурухана төсек-орындарының жартысы және миссионерлік дәрігерлердің жартысы орналасқан еді. Қытайда және Гонконгта Батыс медицинасын білетін қытай дәрігерлерінің жоқтығына байланысты Батыс медицина колледждерін құру медициналық миссияның маңызды бөлігі болды. Бұл колледждер ер және әйел дәрігерлерді даярлау үшін жеке құрылды. Әйел дәрігерлерді даярлау әсіресе қажет болды, себебі қытай әйелдері ер дәрігерлерге баруға тартынды. Гонконгтағы қытай медицина колледжі 1887 жылы Лондон миссионерлік қоғамымен ер дәрігерлерді даярлау мақсатында құрылды. Бұл колледждің тұңғыш түлегі және қазіргі Қытайдың негізін қалаушы Сунь Ятсен 1892 жылы бітірді. Хун Куй Вонг (黄康衢) (1876-1961) 1900 жылы бітіріп, кейін Сингапурға көшіп, Сунь Ятсен басқарған Синхай революциясын қолдады. Хакетт әйелдер медициналық колледжі, Қытайдағы әйелдерге арналған алғашқы медициналық колледж және оның ілеспе ауруханасы – Дэвид Грег әйелдер мен балалар ауруханасы (柔濟醫院) Гуанчжоу қаласында орналасқан. Фултонды Бруклиндегі (Нью-Йорк) Лафайетт-авенюдегі пресвитериан шіркеуінің қолдауымен АҚШ-тың Пресвитериан шіркеуінің Шетелдік миссиялар кеңесі жіберді, оның пасторы Дэвид Грегг болды. Колледж 1902 жылы ашылды және төрт жылдық медициналық оқу бағдарламасын ұсынды. Оның түлектерінің қатарында Ли Сун Чау болды.

Medical missions in China by the late 19th century laid the foundations for modern medicine in China. Western medical missionaries established the first modern clinics and hospitals, provided the first training for nurses, and opened the first medical schools in China. By 1901, China was the most popular destination for medical missionaries. The 150 foreign physicians operated 128 hospitals and 245 dispensaries, treating 1.7 million patients. In 1894, male medical missionaries constituted 14 percent of all missionaries; women doctors were four percent. Modern medical education in China started in the early 20th century at hospitals run by international missionaries. They began establishing nurse training schools in China in the late 1880s, but nursing of sick men by female nurses was rejected by local traditions, so the number of Chinese students was small until the practice became accepted in the 1930s. There was also a level of distrust on the part of traditional evangelical missionaries who thought hospitals were diverting needed resources away from the primary goal of conversions. Of the 500 hospitals in China in 1931, 235 were run by Protestant missions and 10 by Catholic missions. The mission hospitals produce 61 percent of Western trained doctors, 32 percent nurses and 50 percent of medical schools. Already by 1923 China had half of the world's missionary hospital beds and half the world's missionary doctors. Due to the essential non existence of Chinese doctors of Western medicine in China and Hong Kong, the founding of colleges of Western medicine was an important part of the medical mission. These colleges for the training of male and female doctors were separately founded. The training of female doctors was particularly necessary, due to the reluctance of Chinese women to see male doctors. The Hong Kong College of Medicine for Chinese was founded in Hong Kong by the London Missionary Society in 1887 for the training of male doctors. Sun Yat sen the first graduate of this college and the founder of modern China, graduated in 1892. Hong Kui Wong (黄康衢) (1876 1961) graduated in 1900 and then moved to Singapore, where he supported the Xinhai Revolution led by Sun Yat sen. The Hackett Medical College for Women, the first medical college for women in China, and its affiliated hospital known as David Gregg Hospital for Women and Children (柔濟醫院), located together in Guangzhou, China, were founded by female medical missionary Mary H. Fulton (1854 1927). Fulton was sent by the Foreign Missions Board of the Presbyterian Church (USA), with the support of the Lafayette Avenue Presbyterian Church of Brooklyn, New York, of which David Gregg was pastor. The college was dedicated in 1902 and offered a four year medical curriculum. Its graduates include Lee Sun Chau.

