Кіріспе

қазіргі заманғы аймақ

Овернь (Auvergne /əʊˈvɜːrn/; фр. Auvergne немесе Auvèrnha) – Францияның орталық бөлігіндегі мәдени аймақ. 2016 жылдан бастап Овернь Францияның әкімшілік бөлінісі болып табылмайды. Ол 1790 жылы таратылған Овернь тарихи провинциясының жер көлемімен және 1956 жылдан 2015 жылға дейін болған, қазір жойылған Овернь әкімшілік аймағымен сәйкес келеді деп есептеледі. Аймақ "Пуй тізбегі" деп аталатын жанартаулар тізбегіне мекендейді. Бұл жанартаулар шамамен 70 000 жыл бұрын пайда бола бастады, көбісі эрозияға ұшырап, дөңгелек төбелер құрайтын қатты магманың қалдықтарын қалдырды. Соңғы расталған жарылыс шамамен б.з.д. 4040 жылы болған.

География

Овернь тауларымен және жанартауларымен әйгілі. Доре таулары мен Пуй тізбегінің құрамында 80 жанартау бар. Пю-де-Дом – аймақтағы ең биік жанартау, ал Монт-Дордағы Санси массиві – Оверньдегі ең биік нүкте. Солтүстік бөлігі төбелермен жабылған, ал оңтүстік бөлігі таулы және жайылымдарға толы. Тронеза орман дерлік жабады және Еуропадағы ең ірі емен орманы болып табылады. Оверньде екі ірі өзен бар: Лоара оңтүстік-шығыстан өтіп, солтүстік-шығыс шекарасын құрайды, ал Альер Оверньдің ортасымен солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып, шығысқа және батысқа тармақтарға бөлінеді. Оверньде 50-ге жуық тұщы сулы көлдер мен тоғандар бар. Олардың кейбіреулері тауларда орналасқан және жанартаулық текті. Ла-де-Гери – Оверньдегі ең биік көл.

Климат

Жылдық орташа температурасы – , ал аймаққа жыл сайын жауын-шашын мөлшері жетеді. Қыстары ұзақ, жаздары қысқа.

Феодалдық Овернь

VII ғасырда франктер мен аквитандықтар Ауверньді бақылау үшін күресті. Каролингтер басып алғаннан кейін, ол бір кезде Аквитания патшалығының құрамына енді. Аурилак графтығы деп белгіленген аймақ Герауд д’Оверннің әкесіне сыйға берілді; бұл сыйлықты тікелей патша берді. Овернь графтары, Гилгемидтер, бірте-бірте тәуелсіздікке қол жеткізді. X ғасырда Овернь Пуатье және Тулуза графтары арасындағы бәсекелестік ортасы болды. Каролингтердің билігі тұсында Овернь бес екінші деңгейдегі графтықтарды қамтыды, олардың әрқайсысының ерекше әкімшілік жүйесі болды (Клермон, Турлурон, Бриуд, Талленде, Карлат (comitatus Cartladensis)). Орта ғасырларда Овернь графтығы қазіргі Пю-де-Дом департаменттерінің, Канталдың солтүстік жартысының және Жоғарғы Луараның солтүстік-батысындағы үштен бірінің, сондай-ақ Бриуд графтығының аумағын қамтыды. Канталдың қалған бөлігі Аурилак аббаттығының тікелей иелігінде болды, ал оның бір бөлігі Карладес құру үшін Мило виконттарына берілді. Филипп II патша графтықтың көп бөлігін корольдік аумаққа қосты. Оверньдің корольдік аумағы Риомды әкімшілік орталық етіп белгіледі. Дегенмен, Филипп II аймақты толық бағындыра алмады: граф Вик-ле-Контте бекінді. 1226 жылы Людовик VIII патшаның өсиеті бойынша Овернь өзінің кіші ұлы, Пуатье графы Альфонске мұра болып берілді. 1360 жылы ол Герцогтік ретінде Берри герцогы Жанға берілді, ол сондай-ақ Карладес аймағын сатып алды. Оның қызы Мария Бурбон герцогы Жан I-ге тұрмысқа шықты, ол 1416 жылы Овернь герцогы атанды. Бурбон герцогтары неке арқылы Овернь дофинатын алды, бірақ ақырында олардың барлық иеліктері Франциск I (1527) тарапынан тәркіленді.

Қазіргі заман

XVI ғасырда Аувернь аймағы діни соғыстардың ортасына түсті. Кейбір кальвинист жасақтары таулы аймақтарға шабуыл жасап, католик қамалдары мен ауылдарын күтпеген жерден басып алды. Олар оларды құны төленген соң қайтарды. Әсіресе, жақын маңдағы Гевудан аймағында бекінген Мерл капитаны Иссойрден құн алып, бірақ Сент-Флаурда сәтсіздікке ұшырады. Осылайша Аурилак қаласы басылып алынып, оның аббатханасы толығымен қиратылды. XVI ғасырда Франция патшайымы Екатерина де Медичи анасынан Аувернь графының соңғы бөлігін мұраға алды, бұл Ауверньнің төріндегі соңғы феодалдық иелікті патшалық территориясына қосуға мүмкіндік берді. 1665 жылы Людовик XIV Клермон және Ле-Пюи-ан-Велай қалаларында уақытша арнайы қылмыстық сот құрды, «Оверньнің ұлы күндері» деп аталды, бұл Ауверньнің шенеуніктері мен ақсүйектерінің зорлық-зомбылықтары мен қиянаттарына ұшыраған халықтың шағымдарына жауап ретінде жасалды. XVIII ғасырда Аувернь интенданттарының саясатының арқасында шаруалардың экономикалық жағдайы едәуір жақсарды, олар егіншілік, ірімшік өндірісі, ауыл шаруашылығы, шыны, темір және жол құрылысын дамытты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Виши қаласы Франция мемлекеті үкіметінің штаб-пәтеріне айналды.

