Кіріспе

Үш патшалық соғысы кезінде болған шайқас – 14 мамыр 1646 жылы Хантли графының әскерлері Абердин қаласына шабуыл жасады. Абердин шайқасы, сондай-ақ Әділет тігіштері шайқасы және Крэбстейн қырқыны деп те аталады, бұл Үш патшалық соғысының 13 қыркүйек 1644 жылы Абердин қаласының сыртында болған шайқасы. Шайқас барысында Джеймс Грэм, Монтроз лорды бастаған роялист әскерлері Роберт Балфурдың, 2-ші Берли графы Балфурдың басшылығымен Шотландия ковенантшы парламенті құрған армияны жеңіске ұшыратты. Шайқас алаңы 2009 жылғы Шотландия тарихи ортаны сақтау саясаты бойынша Historic Scotland ұйымымен тізімделіп, қорғалатын болды, бірақ ол критерийлердің біріне немесе бірнешесіне сай келмеді.

Кіріспе

Перт сыртындағы Типпермуир шайқасында лорд Элчо басқаратын үкімет әскерлерін жеңгеннен кейін, Монтроздың әскерлері көптеген қару-жарақ пен оқ-дәрілерді жаулап алды. Дегенмен, ол Перт қаласын ұстап тұра алмады; оның армиясын құраған көптеген таулықтар өз олжаларымен бірге дереу үйлеріне қайтып кетті, ал Аргилл маркизінің басшылығындағы үкімет күштері батыстан қалаға жақындады. Монтроз 4 қыркүйекте Перттен кетіп, 6 қыркүйекте Дундиге жетіп, қаланың қарсы тұруын талап етті, бірақ қала тұрғындары мойынсұнбады. Монтроздың әскері одан әрі азайды, өйткені оның қолбасшыларының бірі, лорд Килпонт, Джеймс Стюарт Ардворличпен бірге өлтірілді; Килпонттың жасағы дереу таратылды. Дундиді күшпен басып алуға тырысудың орнына, Монтроз солтүстікке бет бұрып, Хантли маркизінің жер иелерінен қосымша әскер жинауға үміттенді. Аласдейр МакКолла басқаратын 1500-ге жуық ирландтық жаяу әскері, аздаған Кеппох кланының мүшелері және шамамен 80 атты әскермен Монтроз жылдам ілгеріледі, бірақ Абердиннің сыртында оның жолын тағы бір үкімет әскері тосқауылдады. Шотландия үкіметі Меарн, Абердиншир және Банфширден барлық қолдағы ополчениелерге 10 қыркүйекке дейін қалада жиналуға бұйрық берді; Монтрозға дейін тек жергілікті Абердиншир жасақтары ғана жетті. Оларға 500 сарбаздық Абердин ополчениесі және айналасындағы аймақтан шақырылған бірнеше жасақ кірді. Үкімет қолбасшысы, Берли лорды Бальфурдың өзінің Файфтан әкелінген полкі мен Лорд Форбс басқаратын жаңадан құрылған Абердиншир полкі сияқты екі ресми полкі де болды. Ресми және ополчение әскерлерін есепке алғанда, келісімшіл жаяу әскерінің саны 2000-ға жуық болуы мүмкін. Сонымен қатар, капитан Александр Кит, Крейгвардың сэр Уильям Форбсы және Лорд Льюис Гордон басқаратын кем дегенде үш ресми атты әскер жасағы, сондай-ақ жаттығудан өтпеген 'қорғаушылар' да болды; үкімет атты әскерінің саны шамамен 300-ге жетеді.

Шайқас

1644 жылғы 13 қыркүйекте таңертең Бёрлидің басшылығындағы Ковенантер әскері шабуылдаушылармен кездесу үшін қаладан шықты. Бёрлидің әскері қаланың оңтүстік-батысына қарай, Хоу Берн өзенінің аңғарынан биік тік беткейге, мықты қорғаныс позициясын алды. Монтроз қаланың тапсырылуын талап ету үшін бітімгершілік ту астында хабаршы мен барабаншы жіберді, әйтпесе қорғаушыларға ешқандай жеңілдік болмайды деп ескертті. Ол сондай-ақ, шабуылға дейін қаладан әйелдерді, балаларды және қарттарды шығарып жіберуді сұрады. Абердиннің көрнекті азаматтары мен гильдия жетекшілері осы ультиматумды қазіргі Әділеттік Милл көшесінің жанында алды. Ультиматум қабылданбаса да, роялист тарапына құнақжайлық көрсетілді. Оларға ішімдік берілді және Абердин қазылардың бірі барабаншыға 6 шотланд фунтынан ақша сыйлады. Роялист лагеріне қайтып бара жатқанда, Файф полкінің әскері роялисттерге оқ атып, барабаншыны өлтірді. Бұл оқиға Монтрозды қатты ашуландырып, дереу шабуылға өтуге бұйрық берді және әскерлеріне қаланы тонауға рұқсат берді.