Жергілікті христиан басшылары

Жергілікті христиандық уағыз Қытайда 1800 жылдардың соңында басталды. Ман Кай Ван (1869–1927) – Гонконгтағы батыс медицинасын меңгерген алғашқы қытай дәрігерлерінің бірі, Гонконг қытай медициналық қауымдастығының тұңғыш төрағасы (1920–1922, Гонконг медициналық қауымдастығының іргесі), және Гонконгтағы Үкіметтік орталық колледжінде (қазіргі Королева колледжі) Сунь Ятсенмен бірге орта мектепте оқыған сыныптасы. Уан мен Сунь шамамен 1886 жылы орта мектепті бітірді. Доктор Ван Гонконг пен Қытайда таралған Ұлы Нұр газетінің (大光報) кеңесінің төрағасы болды. Сунь мен Ван бірлескен клиникада батыс медицинасын тәжірибеледі. Ванның қайнағасы Ау Фунг Чи (1847–1914) – Гонконгтың қытай істері жөніндегі департаментінің хатшысы, Квонг Вах ауруханасының 1911 жылғы ашылуының басқарушысы және 1888 жылы Лондон миссионерлік қоғамы құрған, Сунь Ятсеннің шіркеуі болған То Цай шіркеуінің ақсақалы (1926 жылдан бастап Хоп Ят шіркеуі деп аталды).

Ұлттық және әлеуметтік өзгерістер: Жапонияға қарсы соғыс және Қытай Азамат соғысы (19251949)

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қытай Жапонияның басып кіруіне қарсы күрескен Екінші Қытай-Жапон соғысымен және Тайваньдың материктік Қытайдан бөлінуіне әкелген Қытай Азамат соғысының салдарынан зор қиындықтарды бастан өткерді. Осы кезеңде қытайлық христиан шіркеулері мен ұйымдары батыстық миссионерлік шіркеу ұйымдарынан тәуелсіздік алуға қатысты алғашқы тәжірибелерін жинады. Кейбір ғалымдар бұл жағдай соғыстан кейінгі кезеңдегі тәуелсіз конфессиялар мен шіркеулердің құрылуына негіз салып, кейіннен Үш Өзіндік Шіркеу мен Католик Отаншыл Шіркеуінің қалыптасуына ықпал еткенін айтады. Сонымен қатар, ауыр соғыс кезеңі шіркеулерді қайта жаңарту мен дамытуға кедергі келтірді.

1949 жылдан бастап

Қытай Халық Республикасы (ҚХР) 1949 жылғы 1 қазанда Мао Цзэдун басшылығымен Қытай Коммунистік партиясы (ККП) тарапынан жарияланды, ал Гоминьдан басқарған Қытай Республикасы Тайваньдағы үкіметін сақтап қалды. Тарихшы Дэниел Бейс: «Бұл жаңа үкімет, өткен мың жылдықтардағы бірнеше әулеттердің императорлары сияқты, діни өмірді қадағалауға және барлық діндердің, мысалы, өз орындары мен жетекшілерін мемлекеттік кеңседе тіркеуін талап етуге ұмтылды» деп мәлімдейді. Қытайдың ішкі миссиясының өкілі Филис Томпсон сипаттағандай, «ерікті емес кету» кезінде христиан миссионерлері қалды. Қытай протестанттық шіркеуі коммунистік дәуірге өзін-өзі қолдау және басқару саласында елеулі жетістіктерге жетіп кірді. Қытай Коммунистік партиясы дінге жалпы қарсы болғанымен, діни ұйымдар Қытай мемлекетінің басшылығына бағынуға дайын болғанша, дінді жүйелі түрде жоюға тырыспады. Көптеген протестанттар мұндай шарттарды қабылдауға дайындық танытып, Қытайда «Үш өзіндік патриоттық қозғалысы» деген атпен діни қызметтерін жалғастыруға рұқсат алды. Католиктер, Киелі Тақтың адалдары ретінде, Ватиканның Қытай құрлығында қалуға дайындығына қарамастан, протестанттық әріптестері сияқты Қытай мемлекетіне бағынуға мүмкіндік таппады – Қытайдағы папалық нунций басқа батыс дипломаттары сияқты Тайваньға көшпеді. Осының салдарынан Қытай мемлекеті Ватикантан тәуелсіз Католик патриоттық шіркеуін құрды, ал Папаның билігін мойындаған католиктер қудалауға ұшырады. 1966 жылдан 1976 жылға дейінгі Мәдени революция кезеңінде Қытайдағы діни өмірдің барлық көріністері, тіпті «Үш өзіндік шіркеуі» де толығымен тыйым салынды. Он жыл ішінде үкімет барлық діндерді қудалауға кірісті. Бұл христиандарды коммунистік үкіметтен өлім жазасынан қашу үшін құпия өмір сүруге мәжбүр етті. Қытайдағы діндер 1970-ші жылдардағы экономикалық реформалардан кейін жаңадан өркендеді. 1979 жылы үкімет «Үш өзіндік шіркеуін» он үш жылдық болмауынан кейін ресми түрде қайта құрды, Киелі кітаптар жойылды, шіркеулер мен үйлер тоналды, ал христиандар қорлауға ұшырады. Христиандық тез өсіп, ресми емес шіркеулерді қоса алғанда 67 миллион адамға жетті.

