Кіріспе

Америка Азамат соғысындағы шайқастар сериясы Конфедерацияның бас тартуымен аяқталды (1865).

Аппоматтокс науқаны – 1865 жылдың 29 наурызынан 9 сәуіріне дейін Вирджиния штатында болған, Конфедерация генералы Роберт Лидің Солтүстік Вирджиния армиясының Одақ армиясына (Потомак армиясы, Джеймс армиясы және Шенандоа армиясы) генерал-лейтенант Улисс С. Гранттың басшылығымен бас иесін салуымен аяқталған Америка Азамат соғысы шайқастарының сериясы. Бұл соғыстың тиімді аяқталуын білдірді. Ричмонд-Петербург науқаны (Петербургтің қамалы деп те аталады) аяқталғанда, Лидің армиясы сандық артықшылыққа ие болмады және қыс бойы 64 шақырымға жуық фронтта, көптеген шайқастарда, аурулар, аштық және дезертирлік салдарынан шаршады. Гранттың жақсы жабдықталған және тоқ армиясы күшіне енді. 1865 жылдың 29 наурызында Одақ армиясы Петербургтің оңтүстік-батысында Конфедерацияның қорғанысын бұзып, Петербургке және Вирджиния штатының Ричмонд қаласына жабдықтар жеткізілетін жолдарды кесіп тастаған шабуылға кірісті. 1865 жылдың 1 сәуірінде Бес Төбе шайқасында және 1865 жылдың 2 сәуірінде Петербургтің үшінші шайқасында (көбінесе Петербургтегі Жеңіліс деп аталады) Одақтың жеңісі Петербург пен Ричмондты жақындап келе жатқан басып алуға мүмкіндік берді. Ли 2 сәуірдің 2-3 түнде Гранттың армиясы кез келген қашу жолын кесіп тастамас бұрын Петербург пен Ричмондтан Конфедерация күштерін эвакуациялауға бұйрық берді. Конфедерация үкіметінің басшылары да сол түні Ричмондтан батысқа қашты. Конфедерация әскерлері батысқа қарай, Личбургке (Вирджиния) қарай жол тартты, оны балама астана ретінде қарастырды. Ли сол қалалардың бірінде әскерін қайта жабдықтауды және солтүстік-батысқа қарай Солтүстік Каролинаға қарай жорықтап, онда генерал Джозеф Джонстон басқаратын Конфедерация армиясымен бірігуді жоспарлады. Гранттың Одақ армиясы Лидің қашқан Конфедерация әскерін аяусыз қуды. Келесі аптада Одақ әскерлері Конфедерация бөлімшелерімен бірнеше шайқастарда күресіп, Конфедерацияның жабдықтарын кесіп тастады немесе жойды және олардың оңтүстікке және соңында батысқа қарай жолын тосқауылдады. 1865 жылдың 6 сәуірінде Конфедерация армиясы Вирджиния штатындағы Сейлорс-Крик шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады, онда шамамен 7 700 әскері қаза тапты немесе тұтқынға алынды, ал жарақат алғандардың саны белгісіз. Дегенмен, Ли өзінің қалған әскерін батысқа қарай жылжытуды жалғастырды. Ақырында тамақ пен жабдықтары жетіспей, қоршауға түскен Ли 1865 жылдың 9 сәуірінде Вирджиния штатының Аппоматтокс сотының жанындағы Маклин үйінде Солтүстік Вирджиния армиясын Грантке тапсырды.

Әскери жағдай

1864 жылы 15-18 маусымда Құрлықтық науқаннан кейін екі Одақ армиясы корпусы Петербургтің екінші шайқасында, сонымен қатар Гранттың Петербургтегі алғашқы шабуылы ретінде белгілі шайқаста, Конфедерация қорғаушыларының аз күшінен басып алуға тырысып, сәтсіз аяқтады. 18 маусымға қарай Солтүстік Вирджиния армиясы Конфедерация қорғаушыларын күшейтіп, Одақтың жылдам жеңіске жету мүмкіндігін жойды. Науқанның басында Одақ әскерлері Солтүстік Вирджиния армиясының көп бөлігін Ричмондтың солтүстік-шығысынан Петербургтің оңтүстік-батысына дейінгі траншеялар мен бекіністерге тікелей байланысты ұстап тұрды, бірақ Конфедерация армиясын толығымен қоршауға, Петербург пен Ричмондқа барлық жабдықтау жолдарын кесіп тастауға немесе Конфедерация армиясын қорғаныстан ығыстыруға жеткілікті күшті немесе үлкен болған жоқ. Конфедерацияның кіші армиясы өз қорғанысын ұстап тұруға және кейбір бөлімдерді тәуелсіз операцияларға жіберуге жететіндей күшті болды, бірақ Одақ әскерлерін кері шегінуге мәжбүрлейтін маңызды шайқасқа дала армиясын жіберуге жеткіліксіздік танытты.

Грант стратегиясы

Гранттың стратегиясы – Петербург пен Ричмондқа жабдықтау көздерін жою немесе кесіп тастау, сондай-ақ жабдықтау желілерін үзу болып табылды, бұл Конфедерацияның азайып, саны кеміп бара жатқан әскерлерінің қорғаныс шебін сын-тегеурінді жағдайға дейін созуға әкелер еді. Осы мақсаттарға жету үшін Грант 1864 жылдың қалған айларында Петербургке тағы бес рет шабуыл жасады, 1865 жылдың ақпан айында бір рет, ал 1865 жылдың наурыз айының соңы мен сәуір айының басында тағы екі рет шабуылдады. 1864 жылдың күзі мен 1864-1865 жылдардың қысында Грант Одақ әскерлерінің шебін Петербургтен оңтүстікке қарай, батысқа қарай біртіндеп ұзартты. Ли Конфедерация шебін Одақ әскерлерінің қимылдарына сәйкес кеңейтті, бірақ қорғаушылардың қатары одан әрі сиреп кетті.

Хэтчердің жорығы шайқасы

1865 жылдың 5 ақпанында Грант конницаның ірі күштерін және жаяу әскердің V корпусын Динуидди сот үйі мен Стони Крик станциясына жіберді. Мақсаты – Конфедерацияның Бойдтон планк жолы арқылы жабдықтау желісін бұзу және жолға шығып бара жатқан үлкен көлемдегі жабдықтары бар шағын вагондарды қолға түсіру болатын. Аталған жабдықтау жолына жасалған шабуыл көтерілген үмітке жетпеді, себебі жолда бар болғаны 18 вагон табылды. Шабуылдың маңызды нәтижесі – одақтың желісі Форт Сэмпсоннан бастап Вон жолымен Хэтчер өзенінің кесіп өтуіне дейін 4 мильге (6 км) батысқа қарай кеңейтілді, сондай-ақ Армстронг диірмені маңында Хэтчер өзенінің екі маңызды кесіп өтуін басып алды. ІІ корпус, оған V корпус дереу қосылды, шабуылдаушы күшті қорғау және алдыңғы позицияларын қорғау үшін жылжуы нәтижесінде желілер кеңейтілді. 6 және 7 ақпанда нашар ауа райында шайқас жалғасты, одан кейін одақтың күштері кеңейтілген желіні ұстап тұру үшін окоптар мен бекіністер салды. Конфедераттар одақтың іс-қимылдарына жауап ретінде Бойдтон планк жолының желісін оңтүстікке, ал Ақ Емен жолының желісін батысқа қарай кеңейтті. Қосымшалармен бірге, Петербургтің оңтүстігіндегі армиялардың желісі 15 мильге (24 км) созылды – Аппоматтокс өзенінен Хэтчер өзеніне дейін.

Ли Петербургтен кетуге ниетті

Хатчердің қашықтығындағы шайқастан кейін Ли әскерінің желісін одан әрі созуға қажетті адам санының жетіспейтінін түсінді, сондай-ақ Грант оларды осыған мәжбүр ететінін білді. 1865 жылдың 22 ақпанында Ли Конфедерация штатының соғыс министрі Джон К. Брекинриджге Гранттың «маған қарсы қоршау жасау ниетімен сол жағын кеңейтетінін» күтетінін хабарлады. Ол Брекинриджге және генерал-лейтенант Джеймс Лонгстритке армияның батысқа қарай жылжуына дайындық ретінде Берквиллде (Вирджиния) жабдықтар жинау керектігін айтты. Ли жергілікті жолдар көктемгі жаңбырдың азаюымен өткен кезде және Шериданның Шенноа аңғарынан келген одақтас күштер, Грант әскеріне жақында қосылған жаңа сарбаздар, тіпті Солтүстік Каролинадағы генерал-майор Уильям Т. Шерманның әскерлері Петербургке келмей тұрып, жылжуды қалады. 1865 жылдың наурыз айының басында Ли әскерінің Ричмонд пен Петербургтің қорғау шебінен шығып, Вирджиния штатының Данвилл немесе Линчбург қалаларынан азық-түлік пен жабдықтар алып, генерал-майор Шерманның одақ әскеріне қарсы тұрған генерал Джозеф Джонстонның әскеріне қосылуы керек деп шешті. 1865 жылдың 4 наурызында генерал-майор Джон Б. Гордонмен жағдайды талқылағаннан кейін Ли Гордонның одақ әскерінің бір бөлігін басып алуға немесе бұзуға тырысу ұсынысын мақұлдады. Сәтті шабуыл Гранттың базасы мен жабдықтау жолдарына қауіп төндіріп немесе зиян келтіріп, оны батыс жағынан желісін қысқартуға және конфедерация әскерінің шегінуін кешіктіруге мәжбүр ететін еді. Содан кейін Ли желісін қысқартып, әскерінің бір бөлігін Солтүстік Каролинадағы Джонстонға көмектесуге жібере алатын еді. Балама ретінде Ли барлық әскерін Шерманға қарсы соғысқа жұмылдырып, сәтті болған жағдайда, біріккен конфедерация күштерін Грантқа қарсы бұра алатын еді. 1865 жылдың 22 наурызында Гордон Лиге шабуылға ең қолайлы орынның Петербургтің шығысында және Аппоматтокс өзенінің оңтүстігінде орналасқан Форт-Стэдман екенін, онда әскерлердің желілері шамамен 200 метрге жуық екенін айтты. Ли жоспарланған шабуылға келісім берді.

