Кіріспе

Жер асты Лондоны – Лондонның төменінде жатқан бірнеше жер асты құрылыстарына сипаттама береді. Қала екі мың жылдан бері адамдармен мекенделген. Соның салдарынан, астана көптеген мұндай құрылымдар мен кеңістіктерге ие болды, көбінесе соғыс және қақтығыстар нәтижесінде пайда болған.

Су және қалдықтар

Темза өзені Лондонның орталығы арқылы батыстан шығысқа қарай ағады. Оған көптеген салалар құяды. Уақыт өте келе, олар су көздерінен тазартылмаған канализацияға және ауру тарататын ошақтарға айналды. Қала бірнеше ауылдардан дамыған сайын Темзаның көптеген салалары жерге көмілді немесе каналдарға айналдырылды. Өзендер өсіп келе жатқан қаланың барлық канализациялық суларын қабылдай алмады. Соның салдарынан туған денсаулық салдасуы, он тоғызыншы ғасырдың соңында Джозеф Базальгеттің жобалауымен Лондон канализация жүйесінің құрылуына әкелді. Бұл әлемдегі алғашқы заманауи канализация жүйелерінің бірі болды және қаланың үнемі өсуін ескере отырып жобаланғандықтан, бүгінге дейін қолданылуда. Темза су жүйесінің шеңберлік магистралі – 80 шақырымдық кең диаметрлі су тасымалдау туннельдерін қамтитын, ірі масштабты сумен жабдықтау инфрақұрылымы. 2025 жылы аяқталуға тиіс Темзаның ағын суларын жинау туннелі – ұзын, терең туннель болады, ол негізінен Лондон орталығы арқылы Темза өзенінің тасымалдау бөлігінің астынан өтіп, қазіргі уақытта өзенге ағып жатқан барлық тазартылмаған канализациялық және жаңбыр суларын жинап, сақтап, тасымалдайды.

Көлік

Лондон метросы әлемдегі алғашқы және ең кеңейтілген метрополитен болып табылады. Оның құрылысы 1860 жылы Фарингдоннан Паддингтонға дейінгі 6 км-лік Метрополитен темір жолымен басталды. Ол 1863 жылы ашылды, бұл кезде қолданыстағы жолдардың бойымен үлкен траншеялар қазылып, содан кейін жол төсемін қалпына келтіру үшін қазбаның үстіне шатыр орнатылатын "қазу және жабу" әдісін қолданудан туындаған көптеген қиындықтардан кейін. Туннель қазылып салынғандықтан, аз бұзылыстарға себеп болған "құбыр" теміржолдары 1890 жылы Стоквеллден Кинг-Уильям-стритке дейінгі 6 км-лік Сити және Оңтүстік Лондон темір жолының ашылуымен пайда болды. Ол бастапқыда кабельдік жетегімен жұмыс істейтін теміржол ретінде жоспарланған, бірақ электр жетегінің пайда болуы оңай шешімге әкелді және кабельдік жүйе салынбастан бұрын өзгеріс енгізілді. Осылайша ол әлемдегі алғашқы электрлі "құбыр" теміржолы болды. Жүйеде 401 км-ге жуық рельс бар, бірақ оның шамамен 45 пайызы ғана жер астында орналасқан. Кингсвейде трамвайлар үшін сақталған жер асты жолы бар, ол кейде қоғамға ашылады. Темза өзенінің астындағы туннельдер жаяу өткелдерден бастап автомобильдік туннельдерге және метро туннельдеріне дейін әртүрлі. Олардың біріншісі – Марк Брунельдің жобалаған Темза туннелі, кеме жүретін өзеннің астынан өткен алғашқы туннель. Ол Ротерхиттен Ваппингке дейін созылып, 1843 жылы ашылды. Компанияның атпен жүретін көліктерге арналған кіру жолдарын салуға жеткілікті қаражаты болмағандықтан, ол бастапқыда жаяу өткел ретінде пайдаланылды. Бұл туннельдер кейіннен Шордичтен Нью-Кросске дейінгі Метрополитен темір жолының Шығыс Лондон тармағында қолданылды. Көптеген теміржол станцияларында үңгірлі залдар мен олардың астында өтетін туннельдер бар, олар көбінесе пайдаланылмайды немесе жаңа мақсаттармен қайта ашылады. Мысалы, Лондон Уотерлоо станциясының астындағы The Old Vic Tunnels және Лондон Бридж станциясының астындағы сейілкемдер, бұрын Shunt театр компаниясы пайдаланған.