The People's Republic of China (PRC) was declared October 1, 1949 by the Chinese Communist Party (CCP) led by Mao Zedong, while the Republic of China led by the Kuomintang maintained its government on Taiwan. The historian Daniel Bays comments that it was "not surprising that this new government, like the emperors of several dynasties of the last millennium, evinced an insistence on monitoring religious life and requiring all religions, for example, to register their venues and leadership personnel with a government office." Christian missionaries left in what was described by Phyllis Thompson of the China Inland Mission as a "reluctant exodus". The Chinese Protestant church entered the communist era having made significant progress toward self support and self government. While the Chinese Communist Party was hostile to religion in general, it did not seek to systematically destroy religion as long as the religious organizations were willing to submit to the direction of the Chinese state. Many Protestants were willing to accept such accommodation and were permitted to continue religious life in China under the name "Three Self Patriotic Movement". Catholics, on the other hand, with their allegiance to the Holy See, could not submit to the Chinese state as their Protestant counterparts did, notwithstanding the willingness of the Vatican to compromise in order to remain on Chinese mainland—the papal nuncio in China did not withdraw to Taiwan like other western diplomats. Consequently, the Chinese state organized the Catholic Patriotic Church that operates without connection to the Vatican, and the Catholics who continued to acknowledge the authority of the Pope were subject to persecution. From 1966 to 1976 during the Cultural Revolution, the expression of religious life in China was effectively banned, including even the Three Self Church. During the ten year period the government began to crackdown and persecute all religions. This forced the Christians to be secretive and go underground to avoid getting executed by the communist government. Religions in China began to recover after the economic reforms of the 1970s. In 1979 the government officially restored the Three Self Church after thirteen years of non existence, Bibles were destroyed, churches and homes were looted, and Christians were subjected to humiliation. Christianity has grown rapidly, reaching 67 million people including unofficial churches.

Ресми ұйымдар: Қытай патриоттық католик шіркеуі және Қытай протестант шіркеуі

Католик патриоттық шіркеуі мен протестанттық Үш өзіндік патриоттық қозғалысы – үкімет бекіткен, орталықтандырылған христиандық ұйымдар. Олар барлық жергілікті христиандық жиындарды бақылайды және олардың барлығы олардың қанатымен тіркелуге міндетті.

Тіркелмеген шіркеулер

Көптеген мәсіхшілер үкімет бекіткен ұйымдардың құзырынан тыс жерлерде жиналыстар өткізеді және үкіметпен тіркелуден қашады, көбінесе заңсыз болып табылады. Қытайдағы христиандарға жасалған қысым XX ғасыр бойы үнемі жалғасып келе жатқан, әсіресе Мәдени революция кезінде, бірақ 1970 жылдардың соңынан бері тіркелмеген шіркеулерге төзімділік артып келеді. Католик топтары көбінесе "жер асты шіркеулері" деп, ал протестанттар "үй шіркеулері" деп белгілі. Католиктік жасырын шіркеулер – Римдегі Папаға толық адал қалған және Католиктік патриоттық шіркеудің құрамына тіркелуден бас тартқан қауымдар. Протестанттық үй шіркеуінің көп бөлігі 1958 жылы барлық протестанттық конфессияларды "Үш өзіндік шіркеуде" біріктіруге мәжбүрлеуге дейін жетеді. Тіркелген және тіркелмеген христиандық ұйымдардың мүшелері арасында жиі үлкен ортақтық болады, себебі көптеген адамдар екі типтегі шіркеулерге де қатысады. Жергілікті билік Гуо Сиджин мен Цуй Тай сияқты, мемлекеттік католиктер қауымдастығына қосылудан бас тартқан епископтарды мазалауды және ұстауды жалғастырды. 2019 жылы қытай билігі жүздеген протестанттық үй шіркеулерін, соның ішінде Хэнань провинциясындағы Рок шіркеуін, Пекиндегі Шоуванг және Сион шіркеулерін тінту немесе жапты, олардың пасторы Цзинь Тяньмин мен Цзинь Мингри үй қамауында ұсталды. 2018 жылдың желтоқсанында қамауға алынған "Ерте жаңбыр келісім шіркеуінің" бірқатар мүшелері босатылды, бірақ 2019 жылдың желтоқсанында сот пастор Ван Иге "мемлекеттік билікті құлатты" деген айып тағып, тоғыз жылға бас бостандығынан айырды. Бірнеше жергілікті билік, соның ішінде Гуанчжоу қаласы, жасырын шіркеулер туралы ақпарат бергендерге ақшалай сыйлық ұсынды. Бұған қоса, ел бойынша шіркеулерден айқыштарды алып тастады, 18 жасқа дейінгі жастардың діни қызметтерге қатысуына тыйым салды және Иса Мәсіхтің немесе Мәриям ананың суреттерін Си Цзиньпиннің суреттерімен алмастырды.