1865 жылы 24 наурыз: Грант бұйрықтары

1865 жылдың 24 наурызында Грант 29 наурызда басталатын шабуылға бұйрық берді. Грант генерал-майор Гувернер К. Уоррен басқаратын Потомак армиясының V корпусына және генерал-майор Эндрю А. Хамфристің басқаратын II корпусына Шериданға қолдау көрсетуді бұйырды, негізінен Шериданның міндетіне араласудан Конфедерацияны алшақтату арқылы. АҚШ Ұлттық саябақтар қызметі және кейбір тарихшылар Форт-Стэдман шайқасын Петербург қоршауының соңғы шайқасы деп есептейді. Конфедерацияның Форт-Стэдманға жасаған шабуылына жауап ретінде, 25 наурыздағы түстен кейін Джонс шаруашылығы шайқасында II корпус пен VI корпустың одақтық әскерлері Армстронг диірменінің жанындағы Конфедерацияның күзеттік қатарларын басып алып, одақтық шептің сол жағын конфедерациялық бекіністерге шамамен 0,25 мильге (0 км) жақындатты. Бұл конфедерациялық шепке шамамен 0,5 миль (1 км) қашықтықта орналасқан, осы бөлікті ұстап тұрған VI корпустың оңай шабуылдай алатын қашықтыққа жеткізді. Форт-Стэдман мен Джонс шаруашылығындағы Конфедерацияның жеңілісінен кейін Ли Гранттың Петербургке, Саутсайд темір жолы мен Бойдтон планк жолы арқылы Конфедерацияның қалған жалғыз жабдықтау жолдарына қарсы жақын арада шабуыл жасайтынын білді.

Үгіт-насихаттың алғышарты

Конфедерацияның Форт-Стэдманға жасаған шабуылы Грантты 24 наурыздағы жоспарын іске асырудан, 29 наурызда басталатын шабуылға дайындалудан тоқтатпады.

1865 жылдың 26 наурызы

1865 жылғы 26 наурызда Ли соғыс кеңесі өткізді, онда генерал-майор Кадмус М. Уилкокстың дивизиясы өзінің ескі пикет желісінің маңызды бөлігі – Макилвайн төбесін қайтарып алуы керек деп шешім қабылдады. Сол күні Ли Дэвиске Шерманның Грантпен күш біріктіруіне тосқауыл қою мүмкін емес екенінен қорқыныш білдірді және Шерман оларға жақындағанда Конфедерация армиясының қазіргі орналасқан жерін ұстап тұрудың ақылға қонымсыз екенін жазды. Форт-Стэдман жеңілісінен кейін Ли армиясының бір бөлігін ғана Солтүстік Каролинадағы Джонстонға жіберсе, Ричмонд пен Петербургті қорғау мүмкін емес екенін түсінді. Ол Шериданға өз күштерінің Петербургтегі соғысты аяқтауға қатысатынын және Гранттың 24 наурыздағы бұйрығында Солтүстік Каролинаға тек қажет болған жағдайда ғана баруға дискрециялық құқық бергенін хабарлады. Түстен кейін Грант пен Шеридан президент Линкольнмен бірге Джеймс өзенімен круиз жасады. Конфедерация әскері одақтың пикет желісіне 40 метр (37 метр) жақынға келгенде мылтық атысы басталды, одақтың пикеттері ойсырап қалды. Содан кейін үш одақтық полк жаңа пикет желісін нығайтуға келді, бірақ Конфедерацияның артиллериясы оларды кері шегіндірді. Ұзақ болмаған, бірақ қарқынды шайқаста Конфедерация әскерлері Макилвайн төбесін аз шығынмен қайта басып алды, бірақ бұл Гранттың 29 наурыздағы шабуыл жоспарына VI корпустың пикет желісі бойынша шабуылды қамтылмағандықтан маңызды емес еді.

1865 жылдың 27 наурызы

Грант пен Шерман Вирджиния штатының Сити-Пойнт қаласындағы «Ривер Квин» кемесінде президент Линкольнмен екі күндік кездесуді бастады. Кездесу көбінесе әлеуметтік сипатта болды, сонымен қатар Линкольн Шерманнан Каролина арқылы жасаған жорығы туралы айтып беруін сұрады. Шеридан 1865 жылғы 27 наурызда таңертең Хэнкок станциясына жоспарланған операцияға дайындалу үшін күштерін ұйымдастыруға барды. Ли Шериданның кавалериясы Джеймс өзенінен оңтүстікке жылғанын біліп, Шериданның оң (батыс) қанатын айналып өтіп, Оңтүстік жақ темір жолына шабуыл жасайтынын болжады. Линкольн генералдардың Конфедерациямен саяси келісімдер жасауына қарсы екенін де мәлімдеді. 25 наурыз күні генерал-майор Эдвард Орд Джеймс армиясының бөлімдерін, оның ішінде генерал-майор Джон Гиббонның XXIV корпусының екі дивизиясын, генерал-майор Годфри Вайтцелдің XXV корпусының дивизиясын және бригадир генерал Рональд С. Маккензидің кавалерия дивизиясын Ричмондтан Петербург желісін нығайту үшін тыныш түрде көшірді, себебі II корпус Шериданға көмек көрсету үшін одан шығып кеткен еді. Ордтың әскері 27-28 наурызда жорыққа шығып, 29 наурыз таңында Хэтчердің жотасына жақын II корпустың орнына келді. Басқаша айтқанда, Шериданға темір жолды мүмкіндігінше қиратуға бұйрық берілді және оған қалауынша Петербург желісіне қайтуға немесе Солтүстік Каролинадағы Шерманға қосылуға рұхсат етілді. Шериданға алдымен V корпустың артынан және олардың сол қанатын айналып, Динуидди Корт Хаусына қарай итермелеуге бұйрық берілді, мақсаты – конфедераттарды қанатын айналып өтіп, Бойдтон Планк Роудты кесіп тастау. Грант Уорреннің V корпусына Лидің қатарын айналып өтіп, Шериданның кавалериясына қолдау көрсетуге бұйрық берді. Уорреннің корпусы таңғы сағат 3-те Воган жолымен Динуидди Корт Хаусына қарай жылжыды. Ли генерал-майор Джордж Пикеттің әскерін кавалерияға қосып, басқаруды өз қолына алуға дайындады. Оның окоптары Клейборн жолы мен Ақ емен ағацының қиылысында аяқталып, Ли Пикетті Конфедерацияның қорғаныс шебінің соңынан 6 шақырымға (4 миль) жіберуге мәжбүр болды, өйткені ол Бес Түйірді қорғау керек еді.

Льюис фермасы (1865 жылы 29 наурыз)

Уорреннің V корпусы, одан кейін Хамфридің II корпусы, ал оңтүстікке қарай Шериданның атты корпусы 1865 жылдың 29 наурызында оңтүстік және батысқа қарай жылжыды. Олардың міндеті – Динуидди сот үйін басып алу, Бойдтон планк жолын, Саутсайд темір жолын және Ричмонд пен Дэнвилл темір жолын кесіп, Петербургтің оңтүстік-батысындағы Уайт-Ок-роуд желісінің соңында конфедераттардың батыс (оң) қанатын айналып өту болды. Жаңа бұйрықтарға сәйкес, Уоррен бригада генералы (бриват генерал-майор) Чарльз Гриффиннің бірінші дивизиясын Квакер жолымен солтүстікке қарай, Бойдтон планк жолымен қиылысатын және Уайт-Ок-роуд желісінің соңына жіберді. Бригада генералы Джошуа Чемберленнің бірінші бригадасы шабуылды бастады. Квакер жолымен солтүстікке қарай, Льюис фермасынан Рованти ағысының арғы жағынан өте отырып, Чемберленнің әскері генерал-лейтенант Ричард Х. Андерсон мен генерал-майор Бушрод Джонсон жіберген бригада генералдары Генри А. Уайз, Уильям Генри Уоллес және Янг Маршалл Муди бригадаларымен кездесті, олар одақтың шабуылын тоқтату үшін жіберілген еді. Чемберлен жараланып, содан кейін болған шайқаста тұтқынға түсуге асығыс қалды. Чемберленнің бригадасы, төрт зеңбірекпен жабдықталған артиллериялық батареямен және полковниктердің (бригат генералдары) Эдгар М. Грегори мен Альфред Л. Пирсон бригадаларынан келген полктермен күшейтілді, кейіннен ол Құрмет медалімен марапатталды, конфедераттарды Уайт-Ок-роуд желісіне кері шегіндірді. Одақ күштері 381 адамнан, ал конфедераттар 371 адамнан зардап шекті. Шайқастан кейін Гриффиннің дивизиясы Квакер жолы мен Бойдтон планк жолының қиылысын, Уайт-Ок-роуд желісінің соңына жақын жерді басып алуға көшті. Кешке қарай Шериданның атты әскері Бойдтон планк жолындағы Динуидди сот үйін қарсылықсыз басып алды. Одақ күштері Бойдтон планк жолын екі жерде кесіп, конфедераттардың желісінің соңына жақын келді және Ли қорғаушыларын жіберіп жатқан Динвидди округіндегі Бес Форкс қаласындағы маңызды жол торабына шабуыл жасауға күшті позицияда үлкен күш жинады. Егер олар Бес Форксты алса, Петербург пен Ричмондқа жалғанған конфедераттардың соңғы екі темір жол байланысы одақ армиясының қол жеткізімінде болар еді. Конфедераттардың Льюис фермасына шабуыл жасамай, Уайт-Ок-роуд желісіне шегінуіне көңіл көтерілген Грант Шериданның миссиясын теміржолға шабуыл жасау және конфедераттардың желісін кеңейтумен шектемей, ірі шабуылға дейін кеңейтті. Ол Шерданға жазған хатында: «Мен енді бұл мәселені аяқтай аламын» деп жазды.

