Кіріспе

Францияның Овернь-Рона-Альпі аймағындағы департамент, Франция департаменттері

Кантал (kɑ̃tal; немесе Cantau) – Францияның Овернь-Рона-Альпі аймағындағы ауылдық департамент, оның префектурасы Ауриллак қаласында орналасқан. Басқа да маңызды қалалары – Сент-Флоур (епископтық орын) және Мориак; оның тұрғындары канталиялықтар (немесе Канталу / Канталу) деп аталады. Кантал Массив Орталық табиғи аймағында Пю-де-Дом, Жоғарғы Луара, Авейрон, Лот, Лозер және Коррез департаменттерімен шектеседі. Лозер және Крюз департаменттерімен бірге Кантал Францияның ең сирек қоныстанған және географиялық тұрғыдан оқшауланған департаменттерінің бірі болып табылады, ал Ауриллак – маңызды тас жолдан ең алыс орналасқан департамент орталығы. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, халқы 144 692 адамды құрайды, бұл оны елдегі халық саны бойынша 98-ші департамент етеді. 96 метрополиялық департаменттің ішінде ол халық саны бойынша бесінші ең аз қоныстанған департамент болып табылады.

Этимология

Департамент аймақты кесіп өтетін, жалаңаш әрі тік жарлы Кантал тауларының (французша: Монс-ду-Кантал) орталық шыңы – Пломб-ду-Канталдың атымен аталады.

География

Кантал Францияның орталық платосының ортасында орналасқан. Кантал таулары – өліп, эрозияға ұшыраған жанартау шыңдарының тобы. Оның ең биік нүктесі – Пломб-ду-Кантал. Оның көршілері – Пуи Мари және Пуи Шаварош (1744 м). Олардың солтүстігінде Сезальер және Доре таулары мен құрғақ Артенс платосы жатыр. Олардың шығысында құнарлы Планез платосы орналасқан, ал шығысынан Мон-де-ла-Маржериде тауларымен шектелген. Басты өзендері: Альерге құятын Алагнон, Лотқа құятын Сель және Труйер, сондай-ақ Дордоньяға құятын Сер және Рю. Облыстың ең төменгі нүктесі Лот аңғарында орналасқан. Труйер аңғары Планездің оңтүстігін бойлай өтеді және оны Мон-д'Обрак тауларынан бөліп тұрады, оның етегінде Шодес-Айгус сауықшы бұлақтары орналасқан. Департаменттің батыс бөлігі шөптесін платолар мен өзен аңғарларынан тұрады. Бастапқыда Кантал төрт ауданға бөлінген: Ауриллак, Мориак, Сент-Флур және Мурат (кейіннен Мурат Сент-Флурмен біріктірілді).

Климат

Департаменттің климаты айтарлықтай өзгеріп тұрады. Басым желдер мен тау жоталары Канталды төрт климаттық аймаққа бөледі: батысы жаңбыр әкелетін мұхиттық желдердің әсеріне ұшырайды. Кантал мен Сезальер таулары жаңбыр көлеңкесін құрайды: жиі жаңбыр жауып, қар да жауады. Сент-Флаурдың жазығы мен Массиак аймағы солтүстік және оңтүстіктен соғатын желдердің салдарынан аз жауын-шашын алады. Маржериде мен Обрак тауларында қыстары қатал, ал жаздары ләззатты болады. Жалпы, Мюрат пен Сент-Флаур арасындағы аллювиалды жазықта және Аурильяқтың төңірегінде ауа райы қоңыл және құрғақ, ал жазғы дауылдар мен қыстар солтүстік және орталық аймақтарда ұзақ және суық болуы мүмкін. Атлантикадан келетін жауын-шашынға жақын батыс бөлігі жақсы суландырылған. Тау шаңырағында қар алты айға дейін сақталуы мүмкін. Қыста температура нөлден төмен түседі, ал жазда көбінесе жоғарылайды. Департаменттің оңтүстік бөлігі, Авейрон және Лотпен шектесетін аймақтары ең ыстық болып табылады. Аурильяқта 1991-2000 жылдар аралығында жылына орташа есеппен 2080 сағат күн сәулесі тіркелді. Тұман сирек кездеседі және тез жоғалады. Жел әдетте күшті болмайды, бірақ департаменттегі найзағайлар Франциядағы ең әсерлі құбылыстардың бірі болып саналады. Телевизиядағы француз ауа райы болжамы көбінесе Аурильяқты таңертең Францияның ең суық қаласы деп көрсетеді. Бұл мәртебе Météo France қызметінің температура өлшемдеріне негізделгенін есте ұстау керек. Олардың карталарына енгізілген 30 қаланың ішінде Аурильяқ теңіз деңгейінен ең биік орналасқан қала.