Many Christians hold meetings outside of the jurisdiction of the government approved organizations and avoid registration with the government and are often illegal. While there has been continuous persecution of Chinese Christians throughout the twentieth century, particularly during the Cultural Revolution, there has been increasing tolerance of unregistered churches since the late 1970s. Catholic groups are usually known as underground churches and Protestant groups are usually known as house churches. The Catholic underground churches are those congregations who remain fully faithful to the Pope in Rome and refuse to register as part of the Catholic Patriotic Church. Much of the Protestant house church movement dates back to the coerced unification of all Protestant denominations in the Three Self Church in 1958. There is often significant overlap between the membership of registered and unregistered Christian bodies, as a large number of people attend both registered and unregistered churches. Local authorities continued to harass and detain bishops, including Guo Xijin and Cui Tai, who refused to join the state affiliated Catholic association. Chinese authorities raided or closed down hundreds of Protestant house churches in 2019, including Rock Church in Henan Province and Shouwang Church and Zion Church in Beijing, with their pastor, Jin Tianming and Jin Mingri under house arrest. The government released some of the Early Rain Covenant Church congregants who had been arrested in December 2018, but in December 2019 a court charged Pastor Wang Yi with “subversion of state power” and sentenced him to nine years imprisonment. Several local governments, including Guangzho city, offered cash bounties for individuals who informed on underground churches. In addition, authorities across the country have removed crosses from churches, banned youth under the age of 18 from participating in religious services, and replaced images of Jesus Christ or the Virgin Mary with pictures of Xi Jinping.

Қытайдағы тәуелсіз шіркеулер

Қытай тәуелсіз шіркеулері – батыс конфессияларынан тәуелсіз христиандық мекемелер тобы. Олар Қытайда 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында құрылған, олардың ішінде Кіші топ немесе Шіркеу жиналыс залы және Шынайы Иса шіркеуі бар. 1940 жылдары олар 200 000 жақтасты жинады, бұл сол кездегі жалпы христиан халқының 20-25 пайызын құрады. Миллер (2006) былай түсіндіреді: Үш Өзіндік Шіркеу – Қытай Христиандық Кеңесіне қосылудан бас тартатын, протестанттық спектрдегі үй шіркеулерінің немесе тіркелмеген қауымдардың және жиналатын орындардың көп бөлігі Қытайдың тәуелсіз шіркеулеріне жатады. Кіші топ қауымдары немесе Шынайы Иса шіркеуі Үш Өзіндік Шіркеуге қатысты ынтымақтастық көрсетпейді, себебі олардың принципі бойынша ол үкіметтің құралы ғана емес, сонымен қатар өзге христиан дәстүрін білдіреді. Бейжіңдегі тәуелсіз Шоуванг және Сион шіркеулерінің пасторлары үкімет тарапынан қуғынға ұшыраған және корей этникалық тобына жатады. Янбиан корейлерінің христиан діні патриархалдық сипатта; корей шіркеулерін көбінесе ер адамдар басқарады, ал қытай шіркеулерінде әйелдер басшылықта болуы жиі кездеседі. Мысалы, Яньцзиде тіркелген 28 шіркеудің тек үшеуі ғана қытай қауымдары, ал барлық корей шіркеулерінде ер пасторлар, ал барлық қытай шіркеулерінде әйел пасторлар бар. Сонымен қатар, Янбиан корей шіркеулерінің ғимараттары Оңтүстік Корея шіркеулеріне стильдік жағынан өте ұқсас, үлкен қызыл крестпен аяқталатын биік шпильдері бар. Қытайдағы көптеген корей үй шіркеулері Оңтүстік Корея шіркеулерінен қаржылық қолдау және пасторлық тағайындаулар алады, ал кейбіреулері Оңтүстік Корея шіркеулерінің филиалдары болып табылады. Оңтүстік Корея миссионерлерінің корей қытай шіркеулеріне ғана емес, сонымен қатар Қытайдағы хань шіркеулеріне де зор ықпалы бар.