Динуидди сотының үйі және Бес бұралысы

29 наурыздың кешкісінен бастап 30 наурызға дейін 1865 жылы Одақтың мобильді соққы күші Конфедерацияның оң жақ флангын айналып өту және олардың ашық жабдықтау және шегіну жолдарын кесу үшін позицияларға жылжуын жалғастырды. Ли Одақтың қимылдарынан туындаған қауіпті сезіп, оң жақтағы қорғанысын нығайту үшін желілерін жұқартты. Ол сондай-ақ Оңтүстік теміржолын және маңызды жолдарды ашық ұстау, сондай-ақ Одақтың күштерін алға жылжудан кері қайтару үшін Бес Форкстың маңызды түйінін қорғауға Конфедерацияның мобильді күшін ұйымдастырды. 29 наурыздың түстен кейін басталған қатты жаңбыр 30 наурызға дейін жалғасты, қимылдарды баяулатып, 30 наурыздағы әрекеттерді шектеді. 29 наурыз күні шамамен сағат 17:00-де Шериданның екі дивизиясы – бірінші дивизияны бригадир генерал Томас Девин, ал екінші дивизияны генерал-майор Джордж Крук басқарды, Динуидди сот үйіне кірді. Бірінші және үшінші дивизиялар әлі де Бригадир генерал (бриват генерал-майор) Уэсли Мерриттің тікелей бағынысында болды және Шендоа армиясының құрамындағы әскерлердің ресми кавалерия корпусы командирі ретінде 30 наурызға дейін Сазерленд станциясына келген жоқ. 30 наурыз күні түнде Россер мен Руни Лидің дивизиялары Бес Форкқа жеткенде, Фитцхуг Ли кавалерияның бас командасын өз қолына алып, полковник Томас Т. Мунфордты өз дивизиясының басшылығына тағайындады. 29 наурыз күні таңертең Ли генерал-майор Джордж Пикетті үш бригадасымен – бригадир генералдар Уильям Р. Терри, Монтгомери Корс және Джордж Х. Стюартпен бірге нашарлаған Оңтүстік теміржолымен Сазерленд станциясына жіберді. Пикеттің әскерлерінің соңғылары Петербургтен батысқа қарай 16 шақырым (10 миль) қашықтықтағы Сазерленд станциясына түнде жетті. Сазерленд станциясынан Пикетт Клейборн жолымен оңтүстікке қарай, Уайт-Ок-роуд және Берджесс-Миллге, Конфедерация желісінің соңына жақын жерге жылжыды, онда ол генерал-майор Бушрод Джонсонның дивизиясынан бригадир генералдар Мэтт Рэнсом және Уильям Генри Уоллестің екі бригадасын, сондай-ақ полковник Уильям Пеграм басқаратын алты зеңбірек батареясын Бес Форкқа орналастыру үшін алды. Пикет Фитцхуг Лидің кавалериясы күтіп тұрған Бес Форкқа жеткенде, Лимен Динуидди сот үйіне қарай жол жүруге бола ма, жоқ па деген мәселе бойынша кеңес өткізді. Пикет кешкі уақыт болғандықтан және басқа кавалерия дивизиялары келмегендіктен, шаршаған әскерлерін Шериданға қарсы Бес Форкқа таңертең жылжытуға шешім қабылдады. Конфедерация әскерлері де жараланғандарға ұшырады, олардың ішінде бригадир генерал Уильям Х. Ф. Пейн де болды. Ол тіпті Конфедерацияның жабдықталуын жою немесе басып алу үшін Стони Крик станциясына баруды ұсынды. Шындығында, Девиннің әскері Бес Форктан кері шегілгенде, олар Джон Бойсо үйінің маңында, шамамен бір шақырымдай жерде орналасты. Талқылау кезінде Грант Шериданға жаяу әскерді қолдау үшін V корпусты жіберетінін айтты және оның жаңа бұйрығы желіні одан әрі кеңейту емес, Конфедерацияның флангын айналып өту және Ли әскерін жеңу еді. Шеридан Шендоа аңғарында онымен бірге соғысқан VI корпусты қалаған. Грант оған VI корпус оның орналасқан жерінен тым алыс екенін айтты.

White Oak Road желісі

Льюис фермасы шайқасынан кейін, 29 наурыздағы түні қатты жаңбыр кезінде Ли МакГоуэн бригадасын Андерсонның Конфедерация желісінің соңғы бөлігін қорғауға жіберді. Макрей бригадасы да Бёрджесс Миллдің батысына жылжытылды. Вилкокстың қалған үш бригадасы бос қалған бекіністерді жабу үшін жайылып орналасты. Ли Лонгстриттің күштерінен Джеймс өзенінің солтүстігіне адамдарды көшіруді жоспарлаған, бірақ генерал-майор Годфри Вайтцельдің XXV корпусының қалған бөлімдерінің демонстрациялары мен шалақ әрекеттеріне байланысты Лонгстрит Ордтың XXIV корпусымен, XXV корпусының бір бөлімімен және Маккензидің кавалериясымен Петербургтің оңтүстігіндегі Ордтың Джеймс армиясымен әлі де бетпе-бет келіп тұр деп ойлады, тіпті Орд XXIV корпусымен, XXV корпусының бір бөлімімен және Маккензидің кавалериясымен үш күн бұрын кеткеніне қарамастан. Ли бригадир генерал Альфред М. Скальстің бригадасын генерал-майор Кадмус М. Уилкокс дивизиясының сол жағынан Ақ Емен жолы мен Бойдтон планк жолының қиылысына жақын орналасқан бекіністерге көшірді. Пикетт дивизиясының бригадир генерал Эппа Ханттон бригадасы Андерсон мен Бушрод Джонсонға Ақ Емен жолы бойында, Клейборн жолымен жалғасқан жерге қосылды. Грейвли Рун әдеттегіден үш есеге дейін үлкейді, ал Хэтчер Рундағы көпiрлер мен понтондық көпірлер ағысымен кетіп қалды. Түстен кейін Уоррен Гриффин әскерінің Конфедерацияның алғы күзетін басып алғанын көрді, бірақ оның әскері Бойдтон планк жолымен одан әрі жылжуы Конфедерация артиллериясы мен бекіністерімен тоқтатылатынын да байқады. V корпустың бригадир генерал Ромейн Б. Айрстың дивизиясы Клейборн жолынан батысқа қарай аздаған қашықтықта Ақ Емен жолына қарай барлау жүргізді. Полковник Фредерик Уинтроп басқаратын алдыңғы бригада келесі күнгі шайқаста маңызды рөл атқаратын Грейвли Рунның тарамдалы саласын кесіп өтті. Қараңғылық жақындағанда Айрс өзінің позициясын қорғау үшін Конфедерация желісінен аспайтын бірнеше алғы күзеттерді орналастырды. Осы уақытта Хамфридің II корпусы V корпус пен XXIV корпус арасындағы кеңістікті жапты. Соңғы корпус өздерінің алдындағы Конфедерацияның алғы күзетінің үлкен бөлігін басып алды. Хамфридің II корпусы да жалпы шайқасқа түспей, Конфедерация желісіне мүмкіндігінше жақын жылжып, алдыңғы бекіністерде бекінді. 30 наурыздағы Ақ Емен жолындағы шайқаста Одақтың 1 әскері қаза тапты, 7 жараланды және 15 жоғалып кетті; Конфедерацияның әскерінің жоғалғандарының саны белгісіз. 30 наурыз түні Грант Мидке VI корпус пен IX корпустың 31 наурызда бұрын жоспарланғандай жалпы шабуыл жасауын тоқтатып, Конфедерация өз желісін әлсіреткенін көрсететін кез келген белгіге дайын болуын кеңес берді. Грант сондай-ақ, Уорреннің күштерінің барлығын Айрсті күшейту үшін қолдануға болатындай күштерін батысқа жылжыруды қалағанын айтты.

Уайт-Ок-роуд (31 наурыз)