Негізгі қалалары

Ең көп халқы бар коммуна – Аурилак, префектура. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, 3000-нан астам тұрғыны бар 5 коммуна бар: бірақ нағыз Рокфорт ірімі қазір Авейрон департаментінде өндірілген ірімшікке ғана шектелген. Аймақтың минералдық өнімдеріне көмір, мыс, қорғасын, темір, сурьма, гранит, тақта және әк кіреді, бірақ департаменттің шалқаруы және нашар инфрақұрылымы оларды ұзақ уақыт бойы игеруге кедерес келтірді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін мал, ірімшік, май және көмір негізгі экспорт тауарлары болды, ал көмір, шарап, астық, ұн және керамикалық бұйымдар негізгі импорт тауарлары еді. Сол кезде аймақ Орлеан және Миди теміржолдарына қосылған болатын. Дәстүр бойынша, көптеген канталиялықтар жыл бойы Францияны аралап, қарапайым жұмыстармен айналысқан, бірақ қазір аймақтың өнеркәсіп пен дамудың салыстырмалы түрде нашар дамығандығы туризмге мүмкіндік береді. Аувернь жанартауларының аймақтық паркі (Parc Régional des Volcans d’Auvergne) үшін бір аймақ бөлінген.

Демография

Окситан тілі тарихи түрде Канталь аймағында қолданылған. 2019 жылғы ресми халық санағы бойынша 144 692 адамды құрады.

Ас мәзірі

Канталия асүйінің дәстүрлі өнімдері – қара бидай, қарақұмық және каштан, сондай-ақ шұжық, ірімшік және көкөністер. Аймақтың қарапайым рецептері таулы шаруалар мен малшыларды тойдыру үшін жасалған. Ерекше тағамдары:

Алигот (сонымен қатар Авейронда): Кремді картоп, ірімшік (жаңа томм), сары май, жаңа қаймақ және аздап сарымсақ. Трюффад: Ірімшік (жаңа томм) және аздап сарымсақ қосылған кесілген картоп. Пунти: Бидайдың қара ұны, шөптер, май, шұжық және швейцарлық жуадан жасалған торт. Кантальдың әдеттегі ірімшігі, оны жас, ескі немесе "entre deux" түрінде таңдауға болады.

Сыртқы қызмет

XIX ғасырда таулар мен аңғарлар аң-құсқа толы болса, өзендер балыққа бай болған. Сонымен қатар, ауылдық жерлер хош иісті және емдік өсімдіктердің “мол түрлерін” өндірген. Қазіргі уақытта ең көп танылатын жерлер – Пю-Мари, Пломб-дю-Кантал, Салерс ауылы және Труерье шатқалы (Гарабит виадугы, Аллеуз қамалы және Бойсет, Пьерфор қалаларымен бірге). Овернь вулкандары табиғи паркі бірнеше инертті жанартауларды қамтиды. Канталда көптеген қамалдар сақталған. Пю-Мариге көлікпен оңай жетіп болуға болады, сондай-ақ ол жаяу саяхатшылар үшін де қолжетімді. Жақын жердегі Пю-де-Пейр-Арсеге (1806 м) де жаяу шалбармен көтерілуге болады. Саяхатты бастау үшін ең қолайлы орындар – Ле-Лиоран немесе Супер-Лиоран. Ле-Лиоранға пойыз немесе автобуспен баруға болады, ал Супер-Лиоран Ле-Лиораннан бір шақырымдай қашықтықта орналасқан. Супер-Лиораннан Пломб-дю-Канталға дейін де жаяу жол ашылған. Сонымен қатар, Супер-Лиораннан Пломб-дю-Канталға канат жолымен де баруға мүмкіндік бар. Супер-Лиоран туристік бюросы аймақтағы жаяу серуендеу маршруттарының әртүрлі нұсқаларын ұсынады. Бұдан өзге, Супер-Лиоранда түрлі саяхаттық бағдарламалар, далалық велосипедтер, жазғы шаналар және тағы да басқалары ұйымдастырылады. Бұл департаментте ұсынылатын әртүрлі іс-шаралардың ішінде "Массив Канталиенді" жаяу, атпен немесе тау велосипедімен саяхаттау арқылы танысуға болады (мұндай саяхаттар үшін арнайы жолдар жасалған). Көптеген көлдердің болуына байланысты су спорты да кең таралған. Департамент тау шаруашылығымен, каноэмен және балық аулаумен айналысуға да мүмкіндік береді. Ландшафт еркін ұшу спортына да қолайлы: базалық секірушілер Пю-Мари және Брезон аңғары маңында жиі кездеседі. Өздігінен қалыптасқан жер бедерінің арқасында Канталда қардың қалыңдығы жеткілікті деңгейде болады, бұл қысқы спорт түрлерін дамытуға мүмкіндік береді. Le Lioran станциясы, Орталық Массивтің ең ірі шаңғы курорты тау шаңғысымен (сноубордқа бейімделген) және мұз айдынында сырғанаумен айналысуға шақырады. Сондай-ақ, қарға арналған аяқкиімдермен саяхаттауға да болады. Департаментте жүзден астам шақырымды құрайтын тау шаңғысы трассалары бар.