Гетеродокстық секталар

Қытайда Киелі кітапқа негізделген, үкімет "гетеродоксальды ілімдер" (s=邪教) немесе секталар деп санайтын түрлі христиан секталары бар, оның ішінде Шығыс Шаңбазы және "Шұбырғандар". Олар көбінесе "үй шіркеулеріне" ұқсас форматта жұмыс істейді. 2010 жылы Қытайдағы Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі елдегі қызметін реттеу үшін билікпен келіссөздер жүргізуде екенін мәлімдеді. Бұл шіркеудің Қытайда бірнеше онжылдықтар бойы шектеулермен ғибадат ететін шетелдік мүшелері болған. 2020 жылдың 31 наурызында шіркеу өзінің жалпы конференциясында Шанхайда "сәл ғана көп мақсатты жиналыс үйі" ретінде ғибадатхана салу ниетін жариялады. Ол ашылған кезде тек қытайлық мүшелерге жазба арқылы қызмет көрсетеді, туристерге кіруге рұқсат етілмейді. Тіркелген және тіркелмеген христиандық ұйымдардың мүшелері арасында жиі үлкен ортақтық болады, себебі көптеген адамдар екі шіркеуге де қатысады. 2012 жылы "Өздігінен үш шіркеудің" мүше саны 20 миллион адамды құрады. 2007 жылы Қытайдағы христиандардың санын анықтау үшін екі сауалнама жүргізілді. Олардың бірін "China Partner" халықаралық христиан ұйымының негізін қалаушы, протестант миссионері Вернер Бюрклин және оның 7409 сауалнамашыдан тұратын тобы Қытайдың барлық провинциялары мен муниципалитеттерінде жүргізді. Екінші сауалнаманы Шанхай қаласындағы Шығыс Қытай нормалық университетінің профессоры Лю Чжуню жүргізді. Сауалнамалар тәуелсіз және әртүрлі кезеңдерде өткізілді, бірақ олар бірдей нәтижелерге жетті. Талдауларға сәйкес, Қытайда шамамен 54 миллион христиан (жалпы халықтың 4%-ы) болды, оның ішінде 39 миллионы протестанттар, ал 14 миллионы католиктер. 2008-2009 жылдары Қытай әлеуметтік ғылымдар академиясы (CASS) жүргізген үй шаруашылық сауалнамасы бойынша Қытайда 23 миллион протестант (тәуелсіз және тіркелген) бар екені анықталды. 2011 жылы Бейлордың Қытайдағы құндылықтарды эмпирикалық зерттеуі (ESVC) жүргізген сауалнамада Қытай халқының 2,5%-ы (≈30-40 миллион) өзін христиан деп жариялады. 2012 жылы Қытай отбасылық зерттеулер институты (CFPS) жүргізген зерттеуде христиандардың Хан Қытайының халқының 2,4%-ын құрағаны, яғни шамамен 30-40 миллион адам екені анықталды. Олардың 1,9%-ы протестанттар, ал 0,4%-ы католиктер.

In China there are also a variety of Christian sects based on biblical teachings that are considered by the government as "heterodox teachings" (s=邪教) or cults, including the Eastern Lightning and the Shouters. They primarily operate in a form similar to the "house churches",

In 2010, The Church of Jesus Christ of Latter day Saints in China revealed its on going efforts to negotiate with authorities to regularize its activities in the country. The church has had expatriate members worshiping in China for a few decades previous to this, but with restrictions. On March 31, 2020, during its general conference, the church announced its intent to build a temple in Shanghai as a "modest multipurpose meetinghouse." When it opens it will operate by appointment only for Chinese members, excluding tourists. There is often significant overlap between the membership of registered and unregistered Christian bodies, as a large number of people attend both registered and unregistered churches. The Three Self Church had a membership of 20 million people as of 2012. 2007: two surveys were conducted that year to count the number of Christians in China. One of them was conducted by the Protestant missionary Werner Bürklin, founder of "China Partner", an international Christian organisation, and his team of 7,409 surveyors in every province and municipality of China. The other survey was conducted by professor Liu Zhongyu of the East China Normal University of Shanghai. The surveys were conducted independently and along different periods of time, but they reached the same results. According to the analyses, there were approximately 54 million Christians in China (≈4% of the total population), of whom 39 million were Protestants and 14 million were Catholics. 2008–2009: a household survey conducted by the Chinese Academy of Social Sciences (CASS) counted 23 million Protestants (independent and registered) in China. 2011: a survey conducted by the Baylor's Empirical Study of Values in China (ESVC) found 2.5% (≈30 to 40 million) of the population of China self identifying as Christian. 2012: a survey conducted by the China Family Panel Studies (CFPS) institute, found Christians forming 2.4% of the population of Han China, or between 30 and 40 million people in absolute numbers. Of these, 1.9% were Protestants and 0.4% were Catholics.