31 наурызда таңертең генерал Ли өзінің White Oak Road Line-ін тексерді және Бригадир генерал Ромейн Б. Айрстың дивизиясы ұстаған одақтың сол жақ фланкі "әуеде" екенін, ал Динуиди Корт-хаус маңында одақтың жаяу әскері мен Шериданның ең жақын ат әскері арасында үлкен алшақтық бар екенін білді. Ли генерал-майор Бушрод Джонсонға, бригадир генерал Генри А. Уайз бен полковник Мартин Л. Стенселдің (бригадир генерал Янг Маршалл Муди ауырып жатқандықтан) бригадаларын, сондай-ақ бригадир генералдар Сэмюэл МакГоуэн мен Эппа Ханттон бригадаларымен күшейтіліп, ашық қалған одақ желісіне шабуыл жасауды бұйырды. Сағат 10:00-ден кейін, Айрстың дивизиясы мен Бригадир генерал (бриват генерал-майор) Сэмюэл В. Кроуфордтың дивизиясынан бір бригада конфедерациялық желіге қарай жылжып, желіні жабуға тырысқанда, Джонсон Ханттон мен Стенсел бригадаларына одақ құралымдарын қарсы алуға рұқсат берді. Конфедерация әскерлері Уайт-Ок-роудтың солтүстігіндегі орманды пайдаланып одақ әскеріне жақындап, көзден тыс жерде жақын аралықтан от ашты. МакГоуэннің бригадасы қоса алғанда, үш конфедерация бригадасы Айрстың дивизиясына және Кроуфордтың барлық дивизиясына шабуыл жасады, олар шайқасқа тез арада қосылды. Уоррен өзі алға шығып, полк туын ұстап алып, кері шегінген одақ әскерін қайта жинақтауға тырысты, бірақ атыс астында кері шегінуге мәжбүр болды. Төрт конфедерация бригадасы, олардың тек үшеуі ғана V корпустың дивизияларына қарсы нақты шайқасқа түсті, 5000-нен астам адамнан тұратын екі одақтық дивизияны кері қайтарды. V корпустың қасында генерал-майор Эндрю А. Хамфристің басқаруындағы II корпус бригадир генерал Нельсон Майлстың екі бригадасын алға жіберді. Олар бастапқыда таңғалды, бірақ қысқаша шайқастан кейін Конфедерацияның сол жағындағы Уайз бригадасын кері қайтарып, 100 шабуылдаушыны тұтқынға алды. Хамфрис сонымен қатар Конфедерация әскерлерінің Джонсонды күшейтуіне жол бермеу үшін көршілес желі бойымен үш диверсиялық шабуыл жасауға бұйрық берді. Майлз өзінің далалық көзілдірігі арқылы Бойдтон Планк Роудтан батыстағы конфедерацияның мылтық орнының бос екенін көрді, бірақ 5-ші Нью-Гэмпшир полкінің шабуылы желіде дұрыс емес жерде болғандықтан, конфедерация бос окоптарды қайтадан иеленуге үлкерді. Гриффиннің V корпусының бригадасы мен Уэйнрайттың артиллериясы сағат 13:00-ге дейін одақ желісін тұрақтандырды. Уоррен мен Гриффин содан кейін Льюис фермасы шайқасында екі күн бұрын жараланған бригадир генерал Джошуа Чемберленге: "Генерал Чемберлен, сіз Бесінші корпустың ар-намысын сақтап қаласыз ба?" деп сұрады. Льюис фермасында алған жарақатынан ауырған ауырсынуына қарамастан, Чемберлен бұл тапсырманы орындауға келісті. Сағат 14:30-да Чемберленнің әскері суық, ісінген Gravelly Run-ді, содан кейін Гриффин дивизиясының қалған бөлігі, содан кейін Уорреннің қайта ұйымдастырылған бөлімшелерінің қалған бөлігімен бірге басып өтті. Айрстың адамдары салған Уайт-Ок-роудтың оңтүстігіндегі мылтық орнында Джонсонның жаңа позициясынан конфедерация Чемберленнің әскеріне жақын маңдағы орманнан шыққан кезде қатты отпен соққы берді. Уоррен Чемберленге өз позициясын ұстап тұруға бұйырды, бірақ Чемберлен Гриффинге конфедерацияларға шабуыл жасағанның, атыс астында қалып, өлтіруден гөрі жақсырақ болатынын айтты. Конфедерацияның қалған күштері, қанаттан шығып, басып кетуден сақтану үшін кері шегінуге мәжбүр болды. Уоррен корпусы соғысты Конфедерацияның оң жақ қанатына батысқа қарай Уайт-Ок-роудтың бір бөлігін иеленіп аяқтады, ол Конфедерация желісінің соңы мен Пикеттің күші арасындағы Бес бұрақта орналасқан еді. Айрстың дивизиясы Уайт-Ок-роудтан аз жерде тоқтап, батысқа қарай Файв Форкске қарай бет алды. Бұл Андерсонның (Джонсонның) және Пикеттің күштері арасындағы тікелей байланыс жолын үзіп тастады. Шеридан келесі күні Файв Форкске басып кіруді жоспарлады. Сол түні генерал Роберт Лидің бұйрығы бойынша конфедерация генерал-майоры Фитцхуг Ли ат әскерлері дивизиясын Сазерленд станциясынан Файв Форкске дейін басқарды, Одақтың South Side темір жолына шабуыл жасауын болдырмау үшін қорғануға дайындалды. Девиннің күштері күтпеген жерден Фитцхуг Лидің ат әскерлері дивизиясының бөлімшелерімен кездесіп, шайқасқа түсті. Генерал Ли Одақ әскерінің қозғалысы Файв Форкс пен South Side темір жолына бағытталған деп алаңдады. Генерал-майор Томас Л. Россер мен В. Х. Ф. "Руни" Лидің ат әскерлері сол түні кешкі уақытта Файв Форкске келді. Шериданның басшылығымен бригадир генерал (бриват генерал-майор) Уэсли Мерритт Девиннің екі бригадасын Файв Форкске жіберді, ал біреуін Бойсоның шаруашылығында резервте қалдырды. Генерал-майор Джордж Крук дивизиясының бригадалары мен бөлімшелері батпақты өзеннің екі бродына күзетшілікке жіберілді, Чемберленнің төсегіне жақын орналасқан сол жақ фланкті күтпеген шабуылдан қорғау үшін және маңызды жолдарды күзету үшін. Полковник Манфордтың дивизиясы Девиннің әскерін Файв Форкске жақындатпай ұстап тұрғанда, Пикет Чемберленнің төсегінің батысына қарай өз жаяу әскерімен және Фитцхуг Лидің басқаруымен Руни Ли мен Россердің ат әскерімен бродыны басып алып, Шериданға сол жақтан немесе артынан шабуыл жасап, оның күштерін таратуға тырысты. Жаяу әскер шабуылды бастауын күтпей, Лидің әскері Фицджеральд бродын, оңтүстік бродын шабуылдап, бір бөлім әскерін өткізіп алды. Олар полковник (бриват бригадир генерал) Чарльз Х. Смит бригадасының десанттық Одақ әскерлерімен кері қайтарылды, олар Спенсердің қайталайтын мылтықтарымен қаруланған еді. Лидің шабуылы сәтсіз аяқталғанда, Пикет өз күштерін қайта ұйымдастырды. Сағат 14:00 шамасында Ли қайтадан шабуыл жасады, бірақ сәттілікке жете алмады, ал Пикеттің күштері солтүстік броды, Данс бродын кесіп өтті. Бұл шабуылға Крук генералының бригадир генерал Генри Е. Дэвис бригадасының көп бөлігін, қысқасы, Смит бригадасына көмектесу үшін, шындығында позицияны ұстап тұрғандықтан, қажетсіз түрде оңтүстікке жылжытуы көмектесті. Конфедерация жаяу әскері мен ат әскері Данс бродын кесіп өткеннен кейін, ал кейінірек ат әскері Фицджеральд бродын кесіп өткеннен кейін, Манфордтың дивизиясы Девин дивизиясының полковник Чарльз Л. Фитцхуг және полковник Питер Стэгг бригадаларын кері қайтарды. Манфорд екі одақтық бригаданы Файв Форкске жылжуға тырысқанда Бойсоның шаруашылығына кері қайтарды, ал Пикет Дэвис бригадасын басты жолдардан ығыстырып, сол шаруашылыққа кері қайтарды. Үш бригада Пикеттің оңтүстікке қарай жолды жабуына байланысты Одақ күштерінің қалған бөлігінен бөлініп қалды. Үш бригада Бойсоның шаруашылығына кері қайтарылып жатқанда, Девиннің үшінші бригадасы бригадир генерал Альфред Гиббс басшылығында Динуиди Корт-хаусынан Адамс жолы мен Брукс жолының қиылысын ұстап тұру үшін жылдамдықпен келді. Шеридан полковник (бриват бригадир генерал) Джон И. Грегг бригадасын, Смитті қолдау үшін де жылжыған, бірақ Фицджеральд бродындағы шайқастан кейін артта қалған, Адамс жолына бұрылып, конфедерация шабуылын тоқтатуға бұйрық берді. Конфедерация үш бригаданы Бойсоның шаруашылығына ығыстырғаннан кейін, олар Гиббс пен Грегг бригадаларына, кейінірек Смит бригадасы қосылды. Пикет Гиббс, Грегг және Смит бригадаларын Адамс жолы мен Брукс жолының қиылысынан ығыстырған кезде, Шеридан генерал-майор Джордж Армстронг Кастер дивизиясының екі бригадасын полковниктер Александр К. М. Пенингтон және Генри Кейпхарт басқаруымен шақырып алды. Кастер Динуиди Корт-хаусынан шамамен 0,75 миль (1 км) солтүстікке жаңа қорғаныс желісін құрды. Кастер бригадалары, Смит пен Гиббс бригадаларымен бірігіп, Пикет пен Фитцхуг Лидің шабуылын қараңғылыққа дейін тоқтатты. Екі армия да қараңғыдан кейін позицияларын сақтап, бір-біріне жақын қалды. Конфедерациялар таңертең шабуылды қайта бастауды ниеттенді. Одақ офицерлерінің есептерінде конфедерация әскерінің бір бөлігі де тұтқынға алынғаны көрсетілді. Сол түні Одақ V корпусының командирі генерал-майор Гувернёр К. Уоррен шайқас дыбысынан Шериданның ығыстырылып жатқанын анықтады...

Бес бұрақты (1 сәуір)

Бес бұлақ шайқасы 1865 жылдың 1 сәуірінде Вирджиния штатының Петербург қаласынан оңтүстік-батыста, Вирджиния штатының Динвидди округіндегі Бес бұлақ жол тоғысы маңында өтті. Бес бұлақ – Конфедерацияның қалған жабдықтау желілеріне алып келетін маңызды торап болды. Генерал-майор Филип Шеридан және V корпус командирі генерал-майор Губернатор К. Уорреннің басқаруымен Одақ армиясының жаяу әскері, артиллериясы және атты әскерінен құралған мобильді топ, генерал-майор Джордж Пикетт пен атты әскер корпусының командирі Фитцхуг Лидің басқаруымен Солтүстік Вирджиния армиясының бірлескен күштерін жеңді. Одақ армиясы Конфедерация әскеріне 1000-нан астам жарақат салған және 2400-ден астам тұтқынға алған, сондай-ақ маңызды Оңтүстік теміржолын бақылаудың кілті болған Бес бұлақты басып алды. Одақтың жоғалтулары: 103 қаза тапқан, 670 жараланған, 57 жоғалып кеткен, барлығы 830 адам. 31 наурыз күні түнде V корпусының жаяу әскері жақындағандықтан Пикетт шамамен 10 шақырым (6 миль) шегініп, Уайт-Ок жолы, Скотт жолы және Динвидди округінің әкімшілік орталығы (солтүстікке қарай Форд жолы) торабының екі жағында шамамен 3 шақырым (1,75 миль) ұзындықтағы жеңіл бекітілген позицияға орналасты. Оның стратегиялық маңыздылығын ескере отырып, генерал Роберт Ли Пикетке Бес бұлақты кез келген құнмен ұстап тұруға бұйрық берді. 1 сәуірде сағат 13:00 шамасында Одақ шабуылы басталғанда Шериданның атты әскері бригадалық генерал Томас Девиннің және бригадалық генерал (бриват генерал-майор) Джордж Армстронг Кастердің дивизияларының көбінесе аттан түскен әскерлерімен Конфедерацияның желісінің алғы және оң жақ қанатына шабуыл жасады. Олар Конфедерацияның бекіністерінің сыртындағы ормандарда жасырынып, шабуылдады. Бұл шабуыл Конфедерация әскерін ұстап тұрды, ал V корпусы Конфедерацияның сол жақ қанатына шабуылға дайындалды. Шеридан күннің қалған уақыты және атты әскердің оқ-дәрісі бітіп бара жатқаны туралы алаңдағандықтан, Одақ жаяу әскері сағат 16:15-те шабуыл жасады. Пикетт пен Фитцхуг Ли Конфедерацияның негізгі желісінен солтүстікке қарай 2 шақырым (1,5 миль) жерде Уайт-Ок жолы бойында түскі ас ішіп отырды, өйткені Шериданның күні кешке шабуылға дайын болмайтынын және генерал Ли күш-жабдықты жіберетінін ойлады. Қалың, ылғалды орман және дыбыстың таралуына кедеріс келтіретін факторлар оларға шайқастың басталғанын естіртпеді. Пикетт пен Ли келесі офицерлерге өздерінің жоқтығы туралы және олардың уақытша басқарушы екенін айтпады. Пикетт майданға келген кезде оның қатарлары қайта ұйымдастырылмай құлдырап жатты. Жаман ақпарат пен барлаудың жетіспеуі салдарынан жаяу әскер шабуылындағы Одақтың екі дивизиясы Конфедерацияның сол жақ қанатын ұрып алмады, бірақ олардың қозғалысы Конфедерация желісін аяғынан және артқы жағынан орап алуға көмектесті. Бригадир генерал Ромейн Б. Айрес басқарған бірінші дивизия Конфедерацияның негізгі желісінің сол жағындағы қысқа оң бұрышты желіні басып алды. Шериданның жеке басшылығы әскерлерді жігерлендіріп, мақсаттарына назар аударуға көмектесті. Бригадир генерал Чарльз Гриффиннің дивизиясы Конфедерацияның сол жағына шабуыл жасаудан қалып қойғаннан кейін қалпына келді және Конфедерацияның қосымша импровизацияланған қорғаныс желілерін бұзуға көмектесті. Бригадир генерал (бриват генерал-майор) Сэмюэл В. Кроуфордтың дивизиясы негізгі шайқастың солтүстігіне қарай өтіп, содан кейін Фордтың шіркеу жолын жауып, Бес бұлаққа дейін жетіп, Конфедерацияның жаяу әскерінің соңғы қарсылығын таратуға көмектесті. Одақтың атты әскерінің сәттілігі шектеулі болды. Конфедерацияның атты әскерін кері итермелегенмен, олардың көпшілігі қашып кетті, ал Конфедерацияның жаяу әскерінің көпшілігі жарақат алды немесе тұтқынға түсті. Жылдамдық, ынта-жігер және басшылықтың жетіспеуіне, сондай-ақ бұрынғы наразылықтар мен тұлғалық қақтығыстарға байланысты, Уоррен соғысты аяқтауға арналған соңғы ерен шабуылға жеке өзі басшылық еткеннен кейін Шеридан Уорренды V корпусының басшылығынан босатып жіберді. Соғыс аяқталғаннан кейін Одақ армиясы Бес бұлақты және Оңтүстік теміржолына баратын жолды бақылауда ұстады. Грант штабтағы офицерлерге жалпы шабуылға бұйрық бергенін айтты. Грант сонымен қатар Райт, Парк және Орд Конфедерация желісіне артиллериялық шабуыл жасауын бұйырды. Сол дивизия командирлері мен Орд Грантка өздерінің адамдары түнгі уақытта жақсы көре алмайтынын және шабуылды жоспарланған уақыттан 40 минутқа кейінге қалдыратынын хабарлады. Ли генерал-лейтенант Ричард Х. Андерсонды Пикетке қайта ұйымдасуға және Оңтүстік теміржолын ұстап тұруға көмектесу үшін жіберді.