Демография

Аувернь – халқы сирек және қарт адамдар саны көп аймақ. Аувернь Еуропадағы ең сирек қоныстанған аймақтардың бірі және Францияның солтүстік-шығысынан оңтүстік-батысына дейін созылатын, халқы азау аумақ – «бос диагональ» ортасында жатыр. Ауверньдегі ірі коммуналар (2019 жылғы халық санауы бойынша, муниципалдық тұрғындар саны): Клермон-Ферран (147,865), Монлусон (34,361), Орийак (25,593) және Виши (24,980).

Экономика

Өңір негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады, туризмнің өсуі баяу. Етті және сүтті мал өте көп, сондай-ақ бірнеше танымал ірімшіктер бар: Bleu d'Auvergne, Cantal, Fourme d'Ambert және Saint Nectaire. Аувернь аймағы шағын жергілікті нарыққа қарамастан, Michelin, Limagrain (тұқым), Centre France La Montagne тобы (аймақтық күнделікті баспасөз), Volvic минералды суы (Danone тобы) және оның астанасы Клермон Феррандағы екі университеті мен жоғары мектептерінің (инженерлік, медициналық және бизнес) маңында орналасқан көптеген динамикалық ШОБ сияқты көптеген ұлттық және халықаралық компанияларды дамытты. Бұл компаниялардың көпшілігі өндірісінің 75%-дан астамын экспортқа жібереді. Аувернь салыстырмалы түрде өнеркәсіптік аймақ болып табылады: өнеркәсіпте жұмыс істейтін халықтың үлесі 22% (110 000 жұмыс орны), ал ұлттық орташа көрсеткіш 18%. Басты сала – шина өнеркәсібі, оны Michelin (штаб-пәтері мен тарихы Клермон Ферранда орналасқан) және Монлусон қаласындағы Dunlop ұсынады. Пю-де-Дом және Жоғарғы Луарада металлургиялық (Aubert et Duval), механикалық, фармацевтикалық (Merck Chibret), азық-түлік (дәнділер), ет (Salers, Limousin) және ірімшік сияқты әртүрлі шағын өнеркәсіптер де бар. Бұларға Тьердегі пышақ-шанышқылар, Исоардағы металл өнімдері, Ле-Пуйдегі тігізгіш бұйымдар, сондай-ақ Канталдағы мал және азық-түлік жатады. Аувернь Франциядағы жетекші ғылыми-зерттеу орталықтарының бірі болып табылады, онда химия, шиналар, болат, медицина және фармацевтика ғылымдары, ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеулері (INRA және Limagrain зертханалары), биотехнология, сейсмология және метеорология салаларында 8000-нан астам зерттеуші жұмыс істейді. Азық-түлік өнеркәсібі минералды су, сүт өнімдері, ет өнімдері, орман шаруашылығы, бал, джем және жеміс-жидектер салаларында 12 000-нан астам адамды жұмыспен қамтиды. 2018 жылы Le Pal атты жануарлар паркіне 640 000 келуші келді, бұл оны Auvergne Rhône-Alpes аймағындағы ең танымал ойын-сауық паркіне айналдырды. Le Pal Франциядағы ең көп келушілерді тартатын ойын-сауық парктерінің бірі және зоопарктар арасында төртінші орында тұр.

Танымал мәдениетте

Кларк Эштон Смиттің "Авернь" әңгімелері ортағасырлық Оверньдің қияли нұсқасында өтеді. 2002 жылы түсірілген "Болу және ие болу" (Être et avoir) фильмі Оверньдегі Пю-де-Дом департаментінің Сент-Этьен-сюр-Уссон ауылындағы бір мұғалімдік мектептің бір жылдық өмірін көрсетеді. "Chants d'Auvergne" – Жозеф Кантелубе 1920 жылдары бастаған бес серияда сопрано және оркестр үшін ұйымдастырған Овернь аймағының халық әндері жинағы. Алғашқы мәтін Оверньнің окситан диалектісі – аувергнат тілінде жазылған, бірақ ол қазіргі француз тілінде де қолданылады. Камиль Сен-Сенстің фортепиано мен оркестрге арналған концерттік туындысы – "Овернь рапсодиясы", Op. 73 (1884). Онда композитор аймаққа саяхат еткен кезде естіген мелодия бар. Жорж Брассеннің "Chanson pour l'Auvergnat" әнінің бірінші шумағы Овернь тұрғыны туралы, ол аштықтан азап шеккен басты кейіпкерге жылыну үшін отын берген жалғыз адамды баяндайды (1954).