Есепті баға

2010 жылы Pew Forum on Religion & Public Life Қытайда 67 миллионнан астам христиан бар екенін бағалады, оның ішінде 35 миллион "тәуелсіз" протестант, 23 миллион Үш Өзін-Өзі Басқаратын протестант, 9 миллион католик және 20 000 православиелік христиан. Жыл сайын шамамен 500 000 адам протестант дініне шомылдырылады. Протестанттар негізінен үш аймақта шоғырланған: Хэнань, Анхуй және Чжэцзян. Осы провинцияларда христиандардың саны миллиондағанға жетеді, бірақ жалпы халыққа шаққанда олардың үлесі аз. Мысалы, 1999 жылы Чжэцзян провинциясының халқының 2,8% ресми түрде протестанттарды құрады, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен жоғары. Протестанттардың көп бөлігі сауатсыз немесе жартылай сауатты адамдар, қарттар және әйелдерден тұрады. Зерттеу авторы қазіргі Қытайда мұндай зерттеу жүргізудің қиындықтарын, соның ішінде елдің аумақтық үлкендігін ескере отырып, нәтижелерде 20 проценттік қателік болуы мүмкін екенін атап көрсетеді. Кристофер Марш (2011) да осы шамадан тыс бағалауларды сынады. + CGSS сауалнамалары бойынша жылдар кезеңіндегі христиан дінінің көрсеткіштеріДен 60+50—6040—5030—4030 Католиктер 0,3%0,3%0,6%0,1%0,3%Протестанттар 2,6%2,0%1,9%1,1%1,2%Барлық христиандар 2,9%2,3%2,5%1,2%1,5%

Макао

2010 жылы Макао халқының шамамен 5% өзін христиан, әсіресе католик ретінде таниды. Макаоға алғашқы болып католик миссионерлер келді. 1535 жылы португал саудагерлері Макао портына кемелерді тоқтату және сауда-саттық жүргізу құқығын алды, бірақ жағалауда тұруға рұқсат жоқ еді. 1552–1553 жылдары теңіз суымен малданған тауарларды кептіру үшін жағалауда уақытша қоймалар салуға рұқсат алды; олар көп ұзамай қазіргі Нам Ван деп аталатын аймаққа қарапайым тас үйлер салды. 1576 жылы Папа Григорий XIII Макаоның Рим-католик дінбасылығын құрды. 1583 жылы Макаодағы португалдарға Қытай билігінің қатаң бақылауымен әлеуметтік және экономикалық мәселелерді шешу үшін Сенат құруға рұқсат берілді, бірақ егемендік берілмеді. Макао порт ретінде гүлденді, бірақ 17 ғасырда голландтардың оны басып алуға бірнеше рет жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. Цай Гао 19 ғасырдағы протестант миссиясының алғашқы материктік қытайлық ізбасары болды. Ол 1814 жылы Макаода Роберт Моррисонның қолынан крещение алды.

Тибет

Цин үкіметі христиан миссионерлеріне тибет жеріне кіруге және дін таратуға рұқсат берді, бұл қытайларға бағынудан бас тартқан тибет буддасының ламаларының билігін әлсірету мақсатында жасалды. Тибет ламалары католик миссионерлерінің жергілікті халықты рим-католик дініне көшіруіне алаңдады. 1905 жылғы Тибет көтерілісінде Тибет буддасының Гелуг сары бас киімді сектасы тибеттік көтеріліске жетекшілік етті, тибет еркектері ламалардың басшылығымен қытай шенеуніктерге, батыс христиан миссионерлеріне және жергілікті христиан дініне өткендерге қарсы күресті. Олар өздерінен кейін шарап жасауға арналған жүзімдіктерді қалдырып кетті.