Алтыншы корпустың жеңілісі

Генерал Гранттың бұйрығы бойынша сағат 22:00-де одақ артиллериясы 150 зеңбірекпен одақ әскерінің Петербург желілеріне қарсы конфедерациялық желілерге таңғы сағат 02:00-ге дейін атыс ашты. VI корпустың қолбасшысы генерал-майор Хорацио Г. Райт мұқият жоспарлаудан кейін конфедерациялық желіге Джонс үйінен сол жаққа қарай шабуыл жасауды шешті. Екі әскердің арасындағы жер ағаштарсыз, Райт желісінің сол жағындағы батпақтардан басқа табиғи кедергілер аз болды. Шабуыл орнының оң жағында су толып жатқан аймақтар мен күшті қорғаныс болды. Конфедерациялықтар өз желілері бойында әрбір бірнеше жүз метр сайын батареялар орналастырды. Райттың 14 000 әскері 2 км-ге жуық қашықтықта 2 800 қорғаушыға шабуыл жасады. Одақ пикет желісінің артында жаппай шабуылға дайындық барысында Райттың бүкіл корпусы 2 км-ге жуық ені бар үшбұрыш пішіндес құрылымға орналастырылды. Бригадир генерал Джордж В. Геттидің екінші дивизиясы орталықта, ал шабуыл үшін қалған екі бригададан алда болды. Бригадир генерал Франк Уитонның бірінші дивизиясы оң жақта, ал бригадир генерал Трумэн Сеймурдың үшінші дивизиясы сол жақта орналасты. Одақ шабуылшылары қараңғыда конфедерациялық пикет желісінен және негізгі желісінен ғана жиналды және төрт сағатқа жуық суық жерде жатып күтті. Конфедерациялық қорғаушылардың кейбіреулері олардың қозғалысын байқап, одақ жиналыс аймағына кездейсоқ атыс бастады. Сағат 4:40-та Форт-Фишерден сигнал берілгеннен кейін 1-ші Вермонт бригадасы шабуылға көшті. Шабуылдаушылардың алдындағы конфедерациялық желіні бригадир генерал Джеймс Лэйннің Солтүстік Каролина бригадасы қорғады, ал пикет желісінде бригадир генерал Сэмюэл МакГоуэннің Оңтүстік Каролина бригадасының мергендері орналасты. Одақ шабуылшылары конфедерациялық пикет желісін тез жеңіп алды. Гулд үш рет қатты жарақат алды – штык пен қылыштан, оның ішінде екі жарақаты басына тиді, бірақ ол аман қалды. Содан кейін полковник Томас У. Хайдтың бригадасы мен полковник Джеймс М. Уорнердің бригадасы олардың алдындағы қорғаушыларды жеңіп, Лейн бригадасының жартысын іс-қимылсыз қалдырды. Уитон дивизиясы, полковник Оливер Эдвардстың бригадасы басшылығымен, Уорнер бригадасының жанындағы желінің бір бөлігін басып алды. Еліша Хант Родс өзінің 2-ші Род-Айленд ерікті жаяу әскер полкімен флангтық маневр жасады, конфедерациялық негізгі желісін арыққа түсіріп, қорғанышқа алды. Одақ әскері конфедерациялықтар қайтадан атып үлгірмес бұрын сыртқы беткейден жер жұмыстарының үстіне жылдам көтерілді, нәтижесінде конфедерациялықтар шегінуге мәжбүр болды. Полковник Джозеф Хамблин бригадасы конфедерациялық желісіне жету үшін ең ұзақ қашықтықты кесіп өтуге тиіс болды, сол жерде бригадир генерал Эдвард Л. Томас басқаратын Джорджия бригадасы орналасты. Шабуылды 49-шы Пенсильвания жаяу әскер полкінің капитаны Джеймс Т. Стюарт басқарды, олар Спенсердің қайталайтын мылтықтарымен қаруланған. VI корпустың сол жағында генерал-майор Трумэн Сеймурдың дивизиясы, подполковник Дж. Уоррен Кейфердің бригадасы басшылығымен, Макрейдің Солтүстік Каролина бригадасын шашыратты. Кейфердің полктері тез арада Солтүстік Каролинаның 28-ші жаяу әскер полкін жеңіп, 10 зеңбірек, көптеген тұтқындар, үш ту және генерал-майор Генри Хеттің штаб-пәтерінің туын қолға түсірді. Полковник Уильям С. Труэкс Сеймурдың қалған дивизиясын Солтүстік Каролинаның екі полкіне және VI корпустың шабуылдаудың сол жағында орналасқан алты зеңбірек батареясына қарсы шабуылға жіберді. Конфедерациялықтар өздерінің пикеттері одақ әскерінің алдындағы негізгі желіге қарай қашқанда атысын тоқтатты, одақ әскері конфедерациялық негізгі желісін жеңіп алды. Шамамен 30 минутқа созылған ауыр шайқастан кейін конфедерациялық желі бұзылды және Хамфридің VI корпусы шешуші жетістікке жетті. Одақ армиясының бас инженері Джон Г. Барнард VI корпустың прорылысындағы одақтың жоғалтуларын шамамен 1100 өлген және жарақаттанған деп бағалады, «барлығы шамамен он бес минут ішінде болды».

А. П. Хилл өлтірілді

А. П. Хилл мен Роберт Ли екеуі де бұл жарылым туралы оқиға болғаннан кейін көп ұзамай хабардар болды. Шамамен таңғы сағат 5:30-да Хилл Лимен кездесу үшін аттанды, сосын Бойдтон Планк Роуд сызығындағы қорғанысты ұйымдастыруға кірісті. Алғашқы жарылымнан кейін Райт корпусының шатасып қалған әскерлері тікелей алға жылжыды, ал VI корпус әскерлерінің көп бөлігі солға бұрылды. Хилл олардың қарсы тұруын талап етті, бірақ Одақ әскерлері оған бағыттап, атып өлтірді. Текер қашып, Хиллдің қазасы туралы хабарлау үшін Лиге қайтып келді. Жарылымнан кейін Райт және оның офицерлері жеті бригадаға тәртіп келтіріп, корпусының үлкен бөлігін солға бұрып, генерал-майор Генри Хет дивизиясының әскерлерімен, оңтүстік-батыста Конфедерация шебін ұстап тұрған шамамен 1600 сарбазбен күресуге кірісті. XXIV корпус VI корпуспен бірге жылжып, таңғы сағат 9:00-ге қарай Райт Орд пен Гиббонды Конфедерация бекіністерінде кездестірді. Конфедерацияның қорғанысы осы аймақта күйрегендіктен, олар біріккен күштерін қалаға бұруға келісті.