Ұрыс кезінде

Соғыс Келісімшілердің далалық артиллериясынан оқ жаудырып басталды. Гордон басқаратын роялист әскерлерінің сол қанаты үкіметтік мушкетерлерді Жастис Миллс ғимараттарынан ығыстыруға тырысты, бірақ олар Александр Киттің кавалериясынан шабуылға ұшырады, ал олар Мортимердің мушкетерлерінің атысымен кері қайтарылды. Содан кейін Крейгвардың кавалериясы О'Кахан полкінің роялист позицияларына қарай төменге қарай жылжыды. О'Каханның әскері кавалерияны өткізіп жіберіп, сарбаздардың арқасына оқ атып, осы шатасудың нәтижесінде Гордонның жылқысы үкіметтік сарбаздарға шабуыл жасап, оларды жеңді. Крейгвар мен оның оң жақтағы командирі Бойндлидің Форбсы тұтқынға алынды. Роялист әскерлерінің оң қанатында сэр Уильям Ролло мен Макдоннеллдің жаяу әскері Фрейзер мен Крайтонның жасақ кавалериясының бірнеше нәтижесіз шабуылдарына қарсы тұрды. Монтроз қолда бар ирланд полкі, Лагхтанға, үкіметтің орталық бөлігіне қарай тік беткеймен шабуыл жасауға бұйрық берді. Абердиннің Крэбстайн маңындағы төбеде қарқынды және ұзаққа созылған атыс болды. Абердин ополчениесі соңғы «Таулық шабуылдан» кейін қайта шегініп, Лагхтанның әскері оларды қалаға дейін қуды, бұл үкімет әскерлерінің жалпы шегінуіне әкелді. Бір бөлім, Файф полкі, құрамын сақтап, оңтүстікке қарай қашу үшін роялист әскерлерін айналып өтуге тырысты, бірақ Монтроз Макдоннелл полкіне олармен қақтығысуға бұйрық берді. Олар көптеген қаза тапқандармен шашырап кетті, бұл үкімет тарапынан болған 520-ға жуық қазаның көп бөлігін құрады. Роялист әскерлерінің шығындары белгісіз, бірақ аз деп есептеледі. Соғыс шамамен екі сағатқа созылды.

Қаланың роялистік тонауы

Роялистік әскерлер шайқастан қашып бара жатқан әскерлерді қалаға дейін қуып жетеді, және хроникашы Джон Сполдингтің куәлігінше, қалада кездескен әр ер адамды өлтірді. Зорлық-зомбылық бірнеше күнге созылды. Мүліктер тоналып, әйелдер зорланды, ал кем дегенде 118 (Сполдингтің мәліметі бойынша) және мүмкін 160-қа дейін (сол шайқаста болған Александр Джафрейдің айтуынша) адам қаза тапты, олардың ішінде қала кеңесінің үш мүшесі, көптеген саудагерлер мен қарапайым тұрғындар болды. Сполдингтің жазуынша, қала тұрғындары роялистердің белгісі – бидайдың бір шоғырын бас киімдеріне тағып, шабуылдаушы әскерлердің назарын аударуға тырысты. "Бірінші болып киімдеріне немесе бас киімдеріне бидайдың бір талшығын тақты, ол олардың белгісі болды, содан кейін қала тұрғындары да бас киімдеріне сондай талшықтар тағып, қақпаларына бекітіп, бірақ бұл бізге көп қорғаныс болмады, әйтсе де қорғану үшін соны пайдаландық". Бұл оқиға роялистердің ісіне ауыр соққы берді, әсіресе Абердин роялистерге көбінесе жақсы қарайтындықтан, және Монтроздың аймақта жаңа сарбаздар жинау мүмкіндігін жойды. Роялистер жеңіске жеткеніне қарамастан, бұл, ең болмаса, шайқастың ең маңызды нәтижесі болды.

Салдары

Монтроз Абердинде үш күн қалды, содан кейін таулы аймақтағы Ротиемурхқа жаңа сарбаздар жинап, Аргилл графының басқаруымен жақындап келе жатқан парламенттік әскермен қақтығыстан қашу үшін кетті. Абердинді шабуылдаудың бір жақты, толық емес нұсқасы және 1644–1645 жылдардағы роялистік науқанның дәлірек бейнесі ирланд жазушысы Морис Уолштің 1937 жылғы «Жекпе-жексіз» романында О'Кахан полкінің екі сарбазының көзқарасынан баяндалған.