Синьцзян

Христиан діні Қытай Халық Республикасының Синьцзян аймағында азшылық діні болып табылады. Аймақтың басты этносы – ұйғырлар, олардың көпшілігі мұсылман, ал христиандар өте аз. 1904 жылы Джордж Хантер Қытай ішкі миссиясымен Синьцзянда CIM үшін алғашқы миссионерлік бекетін ашты. Алайда, 1892 жылы Швеция Миссиялық Одағы шіркеуі Қашғар аймағында миссионерлік қызметін бастады, кейін Яркант және Еңісар қалаларында миссионерлік бекеттер, шіркеулер, ауруханалар мен мектептер салды. 1930 жылдары осы халықтың арасында бірнеше жүз христиан болды, бірақ қуғын-сүргін салдарынан шіркеулер қиратылып, сенушілер тарап кетті. 1930 жылдардың соңында Кумул көтерілісі кезіндегі этникалық және топтық қақтығыстар миссионерлерді кетуге мәжбүр етті.

Гуанси

1990 жылдардың басында Чжуан халқының арасында шіркеудің қарқынды өсімі болғаны хабарланды. Қытайда христиандық медиа өндіріледі. "Тянь Фэн" христиан журналы, сондай-ақ "Қытай теологиялық шолуы" және "Нанкин теологиялық шолуы" ғылыми журналдары кең таралған. Киелі кітап қытай тіліне аударылған, мысалы, "Қытай жаңа нұсқасы", "Қытай одағы нұсқасы", "Делегаттар нұсқасы", "Библиялық зерттеулер нұсқасы" және "Қазіргі қытай нұсқасы". Гимндерге Қанаан гимндері мен Қытайдың жаңа гимндері кіреді. QQ Music сияқты ағымдық қызметтерде заманауи христиан музыкасы қолжетімді. Шетелдік христиандық медиа басқа шетелдік медиадан өзгеше қарастырылады, себебі Қытай кино әкімшілігі және Ұлттық радио және теледидар әкімшілігі оны христиандық сенімнің ерекше бітімі деп санайды. Қытай Коммунистік партиясының Жарнама департаменті шетелдік христиандық фильмдер мен христиан әдебиетін шығару және аудару жұмысын Діни істер жөніндегі мемлекеттік басқармаға, Католик патриоттық қауымдастығына, Қытай христиан кеңесіне және Үш өзіндік патриоттық қозғалысына жүктеді. Superbook, The Chosen және Duck Dynasty сияқты христиандық телесериалдар Қытайда кеңінен таралған, олардың кейбіреулері тіпті қытай тіліне дубляждалған. YouVersion Bible қосымшасы және Superbook ойындары сияқты христиандық бейне ойындар мен интерактивті медиа да қытай тілінде қолжетімді.

Шектеулер мен халықаралық мүдделер

Ірі қалаларда, Пекин сияқты халықаралық байланыстары бар қалаларда, шетелдік келушілер христиан қауымдастарын құрды, олар қонақүйлер және кейде жергілікті шіркеулер сияқты қоғамдық орындарда жиналады. Алайда, мұндай жиналыстар көбінесе қытай паспорты жоқ адамдарға ғана шектеледі. Американдық евангелист Билли Грэм 1988 жылы әйелі Рутпен бірге Қытайға келді; бұл оның әйелі үшін туған жерге оралу болды, өйткені ол миссионерлер Л. Нельсон Белл мен оның әйелі Вирджинияның отбасында Қытайда дүниеге келген. 1980 жылдардан бері Қытайға сапар шеккен АҚШ шенеуніктері бірнеше рет қытай шіркеулерін аралады, оның ішінде президент Джордж Буш 2005 жылғы қарашада Азия сапары аясында Пекиннің бес ресми танылған протестант шіркеуінің біріне, ал 2008 жылы Куанцзи протестант шіркеуіне барды. 2005 жылы АҚШ Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс Пекиндегі Палм Сандей қызметіне қатысты. Заң "дін таратқандық" терминін анықтамайды, бірақ Конституция ешкімді дінге сенуге немесе сенбеуге мәжбүрлей алмайды деп белгілейді; 2022 жылы қабылданған жаңа заңдар онлайн дін таратумен айналысатын әркімнің рұқсат алуын талап етеді. 2008 жылғы Бейжіңдегі жазғы Олимпиада кезінде үш американдық христиан наразысы Тяньаньмэнь алаңында демонстрация өткізгеннен кейін Қытайдан депортацияланды. Рим папасы Бенедикт XVI Қытайды христиандыққа ашық болуға шақырды және Олимпиада ойындары әртүрлі елдерден келген адамдардың бірлесіп өмір сүруіне үлгі болады деп үміттенді. Ватиканға адалдығы үшін, Қытай үкіметі елдің ішкі ісіне араласады деп санайтын тіркелмеген Рим-католик дін қызметкерлері саяси қуғын-сүргінге ұшырады. Associated Press 2018 жылы "Си Цзиньпин 1982 жылы діни бостандық Қытай конституциясына енгізілгеннен бері елдегі христиандыққа қарсы ең қатал және жүйелі репрессияны жүргізіп жатыр" деп хабарлады. Бұл "кресттерді қирату, Киелі кітаптарды өртеу, шіркеулерді жабу және жақтастарынан сенімінен бас тарту туралы қағаздарға қол қоюды талап ету" сияқты әрекеттерді қамтиды, бұл "үкіметтік шектеулерді елемейтін, со-аталған жер асты немесе үй шіркеулеріне" қарсы қолданылды. 2020 жылдың сәуір айында Қытай билігі Линфендегі христиан үйлеріне барып, әлеуметтік жәрдемақы алатын адамдарға барлық кресттерді алып тастап, Исаның суреттерін Мао Цзэдун мен Бас хатшы Си Цзиньпиннің суреттерімен алмастырмаса, жәрдемақыларын тоқтатып тастауға ескертілді. 2020 жылдың маусым айында мемлекеттік шенеуніктер Хэнань провинциясындағы Сунчжуан шіркеуін бұзды. Шіркеу бұзылмас бұрын бір адам тұтқындалып, кем дегенде екі әйел жарақат алды. Христиандарға қарсы қуғын-сүргін ең күшті болып табылатын елдердің тізімінде 2023 жылы Open Doors ұйымы Қытайды 16-шы орынға қойды. 2023 жылдың желтоқсанында Ван Хунин христиандық топтардың "христиандықтың қытайлануына бағынуы керек" деп мәлімдеді.

