Кіріспе
Қонақшы организмдегі паразиттердің саны мен вируленттілігі. Паразиттік жүктеме – бұл қонақшы организмдегі паразиттердің саны мен вируленттілігін көрсететін өлшем. Салық паразитология – қонақшы үлгілеріндегі паразиттік жүктемені анықтау және қонақшы үлгілері арасындағы паразиттерді статистикалық түрде салыстырумен айналысады. Эволюциялық биологияда паразиттік жүктеме жыныстық таңдау мен жыныстың эволюциясына, сондай-ақ жаңалықтарға ұмтылуға маңызды ықпал етеді.
Parasite load is a measure of the number and virulence of the parasites that a host organism harbours. Quantitative parasitology deals with measures to quantify parasite loads in samples of hosts and to make statistical comparisons of parasitism across host samples. In evolutionary biology, parasite load has important implications for sexual selection and the evolution of sex, as well as openness to experience.
Инфекция және таралу
Бір паразиттік түрдің, әдетте, қожайын жеке тұлғалары арасында жиынтық таралуы болады, яғни көптеген қожайындарда аз ғана паразиттер кездеседі, ал қалған паразиттердің басым бөлігі бірнеше қожайында шоғырланған. Бұл паразиттер экологиясын зерттейтін мамандар үшін елеулі мәселе туғызады: параметрлік статистиканы қолданудан қалысқан жөн. Параметрлік тесттерді қолдану алдында деректерді логарифмдеу немесе параметрлік емес статистиканы пайдалану жиі ұсынылады. Дегенмен, мұндай шаралар қосымша қиындықтарға әкелуі мүмкін. Сондықтан, қазіргі заманғы сандық паразитология озық биостатистикалық әдістерге негізделген. Омыртқалы жануарларда, әдетте, аталықтардың денесінде аналықтарға қарағанда көп паразиттер болады. Паразиттерде байқалатын жыныстық айырмашылыққа қозғалыс ерекшеліктері, мекендеу ортасын таңдау, тамақтану, дене мөлшері және безендіру сияқты факторлар ықпал етеді деп саналады. Көбінесе аталықтардың қоныстану аймағы кеңірек болғандықтан, олар аналықтарға қарағанда паразиттердің көп шоғырланған жерлеріне жиі кездеседі. Егер түрлерде жыныстық диморфизм байқалса, үлкен жыныстың паразиттерге төзімділігі жоғары болады деп есептеледі. Жәндіктерде паразиттерге бейімділік жәндіктер колониясының генетикалық вариациясына байланысты. Гименоптералар (құмырсқалар, аралар және егеуқұмдар) колонияларында, паразиттерге ұшыраған және жоғары генетикалық вариацияға ие колониялар, генетикалық жағынан ұқсас колонияларға қарағанда аз паразиттермен зардап шегеді.
Сандық есептеу әдістері
Паразиттің түріне байланысты, әртүрлі сандық әдістер ғалымдарға паразиттердің санын өлшеуге және организмнің паразиттік жүктемесін анықтауға мүмкіндік береді. Паразиттің санын анықтау, қандай паразит екеніне және ол қожайын ағзасында қай жерде орналасқанына байланысты. Мысалы, адамдарда безгекке (малярияға) себеп болатын плазмодий тегінің протозоялары сияқты жасушаішілік паразиттер, қаннан сынама алып, микроскоп арқылы қарап, жұқтырған ақ қан жасушаларының санын есептеу арқылы анықталады. Қонақтың қанында мекендейтін басқа паразиттерді де қаннан алынған мазок арқылы, жасушаларды жақсы көру үшін арнайы бояу әдістерін қолдана отырып санауға болады. Технология дамыған сайын, плазмодий сияқты паразиттерді қан мазоктарында тиімді санау үшін қолмен басқарылатын автоматты жасуша санағыштары сияқты, паразиттерді сандық анықтаудың заманауи әдістері пайда болып келеді. Ішек паразиттерін, мысалы, адамда кездесетін нематодтарды анықтау көбінесе жануарды тілгілеп, паразиттерді бөліп алып, сандауды қажет етеді. Ішек паразиттерін анықтау үшін тілгілеуді қажет етпейтін басқа да әдістер бар; мысалы, фекалияны зерттеу арқылы паразиттік инфекцияларды анықтау. Бұл ветеринарияда кең таралған практика және мысықтар мен иттер сияқты үй жануарларындағы паразиттік жүктемені есептеу үшін қолданылады. Фекалияны зерттеу әдістеріне фекалия мазоктары және флотация әдістері жатады. Фекалия флотациясы асқазан-ішек жүйесі арқылы өтетін және сондықтан фекалияда болатын эндопаразиттік организмдердің (жұмыртқа, дернәсіл, ооцисталар және кисталар) көбею құралдарын анықтай алады. Паразиттік инфекцияның таралу және қарқындылығын зерттеу үшін қолданылатын талдамалық статистикалық әдістер туралы ақпарат алу үшін "Сандық паразитология" бөлімін қараңыз.
