Жотунхеймен ұлттық паркі: Гиганттар мекені

Кіріспе

Ұлттық парк

Йотунхаймен ұлттық паркі (Jotunheimen nasjonalpark, "Алыптар мекені") – Норвегиядағы ұлттық парк, елдің ең үздік жаяу және балық аулау аймандарының бірі ретінде танылған. Ұлттық парк Жотунхайменнің кең аумағын қамтиды және оның бір бөлігі болып табылады. 250-ден астам шың теңіз деңгейінен жоғары, оның ішінде Солтүстік Еуропаның ең биік екі шыңы: Galdhøpiggen – және Glittertind – орналасқан. Ұлттық парк Жотунхаймен таулы аймағының көп бөлігін, оның ішінде Hurrungane-ні қамтиды, бірақ Utladalen және оның төңірегі Utladalen ландшафты қорғау аймағына жатады. Географиялық тұрғыдан алғанда, ол Иннландет және Вестланд округтерінде орналасқан. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Йотунхаймен – кембрийге дейінгі провинция. Мұздықтар Йотунхайменнің қатты габбро тау жыныстарын ойып, көптеген аңғарлар мен көптеген шыңдарды қалдырған. Парктегі жануарлар дүниесіне мысық, қашан, норвегиялық қызыл бұғы, бұғы, қара бұғы және қасқыр кіреді. Көптеген көлдер мен өзендерде форель бар.

Тарих

Жотунхаймен ежелгі заманнан бері аң ауру ортасы болып келген. Гьенде және Руссватнет көлдерінің жанында тас дәуіріндегі аңшылық лагерьлерінің қалдықтары табылды. Бұл қалдықтар қола және темір дәуірінен бастап, жазбаға түсірілген уақытқа дейін созылады. Биік жайылымдар кем дегенде 1000 жыл бойы жаздық мал жаю орындары (сеттер) ретінде пайдаланылып келген. 15 ғасырдағы "Патшалық жол" жарлығы Лом тұрғындарына Согнефьеллдің ортасына дейін тау жолын ашық ұстауды міндеттеді, бұл солтүстік Гудбраннсдаль аймағынан келген адамдарға сол кездегі сауда қаласы Бергенге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Көшпелі керуендер таудан шаруашылық өнімдерін алып түсіріп, тұз, темір, мата және лютефишпен қайта оралды. Жотунхаймен, немесе "Алыптар мекені" деген атау салыстырмалы түрде жақында қолданыла бастады. Белгілі норвегиялық ақын және журналист Аасмунд Олафссон Винье (1818–1879), нүннорск тілін алғаш рет қолдануымен және норвегиялық романтикалық ұлтшылдықтың жақтаушысы ретінде танымал, 1862 жылы осы терминді енгізді, оны Кейлхаудың "Жотунфьеллене" – "алыптар таулары" деген атауынан алды. 1909 жылы А.О. Виньеге Бигдин көлінің батыс жағында, оның сүйікті Эйдсбугарденінде, қазіргі ұлттық парктің шетінде, жеке шатыры болған жерде ескерткіш орнатылды. Оның ескі достары мен ізбасарлары Норвегия табиғатын бағалауға және норвегиялық ұлттық сананы нығайтуға оның қосқан үлесін еске алуды қалады. Бүгінде Эйдсбугарден 1909 жылғы қонақ үйінің жаңадан толыққанды қалпына келтіріліп, 2007 жылдың жазында қайта ашылған, Норвегия тау туристік қауымдастығының (DNT) шатыры және шамамен 160 жеке шатырмен үлкен тау туристік орталығы болып көрінеді. Жаз айларында оған көлікпен, ал қыс айларында қар көлігімен жетуге болады. 1869 жылы DNT Тин көлінің жағасында алғашқы шатырын салды. Бүгінде DNT-нің туристік шатырлары осы аймақты Еуропадағы ең дамыған туристік аймақтардың біріне айналдырды. Көлдердің жанында шектеулі мөлшерде жеке шатырлар да бар. 1980 жылдың желтоқсан айындағы Корольдік жарлық бойынша Жотунхайменнің төрінде ұлттық парк құрылды. Оған аймақтың ең үздік бөліктері кіреді, соның ішінде Галдхё платосы, Глиттертинд массиві, Хурунге және Гженде аймағы. Парк Утладален табиғи қорығымен байланысты.