In large cities with international links such as Beijing, foreign visitors have established Christian communities which meet in public establishments such as hotels and, sometimes, local churches. These fellowships, however, are typically restricted only to holders of non Chinese passports. American evangelist Billy Graham visited China in 1988 with his wife Ruth; it was a homecoming for her since she had been born in China to missionary parents L. Nelson Bell and his wife Virginia. Since the 1980s, U. S. officials visiting China have on multiple occasions visited Chinese churches, including President George W. Bush, who attended one of Beijing's five officially recognized Protestant churches during a November 2005 Asia tour, and the Kuanjie Protestant Church in 2008. Secretary of State Condoleezza Rice attended Palm Sunday services in Beijing in 2005. The law does not define "proselytization", but the constitution states that nobody can force a citizen to believe or not believe in a religion; new laws in 2022 required anyone preaching online to apply for a permit for proselytizing. During the 2008 Summer Olympics in Beijing, three American Christian protesters were deported from China after a demonstration at Tiananmen Square. Pope Benedict XVI urged China to be open to Christianity, and said that he hoped the Olympic Games would offer an example of coexistence among people from different countries. Unregistered Roman Catholic clergy has faced political repression, in large part due to its avowed loyalty to the Vatican, which the Chinese government has claimed interferes in the country's internal affairs. The Associated Press reported in 2018 that "Xi is waging the most severe systematic suppression of Christianity in the country since religious freedom was written into the Chinese constitution in 1982." This has involved "destroying crosses, burning bibles, shutting churches and ordering followers to sign papers renouncing their faith," actions taken against "so called underground or house churches that defy government restrictions." In April 2020, Chinese authorities visited Christian homes in Linfen and informed welfare recipients that their benefits would be stopped unless they removed all crosses and replaced any displays of Jesus with portraits of Mao and General Secretary Xi Jinping. In June 2020, state officials oversaw the demolition of Sunzhuang Church in Henan province. Prior to the Church being demolished, one man was arrested and at least two women were injured. In reports of countries with the strongest anti Christian persecution, China was ranked by the Open Doors organisation in 2023 as 16th most severe. In December 2023, Wang Huning stated that Christian groups must "adhere to the direction of the sinicisation of Christianity."

Тарихнама және есте сақтау

Қытайдағы христиандықтың нұсқаулығы, Бірінші том: 635–1800, (Шығыс зерттеулерінің нұсқаулығы: 4-бөлім – Қытай), Николас Стандерт редакциялаған, Брилл: Лейден – Бостон, 2000, 964 б.
Қытайдағы христиандықтың нұсқаулығы, Екінші том: 1800 – қазіргі уақыт. (Шығыс зерттеулерінің нұсқаулығы: 4-бөлім – Қытай), Р. Г. Тидеманн редакциялаған, Брилл: Лейден – Бостон, 2010, 1050 б.

Мунгелло, Д. Е. «Қытайдағы христиандық тарихын қайта қарастыру». Тарихи журнал, 55(2) (2012), 533–552 б., онлайн.