Қорғаныс

Лондонның астында көптеген жер асты әскери бекіністер салынған. Олардың азасы ғана мойындалады, тіпті одан да аз бөлігі жұртшылыққа ашық. Бір ерекшелігі – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Уинстон Черчилль пайдаланған әйгілі Кабинет соғыс бөлмелері. Соғыс жылдарында метроның бір бөлігі ауа шабуылынан қорғануға арналған тереңдегі бомбобезіктерге айналдырылды. Кейбіреулері, мысалы, қазір пайдаланылмайтын Кингсвей телефон станциясы сияқты, әскери және азаматтық қорғанысқа бейімделді. Лондонның басқа да азаматтық қорғаныс орталықтары толығымен немесе жартылай жер астында орналасқан, көбінесе Суық соғыс кезеңінен қалған нысандар. Үкімет орталығы Уайтхолл маңында көптеген басқа да жер асты құрылыстары бар, олар көбінесе туннельдермен байланысқан. 1980 жылдың желтоқсан айында New Statesman журналы мемлекеттік ғимараттарды байланыстыратын құпия туннельдердің бар екенін жариялады, олардың ұлттық төтенше жағдай туғанда қолданылатыны айтылды. Осы туннельдер Бэкингем сарайымен де байланысқан деген болжам бар. Автор Дункан Кэмпбелл осы нысандарды "War Plan UK: The Truth about Civil Defence in Britain" (1982) кітабында толыққанды талқылады. Питер Лори осы нысандар туралы "Қала көшелерінің астында: үкіметтің ядролық алаңдаушылықтарына жеке тергеу" (1970) атты кітап жазды.

Коммуналдық қызметтер

Лондон, көптеген басқа ірі қалалар сияқты, электр энергиясын тарату, табиғи газбен жабдықтау, сумен жабдықтау және телекоммуникация жүйелері үшін кең көлемдегі жер асты инфрақұрылымын қалыптастырды. 1861 жылдан бастап Виктория дәуірінің инженерлері адам жүре алатын, шақырымдармен өлшенетін арнайы салынған жер асты жолдарды (субвейлерді) салған. Олардың ішінде газ, электр, су және гидравликалық қуат құбырлары жүргізілді. Бұл жұмыстар жер асты коммуникацияларын жөндеу үшін тас жолдарды үнемі қазу қажеттігін болдырмады.

Тасталған құрылыстар

Кейбір жер асты құрылыстары енді қолданылмайды. Олардың ішінде: 1883 жылы құрылған Лондон гидравликалық қуат компаниясы жоғары қысымды құйма темірден жасалған су құбыры желісін орнатты. Бұл желіні Mercury Communications телекоммуникациялық каналдар ретінде пайдалану үшін сатып алды. Лондон пневматикалық хабарламалар компаниясының туннельдерінің бөліктері, Бас пошта кеңсесі мен Юстон теміржол станциясын байланыстырады. Пошта қызметі кең ауқымды жекеменшік жер асты теміржолын – Лондон пошта теміржолын салған, ол пайдаланылмай қалды және қазір туристік орынға айналды. Жабық Лондон метро станциялары, әдетте, Лондон көлік мұражайының экскурсияларынан басқа, жалпы қоғамға қолжетімді емес.