Грегг және Уитворт форттарының шайқасы

Конфедерациялықтар генерал-майор Браян Граймс дивизиясының екінші корпусының бригадасы генерал Уильям Р. Кокс бригадасы, сынған конфедерациялық негізгі желінің шығысындағы конфедерациялық шепті ұстады. Бригадир генерал Лейн өзінің қалған әскерін Конфедерацияның негізгі шебі бойындағы позициясынан шығарғанда, ол Форт Греггтің жанында генерал-майор Кадмус Уилкокспен кездесті. Уилкокс конфедерациялық шепті қайтаруға немесе кемінде одан әрі үлкен шабуылды тоқтатуға талап етті. Жаңа құрылған шептегі Лейн және Томас бригадаларының қорғаушылары мен жаңадан келген бригадир генерал Натаниел Харристің Миссисипи бригадасының 400 тәжірибелі сарбазынан тұратын төрт полк, Гиббонның XXIV корпусы шабуылға шыққанда форттарға қарай шегінді. Одақтың полковнигі (бригадир генерал) Томас О. Осборн уақытша жоғалған шеп бөлігін және екі зеңбіректі адам шығынысыз қайта басып алды. 19-шы Миссисипи жаяу әскер полкінің подполковнигі Джеймс Х. Дункан басқаратын 12-ші және 16-шы Миссисипи жаяу әскер полкінің екі жүз сарбазы, артиллерияшылар мен Лейн бригадасының бірнеше сарбаздары, барлығы 350 адам Форт Греггті ұстады. Натаниел Харрис Форт-Уитвортта 19-шы және 48-ші Миссисипи жаяу әскер полкінің және бірнеше артиллерияшылардың, барлығы 200 сарбаздан басқарды. Көптеген шабуылшылар қауіпті отқа толы даладан өтіп, орға түсті, бірақ су мен лайға батып қалды. 67-ші Огайо жаяу әскер полкінің сарбаздары бірінші болып орға жетті, бірақ судың тереңдігіне байланысты артқы жағына айналып өте алмады. Шабуыл тоқталғанда, бригадир генерал Фостер полковник Харрисон С. Фэрчайлдтің екі полкін алға жіберді, ал бригадир генерал Джон В. Тернердің тәуелсіз дивизиясының (Екінші дивизияның) подполковник Эндрю Поттер басқаратын бірінші бригадасы мен полковник Уильям Б. Кертис басқаратын екінші бригадасы да орға батып, қиындыққа тап болды. 14 полк сарбаздарының көп бөлігі форттың алдындағы орға жетті, онда шабуыл уақытша тоқтады. Барлығы 4000 сарбаздан тұратын күш Форт Греггке шабуыл жасады, қорғаушылар "топырақ, тас және түрлі-түрлі снарядтарды", соның ішінде зеңбірек оқтарын, олардың үстіне лақтырып, көптеген шабуылшыларды өлтірді немесе жарақаттады. Ақырында одақ сарбаздары форттың арт жағындағы аяқталмаған қысқа орды тапты, ол оларға форттың парапетіне көтерілуді жеңілдетті. 12-ші Батыс Вирджиния жаяу әскер полкінің сарбаздары туларын қабырғаның үстіне тіктеп, фортқа бірінші болып кіргендері хабарланды. Бірнеше штыкпен шабуылдан кейін одақ шабуылшылары күшпен фортты басып алды және қаһармандық қолма-қол шайқастан кейін аман қалған қорғаушыларды қарсыласуға мәжбүр етті. Генерал-майор Гиббон Форт Греггте 55 конфедерациялық сарбаздың қаза тапқанын және 300-ге жуығының тұтқынға алынғанын, олардың көпшілігі жараланғанын, екі зеңбірек пен бірнеше тудың қолға түскенін хабарлады. Гиббонның XXIV корпусының күніне келген шығыны, негізінен екі фортта, 122 қаза тапқан, 592 жараланған, барлығы 714 адамды құрады.

VI корпус артиллерияны кері қайтарады

VI корпус Форт Греггке шабуыл басталғанда Гиббонның сол жағына қарай жылжығанда, тек Конфедерация штабының офицері Джайлс Бакнер Куктың басшылығымен подполковник Уильям Т. Поаг батареясынан конфедерациялық артиллерия оты ғана қарсы тұрды. Батарея Лидің басқару пунктімен бірге, Рхоик өзенінің батысында, Диммок желісінің алдында орналасқан, сондай-ақ Эдж Хилл деп те аталатын Тернбулл үйінен жұмыс істеді. Гетти сол жерден дивизиясына қарсы бұрылған 13 қаруға шабуыл жасауға ниеттенді. Геттидің алғашқы шабуылы сәтсіз аяқталды, бірақ полковник Хайдтың әскері батареяларды айналып өтіп, артиллериялықтардың және 9 қарудың (бұрын істен шығарылмаған) кері шегінуіне себеп болды. Филд дивизиясы Конфедерация артиллеристері Тернбулл үйінен қашқанда Диммок желісін басып алды, ал генерал Ли де VI корпустың жаяу әскерлері оны кетіп бара жатқанда көре алатындай болғандықтан, Тернбулл үйінен Диммок желісінің қорғанысына аттанды. Аппоматтокс өзенінен келген артиллерия отынан кейін генерал Грант шаршаған VI корпустың әскерлеріне тоқтауға және демалуға бұйрық берді, олар Тернбулл үйінің жанында шағын бекіністерін аяқтағаннан кейін осыны істеді.

Хамфристің Уайт-Ок-роудқа шабуыл жасауы; жоғалған мүмкіндік

Генерал-майор Эндрю А. Хамфристің II корпусы генерал-майор Генри Хеттің дивизиясымен Хэтчердің жүгіруінен Уайт-Ок-роудқа дейінгі желіде кездесті. 1 сәуірде Бес бұрақтағы шайқаста одақтың жеңісінен кейін, Гранттың сағат 21:00-де Конфедерация желісіне дереу шабуыл жасау туралы бұйрығына жауап ретінде Хамфрис Нельсон А. Майлз бен Гершом Мотт дивизияларына бірден шабуылға шығуды бұйрық берді. Бірақ конфедерациялық артиллерия оларға қарсы атылғаннан кейін, олар конфедерациялық қарауылдарын ығыстырудан артығын істей алмады. 2 сәуірде таңғы сағат 6-да VI корпустың сәтті алға жылжуы туралы хабарламаны ескере отырып, Хамфрис Хейске II корпустың желісіне қарама-қарсы редуттарға, соның ішінде Хэтчердің жүгіруінің жанындағы Кроу-хаус редутіне шабуыл жасауға бұйрық берді. Шабуыл кезінде конфедерациялық редуттар, олардың артиллериясы және гарнизондарының көп бөлігі жаулап алынды. Сағат 7:30 шамасында Мотт Бёрджесс Миллдегі конфедерациялық қарауыл желісін басып алды, ал сағат 8:30-да Мотт оң жақтан конфедерациялық бекіністеріне күшті шабуыл жасады, олар дереу эвакуацияланды. Содан кейін Хамфристің корпусына қайшы ақпараттар мен түрлі бұйрықтар келіп түсті. Хамфрис генерал-майор Генри Хет пен Бушрод Джонсон дивизияларынан қашқандарға шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ ақырында төрт бригададан тұратын, шамамен 8000 сарбазы бар Нельсон Майлз дивизиясы ғана Сазерленд стансасы шайқасында конфедераттармен шайқасты, ал Мотт пен Хейс дивизиялары нәтижесіз жүрістер мен кері жүрістермен айналысты. Шериданның атты әскері мен V корпусы конфедераттар мен II корпус аймақтан кеткеннен кейін Уайт-Ок-роуд бойындағы бос қалған бекіністерді басып алудан басқа ештеңе істемеді.

Шығындар

1865 жылғы 2 сәуірде Одақ әскерлері 3936 сарбазын жоғалтты. Конфедерация әскерлерінің қазасы кем дегенде 5000 адамды құрады, олардың басым бөлігі тұтқынға алынды.

Қайтарып алу туралы шешім

VI корпустың таңертеңгі шабуылынан кейін Ли Конфедерация үкіметіне Петербург және Ричмонд қалаларын тастап кетуді кеңес берді. Оның жоспары сол кезде екі қаладан әскерін Аппоматтокс өзенінен өтізіп, Вирджиния штатындағы Амелия Корт Хаусында қосылысу болды, онда олар Ричмондтан эвакуацияланған қоймалардан Ричмонд және Дэнвилл теміржолы арқылы қайта жабдықталуы мүмкін еді. Содан кейін олар қашып бара жатқан Конфедерация үкіметінің бағыты – Вирджиния штатының Дэнвилл қаласына бет алады, одан кейін оңтүстікке қарай Солтүстік Каролинадағы генерал Джозеф Джонстон басқаратын Конфедерация әскерлерімен қосылатын еді. Қараңғы түскеннен кейін Ли Петербург және Ричмондтан әскерін эвакуациялауды бастады. Сол түні Ричмонд қаласы эвакуацияланды, ал Конфедерация үкіметі қашып кетті. Қаланың қорғанысына жауапты генерал-лейтенант Ричард С. Иуэллге әскери маңызы бар барлық нәрсені жою туралы бұйрық берілді. Азаматтар көтеріліс шығарды, және қала үлкен өртке оранды.

Сазерленд станциясы (2 сәуір)

Сазерленд стансасы шайқасы Петербургтен батысқа қарай шамамен 32 шақырым (19 миль) қашықтықта, Кокс жолы мен Оңтүстік темір жолы бойында, Петербургтің үшінші шайқасы кезінде Форт Грегг үшін болған шайқаспен бірдей уақытта өтті. 2 сәуірде таңғы сағат 6:00-де генерал-майор Эндрю А. Хамфрис бригадир генерал Уильям Хейске II корпустың алдындағы конфедераттардың бекіністеріне, соның ішінде Хэтчер ағысының жанындағы Кроу Хаус бекінісіне шабуыл жасауға бұйрық берді, ал бригадир генерал (бривет генерал-майор) Гершом Моттке өз дивизиясының алдындағы шепке шабуыл жасауға бұйрық берді. Майлз конфедераттардың бұрынғы негізгі шебіндегі бекіністерден кетіп қалғанын және Хамфрис бұйырғандай Клейборн жолымен солтүстікке қарай қуатындығын анықтады. Хамфрис Петербургке бара жатқан қалған екі дивизиясына қосылу үшін қайтып келді. Кук әскері теміржолға параллель Кокс жолының бойында, шамамен 1 шақырым (0,5 миль) ұзындықтағы, алдынан көлбеу болатын ашық алаңға қараған жер қазды. Мадилл әскері түні бойы және таңғы шеруден шаршап, ал Мадиллдің өзі конфедераттардың шабуылын тойтарғанда ауыр жарақат алды. Содан кейін Майлз полковник Мадилл бригадасымен, енді полковник (бригадир генерал) Клинтон Макдугалл мен полковник Роберт Нюгент бригадасының басқаруында Макрей мен Макгоуэннің позицияларына тағы шабуыл жасауға бұйрық берді. Макгоуэн әскері ақыры мойынсұнғанда, Кук бригадалары шығыстан батысқа қарай ыдырады, бірақ Кук бригадасы шептің соңынан ең алыс болды және басқа тірі қалғандарға қарағанда жақсы тәртіппен шегінді. Қаза болмаған немесе тұтқынға алынбаған конфедераттар Аппоматтокс өзеніне қарай шегінді, көбінесе Амелия округінің соты үйіне қарай тәртіпсіз қозғалды. Майлз әскерінің көп бөлігі конфедерат қашқындарын қуалауға тым шаршаған еді. Бұған қоса, Майлз Шериданның әскерлеріне жауды Петербургке қарай ығыстыруды бұйырғанын түсінді, сондықтан ол дивизиясын сол бағытқа бұрып, оларға демалуға рұқсат берді. Майлз бен Хейс Сазерленд стансасының жанында теміржолды қорғау үшін орналасты. Хамфрис кейіннен егер II корпус сол таңда Сазерленд стансасына қарай жалғастырған болса, бүкіл конфедерат әскерін тұтқындауға болар еді деп жазды.