Жыныстық таңдау
Паразиттік жүктеме әртүрлі түрлерде жыныстық таңдауға әсер ететіні белгілі. Гамильтон мен Зук (1982) түрлердің ұрғашылары жұптасу үшін таңдау жасағанда, паразиттерге қарсы тұқым қуалайтын төзімділікке негізделуі мүмкін екенін ұсынды. Бұл гипотеза екіншілік жыныстық белгілердің көрінісінің, жануардың жалпы денсаулығына байланысты екенін көрсетеді. Жануарлар паразиттермен бірге эволюциялап, осылайша паразиттерге тұқым қуалайтын төзімділікті қалыптастырады, бұл жануардың тіршілікке қабілетіне кері әсер етеді. Сондықтан ұрғашылар, еркекте паразиттердің аз немесе жоқ болуын, оның толыққанды екіншілік жыныстық белгілерін көрсете алуына қарай бағалап, осыған сәйкес еркектерді таңдайды, яғни «сау» белгілерін көрсетеді. Бір зерттеуде паразиттердің саны гуппилердің жұптасу таңдауын болжап тұрғаны анықталды. Басқа айнымалыларды ескергенде, ұрғашылар паразиттері аз еркектерді артық көретіні және бұл артық көру, паразиттері аз еркектерде байқалатын жоғары демонстрациялық белсенділікпен байланысты екені көрсетілді. Бұл құбылыс басқа түрлерде де байқалған.
Мінез-құлық
Паразиттік жүктеме жұқтырған организмнің мінез-құлқына да әсер ететіні дәлелденді. Қожайындағы паразиттердің санының әсерін және оның жем іздеу, көші-қон және бәсекелестік мінез-құлық сияқты мінез-құлықтармен қалай байланысты екенін зерттейтін көптеген зерттеулер жүргізілді. Джорджия университетінде жүргізілген зерттеуде, паразиттері көп қоңыздар, паразиттері аз қоңыздарға қарағанда көбірек жеңіске жеткені анықталды. Алайда, паразиттері жоқ қоңыздармен күрескенде, паразиттері бар қоңыздар жеңіліске ұшырады. Құс түрлері де паразиттік жүктемеге байланысты мінез-құлық өзгерістерін көрсетті. Әнші құстарда паразиттердің жоғары деңгейі ән шығарудың азаюына алып келеді, бұл жұптасу таңдауына әсер ететін екіншілік жыныстық белгілердің көрінуіне әсер етеді. Осыған ұқсас әсерлер басқа құс түрлерінде де байқалды.
Медицинада
Паразиттік жүктеме жұқпалы аурулардың таралуына әсер ететіні дәлелденді. Мысалы, Сао-Паулу университетінің паразитологтары Шага ауруының иммундық жүйеге тигізетін әсерін зерттеді. Олар инфекцияның жедел фазасынан өткен адамдардың тіндерінде және қанындағы паразиттердің деңгейін төмендететін, паразиттерге қатысты иммундық жауапты дамытатынын анықтады. Бұл зерттеудің мақсаты – инфекцияның жедел кезеңіндегі паразиттік жүктеме, иесінің болашақта позитивті иммундық жауап беруіне әсер ететінін анықтау. Зерттеулер егеуқұйрықтарда жүргізілді, алдағы уақытта эксперименттерден алынған мәліметтерді Шага ауруына шалдыққан адамдарға көмектесу үшін пайдалану жоспарлануда. Мариньо және авторлар тобы инфекцияның жедел кезеңіндегі паразиттік жүктеменің, аурудың кейінгі созылмалы фазасындағы иммундық жүйенің белсенділігі мен жауап беру қарқындылығымен байланысты екенін анықтады. Бұл зерттеу паразитология саласында жаңа жаңалықтарға әкелуі мүмкін. Бұл паразиттердің таралуын, сондай-ақ паразиттермен байланысты аурулардың белгілі бір популяцияда таралуын болдырмауға септігін тигізуі мүмкін.
Қонақжай стрессі
Хост стресі хост ішіндегі жағдайларды паразиттер үшін ең қолайсыз етеді, нәтижесінде паразиттердің саны артады. Тамақтандыру жетіспеушілігі иммундық жүйені әлсіретеді, бұл халық арасында паразиттердің көбеюіне және жұғу деңгейінің жоғарылауына алып келеді. Тамақтандыру жетіспеушілігі мен шіру халық арасында ауруларға және, демек, паразиттердің санын арттыруға себеп болуы мүмкін екені көрсетілген. Тамақтандыру жетіспей және стресске ұшыраған адамдарда паразиттердің саны ең жоғары болады. Бұл олардың қоршаған орта факторларынан және паразиттермен жұғудан өлу ықтималдығының жоғары екенін білдіреді, бұл нақты хост ішіндегі паразиттер популяциясын жоюы мүмкін. Бұл паразиттердің халық арасында таралуын шектейді. Пулккинен және авторлар тобы жүргізген экспериментте, дафниямен жұққан крабтар тобында тамақ шектеулі болғанда, жұққан крабтардың арасында өлім-жітім орын алғандығы анықталды. Бұл қоршаған ортадағы стрестен, сондай-ақ хост (крабтың денесіндегі) паразиттермен жұғудан туындаған стрестен болды. Пулккинен және авторлар тобы сонымен қатар, белгілі бір уақыттан кейін крабтардың орташа мөлшерінің төмендегенін және осылайша тамақтандыру жетіспеушілігі мен қоршаған орта стресінен туындаған өлім-жітім деңгейінің төмендегенін анықтады. Бұл халық арасындағы паразиттердің жүктемесін арттырды. Паразиттердің жүктемесі – бұл күрделі экологиялық құбылыс, көбінесе теріс кері байланыс циклін көрсетеді, өйткені хосттың жұғудан аман қалуы паразиттер популяциясының мүддесінде.