Jotunheimen has been the site of hunting since before recorded time. Remains of Stone Age hunting camps have been found near the lakes Gjende and Russvatnet. These remains extend through the bronze and Iron Age, up to recorded times. The high pastures have been used as seters for at least 1000 years. A "Royal Road" decree from the 15th century required that the residents of Lom must keep the mountain crossing passable to the middle of the Sognefjell, allowing folk from the north Gudbrandsdal access to their trading town of the period, Bergen. Caravans carried farm products down the mountains and returned with salt, iron, cloth and lutefisk. The name Jotunheimen, or "Home of the Giants" is a relatively recent usage. Aasmund Olavsson Vinje (1818–1879), a famous Norwegian poet and journalist who is remembered for his pioneering use of nynorsk, as well as being an exponent of Norwegian romantic nationalism, coined the term in 1862, adopting it from Keilhau's "Jotunfjellene" or the mountains of the giants. A memorial was raised in 1909 to Aa. O. Vinje at the western end of Lake Bygdin at his dear Eidsbugarden at today's outskirts of the national park where he had a private hut. Old friends and followers wanted to commemorate his contribution to appreciation of Norwegian nature and strengthening of the Norwegian national identity. Today Eidsbugarden appears as a rather large mountain tourist centre, with a newly restored hotel from 1909 that reopened in the summer of 2007, a Norwegian Mountain Touring Association (DNT) cabin and approximately 160 private huts. It can be reached by car or boat in summer and by snowmobile in winter. In 1869 the DNT built its first hut on the shores of Lake Tyin. Today the DNT's tourist huts make this area one of the best developed touring areas in Europe. There are also a restricted number of private cabins by the lakes. By Royal Decree in December 1980, a national park was initially established in the heart of Jotunheimen. It includes much of the best of the region, including the Galdhø plateau, the Glittertind massif, Hurrungane, and the Gjende area. The park links to the Utladalen Nature Reserve, an area of .

Археологиялық табылған жерлер

2020 жылдың ақпан айында «Мұз сырлары» бағдарламасының зерттеушілері Оңтүстік Норвегиядағы Йотунхаймен тауларындағы мұздықта климаттың өзгеруі салдарынан табылған, 1500 жылдық викингтік жебе ұшын анықтады. Герман темір дәуіріне жататын, темірден жасалған жебе ұшының сынық ағаш тігісі мен қаусығы да көрінді, ұзындығы 17 см, салмағы 28 грамм.

Жол қозғалысы

Жотунхайменнің аумағы үлкен болғанымен, автокөліктер үшін жолдар аз. Жотунхаймен мен Брехаймен арасындағы плато арқылы Норвегияның 55-ші облыстық жолы өтеді. Батысқа қарай жол Скьолденнен Согндальсфьора, Балестранд және Хоянгер арқылы Еуропалық E39 бағытына дейін созылады. Шығыс жағынан Ломға дейін жол салынған. Бірнеше шағын топырақ жолдар Жотунхаймен ұлттық паркінің шетіне әртүрлі бағыттармен жетеді, бірақ ұлттық парк аймағының ішкі бөлігінде көлік жүруге жарамды жол дерлік жоқ. Дегенмен, Veodalen-дегі Glitterheim-ге дейінгі тұйық жол – бірнешеудің арасындағы ерекшелік, оның соңы Glittertind жанындағы ұлттық парк аумағында орналасқан.