Ричмонд пен Петербургтің одақтас оккупациясы; Дэвис Данвиллге (3 сәуір) жетеді

Генерал-майор Годфри Вайтцелдің басшылығындағы Джеймс армиясының XXV корпусының одақтық әскерлері Ричмондты басып алып, өрттерді сөндіріп, тәртіпті қалпына келтіруге кірісті. Одақтық әскерлер Петербургті де басып алды. Генерал-лейтенант Грант пен президент Линкольн жеке үйde кездесті. Конфедерация президенті Джефферсон Дэвис және оның кабинетінің көп бөлігі күнінің ортасына қарай Вирджиния штатының Дэнвилл қаласына жетті.

Линкольн Ричмондқа (4 сәуір)

Президент Линкольн контр-адмирал Дэвид Диксон Портер, 3 офицер және 10 теңізшінің сүйемелдеуімен Ричмондқа сапар жасады. Қуанышпен толған афроамерикалықтар оның серуендеуіне қатысты. Линкольн генерал-майор Вейтцельмен кеңесті, АҚШ Жоғарғы Сотының бұрынғы судьясы және Конфедерацияның соғыс жөніндегі көмекші хатшысы Джон А. Кэмпбеллмен әңгімелесті, сондай-ақ Джефферсон Дэвистің бұрынғы үйінде, Конфедерацияның Ақ үйіндегі кеңсесінде отырды. «Филадельфия Пресс» газетінің афроамерикалық тілшісі Томас Моррис Честер осы оқиғалар туралы хабарлағандардың қатарында болды.

Намозин шіркеуі (3 сәуір)

Конфедерация әскерлері Амелия сотының үйінде кездесу нүктесіне бет алды, ал Одақ әскерлері оларды, көбінесе параллель бағыттармен, қууға шықты. 1865 жылдың 3 сәуірінде бригадалық генерал Джордж Армстронг Кастердің басқаруындағы Одақ атқыштар дивизиясының полковнигі (бригадир генерал) Уильям Уэллс бастаған алдыңғы жасақтары, бригадалық генерал Уильям Пол Робертс және бригадалық генерал Руфус Баррингер басқарған Конфедерация атқыштар тобымен Уилликомак сағасында және Намозин шіркеуінің жанында шайқасты. Конфедерация күштерінің көпшілігі Аппоматтокс өзенінің солтүстігінен батысқа қарай қозғалысын бастағаннан өзгеше, бұл бөлімдер сол өзеннің оңтүстігіндегі жолдармен жылжыды. Намозин шіркеуінде бастапқыда дұрыс емес жолға бұрылып кеткенімен, Джонсонның әскерлері кері қайтып, Одақтың атқыштар тобын тоқтата тұрып, Амелия сотының үйіне қарай дұрыс жолға шыға алды.

Бовер Понд крек немесе шатырлар шіркеуі (4 сәуір)

Конфедерация армиясының көп бөлігі 3 сәуірде батысқа қарай 34 шақырымға жуық жол жүрді. Одақ армиясының көпшілігі Конфедерация армиясын, Конфедерация әскерінің қозғалыс бағытының оңтүстігінде, параллель бағытта қууды жалғастырды. Генерал Ли белгілеген Амелия сот үйінің кездесу орнына жету үшін Ричард Андерсон мен Фитцхуг Лиден басқа барлық Конфедерация жасақтары 3 сәуір түнінде Конфедерация лагерлерінен батысқа қарай, Аппоматтокс өзенін кесіп өтуі керек болды. Бұл өзен 3 сәуір түнінде Конфедерация лагерлерінен алыс емес жерде солтүстікке қарай тік бұрылыс жасады. Одақ армиясының бағытында жүздеген шаршаған және рухы құлаған Конфедерация әскерлері өтіп бара жатқан Одақ әскерлеріне қарсы берілді. 3 сәуірдің кешінде Лонгстриттің әскерлерінің көп бөлігі Гудс көпірі арқылы Аппоматтокс өзенінің батыс жағына өтті, ал Гордонның әскерлері көпірдің шығысында қалды. Эуэллдің жасағы күтілгендей Генито көпірінен өзенді кесіп өте алмады, себебі күтілген понтондық көпір келмеді. Оңтүстікке қарай жылжудан кейін Эуэллдің әскерлері Ричмонд және Дэнвилл теміржолының көпірінен өтті және үстіне тақтайшалар төседі. Конфедерация армиясының Бевилл көпір жолымен Амелия сот үйіне бағытталған қозғалысы кезінде генерал-лейтенант Андерсон Джордж Пикетт пен Бушрод Джонсонның қалған әскерлеріне Табернакл Черч жолында жер бедерін нығайтып, шайқасқа дайындалуға бұйрық берді. Олар оңтүстіктен келе жатқан Одақ әскерлерінен қорғану үшін осылайша шегініп бара жатқан күштерді қорғауға тиіс болды. Джордж Кастердің атты әскер дивизиясы Ричмонд және Дэнвилл теміржолымен батысқа қарай Жеттерсвиллге, Вирджинияға бет алды. Бұл қала Амелия сот үйінен оңтүстік-батысқа қарай 13 шақырым, ал Бурквилл кетуінен солтүстік-шығысқа қарай 16 шақырым қашықтықта орналасқан. Сағат 22:00 шамасында Девинге Жеттерсвиллге қайтуға бұйрық берілді. Ол жақын маңдағы диірменді өртеп, әскерін сол жерге бастап барды. V корпустың Жеттерсвиллге келгені Лидің теміржол бойымен оңтүстікке қарай жылжудың соңғы мүмкіндігін жойды. Бірақ егер ол Амелия сот үйіне бірінші келген Лонгстриттің корпусын жинала бастаған Одақ күштеріне қарсы жібергенде, оның артта қалған дивизиялары, мүмкін, жете алмас еді. Эуэлл әлі де сағат 22:00-де Аппоматтокс өзенін кесіп өтуге тырысып жатты; Андерсон әлі де Девинмен Бобер Понд Крик маңында шайқасып жатты; Гордон Скотттың дүкенінен бірнеше шақырым қалып қойды; ал Махоун Эуэлл өзеннен өтуге басқа жол таба алмаса, Гудс көпірін қорғауға күтіп тұрды. Девиннің атты әскері Бобер Понд Криктегі шайқасты тоқтатқаннан кейін Ли армиясының арт жағына ешқандай Одақ күштері қауіп төндірмеді, сондықтан Андерсон мен Махоунның күштеріне артқы күзет ретінде қалудың қажеті болмады. Ли Амелия сот үйінде армияға азық-түлік табады деп күткен еді, бірақ онда жеткіліксіз азық-түлік қоры мен бірнеше артиллериялық вагондар ғана болды. Ли сонымен қатар 200 000 азық-түлікті теміржол арқылы Дэнвиллден жеткізіп беруге бұйрық берді. Бір аптадан кейін Ли Амелия сот үйіндегі кешігу Конфедерацияның жеңіліске ұшырауына және қарсы жағына берілуіне себеп болды деді. Кейбір заманауи тарихшылар Генито жолының қиылысында күтілген понтондық көпірдің болмауы Лидің артта қалған дивизияларының 4 сәуірде Амелия сот үйіне жетуіне кедеріс келтірген басты фактор болды деп есептейді. Гудс көпірінде понтондық көпір орнатылған, бірақ Бевилл көпіріне жақын жердегі жолдар да су тасқынынан бұғатталғандықтан, ондағы қозғалыс өте тығырыққа түсті. Ли бір аптадан кейін айтқан сөзінде жоғалған понтондық көпір туралы есімдерінде айтпады, керісінше, кешігуді Амелия сот үйіндегі азық-түлік жетіспеушілігіне толыққанды жауапты деп айтты. Бірақ кейбір тарихшылар атап өткендей, оның көптеген әскерлері мен вагондары 4 сәуірде Амелия сот үйіне келмеген және 5 сәуірде ғана алға жылжуға мүмкіндік алған жоқ, тіпті ол оларды демалысқа және азық-түлік іздеуге тоқтатып қоймағанда да. Пэйнвиллден шығысқа қарай 6 шақырымдай жерде Дэвис Ричмондтан Ли армиясына арналған азық-түлік, оқ-дәрі және штаб-пәтерлік заттарды алып келе жатқан вагонды тауып, оған шабуыл жасады. Бұл вагонды Бригад генерал Мартин Гэридің атты әскер бригадасы күзетіп тұрған. Сонымен қатар, оңтүстіктен Амелия сот үйінен артық артиллериялық вагон да келді. Дэвис көптеген Конфедерация вагондарын, оның ішінде штаб-пәтерлік вагондарды өртеп, жылқыларды, қашырларды және бірнеше артиллериялық құралдарды тұтқындап, Пэйнвиллде немесе Пэйннің қиылысында 630 тұтқынға алғаннан кейін Жеттерсвиллге қайта оралды. Генерал-майор Фитцхуг Ли генерал-майор Томас Л. Россер мен полковник Томас Т. Манфордтың Конфедерация атты әскер дивизияларымен бірге Одақ атты әскеріне шабуыл жасады. Олар Амелия Спрингстің солтүстігінен бастап Жеттерсвиллге дейін үздіксіз шайқасты жүргізді. Амелия Спрингске жеткенде, Бригад генерал Дж. Ирвин Грегг пен полковник (бригад генерал) Чарльз Х. Смит басқаратын Круктың дивизиясының басқа бригадалары күшін қосып, Дэвис күштерінің тұтқындарымен, қаруларымен және жабдықтарымен Жеттерсвиллге жете алуына көмектесті. Круктың атты әскер дивизиясы күні бойы болған үш шайқаста 13 қаза тапқан, 81 жараланған және 72 жоғалып кеткен әскерлерге ұшырады, олардың көпшілігі тұтқынға алынған болуы мүмкін. Фитцхуг Ли Одақ әскерінің 30 қаза тапқан әскерін жол бойында санағанын айтты. Дэвис 320 Конфедерация әскерін және 310 африкалық американдықтарды, оларды вагон жүргізушілер деп сипаттады, тұтқынға алды. Ол сонымен қатар 400 жануарды және 11 туды жаулап алып, шамамен 200 вагонды жойды. Ли өзінің армиясын сағат 13:00-де Жеттерсвиллге қарай жылжыта бастады, Лонгстриттің корпусын алдында алып жүрді. Ол Дэнвиллге бағытталған жолының жылдам қозғалатын Одақ атты әскерімен тосылғанын анықтады. Ол армиясын үлкен Одақ жаяу әскері келгенге дейін жете алмайтынын ойлады. 6 сәуірде Амелия Спрингсіне жақын жердегі Флэт Крик маңында шайқас болды, өйткені армиялар Сейлор Крик шайқасына дейін соғысқа қадам басқан кезде.

Теңізші сағасы (6 сәуір)

Генерал Роберт Ли Дэнвиллге жолының Джетерсвиллде тоқтатылғанын білгенде, әскерінің Фармвиллге тағы бір түнгі шеру жасауы керектігін түсінді. Мид II корпусқа, V корпусқа және VI корпусқа таңғы сағат 6-да Амелия соты үйіне қарай жылжуға бұйрық берді, ал Грант оған басқаша әрекет етуге емес, тек жылдамдауға бұйрық берді. Сайлърс-Крик шайқасы іс жүзінде бір уақытта жақын жерлерде болған үш жекпе-жектерден тұрды. Генерал-майор Хорацио Райттың VI корпусы Хиллсман үйі маңында генерал-лейтенант Ричард С. Юэлл корпусымен шайқасты. Бригадир генерал (бриват генерал-майор) Уэсли Меррит басқаратын одақтас атты әскерлер Маршаллдың тоғысында генерал-лейтенант Ричард Андерсон корпусына қарсы шайқасты. Бірнеше шақырымдық шайқастан кейін генерал-майор Эндрю А. Хамфристің II корпусы генерал-майор Джон Б. Гордон корпусына Локетт фермасында шабуыл жасады. Сайлърс-Крикте қалған конфедерациялық армияның бестен бірінен төрттен біріне дейін тұтқынға алынды немесе қаза тапты (шамамен 8000 адам, оның ішінде шамамен 7700 тұтқынға алынды, соның ішінде Ричард С. Юэлл корпусының көп бөлігі және Ричард Х. Андерсон корпусының шамамен жартысы). Генерал-майор Джозеф Б. Кершоу және бригадир генералдар Сет М. Бартон, Джеймс П. Симмс, Дадли М. Ду Бозе, Эппа Хантон және Монтгомери Д. Корс. Ричмондты қорғауға қатысқан полковник Степлтон Крачфилд, Юэллдің әскерлері қарсы шабуыл жасағанда артиллерия бөлімін басқарып, қаза тапты. Кейін генерал Хамфрис конфедерациялық әскерлердің Бес Форк, Сазерленд станциясы және Петерсбергтегі бұзудан кейін болған тәртіпсіздіктерінің «оларды, әрине, осылай шашыратып жібергенін, сондықтан көптегені рационсыз болғандықтан өз бөлімдеріне қайта оралмады» деді. Ол былай деді: «Амелия сотына, содан кейін Сайлърс-Крикке, Фармвиллге және Аппоматтокс сотына қарай жылжу кезінде, азық-түлік жетіспеушілігінен, ұйқы мен тамақтан қанағаттанбаудан және шаршаудан көптеген жауынгерлер құлап, немесе тамақ іздеп кетті». Генерал Махоун: «Жоқ, генерал, біздің әскерлеріміз өз міндеттерін орындауға дайын», - деп жауап берді. Ли Махоунға: «Иә, әлі де адал жандар бар. Оларды тоқтатып тұрғаныңызды өтінемін», - деді. Махоун дивизиясы қашқандардың қашуына көмектесу үшін қарсы жағалауда қалды, бірақ одан әрі шайқасқа қатыспады. Лонгстрит Райс станциясына келгенде, Ордтың әскерлері Берквилл тоғысында екенін біліп, өз әскерлеріне қалаға қарай жолдар мен далаларда бекініс жасауға бұйрық берді. Гиббонның шабуылшылары баяу шабуылға дайындалып, бекініске кірген конфедерациялық әскерлермен ұсақ қақтығысқа түсті. Конфедерациялық әскерлердің нақты шығындары белгісіз.

Жоғары көпір (6-7 сәуір)

1865 жылғы 6 сәуірде болған Жоғары көпірдің бірінші шайқасында Конфедерация әскерлері Аппоматтокс өзенінен оңтүстікке қарай Конфедерация әскерлері өтуге үлкермес бұрын, үлкен одақтық шабуыл жасаушы топты көпірді өртеп жіберуден тоқтатты. Конфедерация әскерлері кем дегенде 800 одақтық әскердің аман қалғандарын тұтқынға алды. Одақтың полковнигі (бригадир генерал) Теодор Рид, Конфедерация полковнигі Джеймс Дирингпен (көбінесе бригадир генерал деп есептеледі, бірақ оның тағайындалуы ешқашан расталмаған) пістолетпен атыста қаза тапты, ол да осы қақтығыста қаза болды. 1865 жылғы 7 сәуірде Жоғары көпірдің екінші шайқасында Лидің қалған әскерінің көп бөлігі Аппоматтокс өзенінен өткеннен кейін Лонгстриттің артқы күзеті өздерінен кейін көпірлерді өртеп жіберуге тырысты. Одақтың II корпусы екі көпірдегі өртті сөндіріп, өзеннен өтіп, Фермвиллде Конфедерация әскерін қуып жете алды. Фитцхуг Лидің кавалериясы түнгі уақытқа дейін одақтың жаяу әскерін тоқтата алды, бірақ Ли осы қысым астында батысқа қарай жорығын жалғастыруға мәжбүр болды, оның әскерлері ұзақ күткен Фермвилл азығын алу мүмкіндігінен айырылды. Олардың келесі аялдамасы – батысқа қарай 40 шақырым жерде орналасқан Аппоматтокс станциясы, онда азық-түлік пойызы күтіп тұрды. Алайда, олар келмес бұрын одақтың әскерлері бұл пойызды көбінесе жойды.

Фермалық қала (7 сәуір)

Лонгстриттің Конфедерация әскерлері Фермвилл маңында Одақ әскерінің шабуылын тойтарды, Аппоматтокс өзенін кесіп өтіп, өзеннің солтүстік жағында шегінулерін жалғастырды. 7 сәуір күні түнінде Ли Гранттан, штабы сол кезде Фермвиллде болған, Солтүстік Вирджиния армиясын тапсыру туралы хат алды. Ли кейінгі үмітін сақтап, әскері қоршауға түспей тұрып Аппоматтокс станциясына жете алады деп ойлады. Ол Грант ұсынатын тапсыру шарттары туралы сұрап, жауап хат жолдады.

Камберленд шіркеуі (7 сәуір)

7 сәуірде сағат 14:00 шамасында ІІ корпустың алға жылжуы Камберленд шіркеуіне жақын биік жерде бекінген Конфедерация әскерлерімен кездесті. Одақ әскерлері екі рет шабуыл жасады, бірақ қайтарылды, ал қараңғы түскен соң шайқас тоқтатылды. Одақтың бригадир генералы Томас А. Смит жақын жерде қаза тапты (соғыста қаза тапқан соңғы одақ генералы), ал полковник (бригаттық генерал шеніне ие болған) Джон Ирвин Грегг Фермвиллдің солтүстігінде тұтқындалды.

Салдары

Аппоматтокс науқаны Грант пен Шериданның шеберлікпен, қажырлы қуғын-сүргін және маневр жасауының үлгісі болды. Бұл дағдылар бұрынғы генералдарда, мысалы, Геттисбург шайқасынан кейін Мид және Антиетам шайқасынан кейін Макклеллан сияқтыларда жетіспеді. Ли жағдайға қарай бар күшін салды, бірақ оның жабдықталуы, әскері және сәті ақыры таусылды. Лидің капитуляциясы Конфедерацияның бір ғана далалық армиясының жоғалуын білдірді, бірақ Оңтүстік одан қалпына келе алмаған психологиялық соққы болды. Жеңіске жету мүмкіндігі болмағандықтан, қалған барлық армиялар 1865 жылдың маусымына дейін капитуляциялады. Конфедерация армиясының жоғалғандарының санын анықтау қиын, өйткені көптеген жазбалары жоғалып кетті және есептер толық берілмеді. Ұлттық саябақтар қызметінің тарихшысы Крис М. Калкинс 6 266 адамның қаза тапқанын және жараланғанын, 19 132 адамның тұтқындалғанын хабарлайды. Аппоматтокс сотында 22 349 жаяу әскер, 1 559 атты әскер және 2 576 артиллерия әскері капитуляциялады. Уильям Марвелдің жазуынша, Конфедерация ардагерлерінің көптегені зор Одақ армиясына қарсы соңында тек "8 000 мылтық" болғанына өкінді, бірақ бұл көрсеткіш атты және артиллерия күшін әдейі назардан тыс қалдырды және шартты түрде босатылған әскерлердің жалпы санынан әлдеқайда төмен. Кері қайтқан армиядан қашып кеткен көптеген әскерлер өз үйлеріне қайтуға рұқсат беретін ресми федералдық құжаттарды алу үшін кейін оралды. Одақ армиясының жоғалғандары шамамен 9 700 өлтірілген, жараланған, жоғалып кеткен немесе тұтқындалған адамды құрады.

Акцияларды жіктеу

Әскери тарихшылар осы дәуірдегі жорықтардың нақты шекаралары туралы келіспейді. Бұл мақалада АҚШ Ұлттық парк қызметінің Америкалық шайқас алаңдарын қорғау бағдарламасы қолданатын жіктеме пайдаланылады. Вест-Пойнт басқа жіктеме ұсынады; олардың «Америка соғыстарының атласы» (Эспозито, 1959) кітабында Петербург қоршауы 2 сәуірдегі Одақтың шабуылымен және бұзуымен аяқталады. Вирджиниядағы соғыстың қалған бөлігі «Гранттың Лиді Аппоматтокс сотына дейін қууы (3-9 сәуір 1865 ж.)» деп жіктеледі. Брайс А. Судеров Эд Берстің «Петербургтік науқан» кітабының 2014 жылғы басылымының 2-томының 5-тарауына жазған кіріспесінде Льюис фермасы шайқасы «Бес бұрыштық науқанның бірінші шайқасы ретінде қарастырылуы керек» дейді.

Мемуарлар және негізгі көздер

Грант, Улисс С. У. С. Гранттың жеке естеліктері. 2 томдық. Чарльз Л. Вебстер және компаниясы, 1885–86 жж. Шеридан, Филип Х. П. Х. Шериданның жеке естеліктері. 2 томдық. Нью-Йорк: Чарльз Л. Вебстер және компаниясы, 1888 жыл. АҚШ Соғыс министрлігі, Азамат соғысы: Одақ және Конфедерация армияларының ресми құжаттарының жинағы. Вашингтон, округ: АҚШ Үкіметтік баспаханасы, 1880–1901 жж.