Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы Silene – Caryophyllaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. 900-ге жуық түрін қамтитын бұл туыс тұқымдастың ең ірісі болып табылады. Silene туысы бір ғасырдан астам уақыттан бері жыныс анықталуының генетикасын түсіну үшін модель ретінде пайдаланылып келеді. Silene түрлерінде көбінесе гермафродиттік және әйел (немесе еркек сүйсіз) жекелеген өсімдіктердің араласуы кездеседі (гинодиоэция), ал Корренстің алғашқы зерттеулері еркек сүйсіздігі аналық желі арқылы мұраға берілуі мүмкін екенін көрсетті – бұл қазір цитоплазмалық еркек сүйсіздігі деп аталатын құбылыстың мысалы. Silene-дегі екі тәуелсіз түр тобы адам және басқа сүтқоректілердегідей хромосомалық жыныс анықталуымен жеке еркек және әйел жыныстарын (диоэция) дамытты. Silene гүлдеріне көбінесе Rhingia campestris сияқты шыбықтар қонады. Silene түрлері түр пайда болуын, иесі мен патогеннің өзара әрекеттесуін, биологиялық түрлердің жауап беруін, ауыр металдармен ластанған топыраққа бейімделуін, метапопуляция генетикасын және органелла геномының эволюциясын зерттеу үшін де қолданылған.
Silene is a genus of flowering plants in the family Caryophyllaceae. Containing nearly 900 species, it is the largest genus in the family. The genus has been used as a model for understanding the genetics of sex determination for over a century. Silene species commonly contain a mixture of hermaphroditic and female (or male sterile) individuals (gynodioecy), and early studies by Correns showed that male sterility could be maternally inherited, an example of what is now known as cytoplasmic male sterility. Two independent groups of species in Silene have evolved separate male and female sexes (dioecy) with chromosomal sex determination that is analogous to the system found in humans and other mammals. Silene flowers are frequently visited by flies, such as Rhingia campestris. Silene species have also been used to study speciation, host pathogen interactions, biological species invasions, adaptation to heavy metal contaminated soils, metapopulation genetics, and organelle genome evolution.
Таксономия
Силенді алғаш рет Линней сипаттаған. 2003 жылға дейін оның түрлерін субжанрларға немесе бөлімдерге бөлу молекулалық деректермен толыққанды расталмаған. Лихнис туысы Силенге тығыз байланысты (кейде оның құрамына кіреді). Егер Лихнис жеке түр ретінде қарастырылса, оны гүлдердің мойындарының саны (Лихнисте бесеу, Силенде үш), тұқымдық қапшықтың тістерінің саны (Лихнисте бесеу, Силенде алтау) және Лихнистің жабысқақ сабақтары арқылы ажыратуға болады.
Жыныстық жүйелер
Жыныс жүйелері түрлер арасында әртүрлі болады. Силене түрлерінің көпшілігі гермафродит, олар Силене түрлерінің 58,2% құрайды, 14,3% екі үйлі, 13,3% гинодиоэтикалық, ал 12,2% гинодиоэтикалық және гиномоноэтикалық. Триоэция, андромоноэция және гиномоноэция да кездеседі, бірақ өте сирек.
Этимология
Силен – ежелгі грек орман құдайы Силеннің әйел түрі, ол шарап құдайы Дионистің серігі және тәрбиешісі болған.
Экология
Лихнис – Hadena bicruris түнгі көбелегінің де жалпы атауы болып табылады. Бұл көбелектің дернәсілі Silene (бұрын Lychnis) түрлерімен қоректенеді, сондай-ақ капуста көбелектері (Silene chalcedonica-да тіркелген), сұр чи және Coleophora туысына жататын қапшық құрылысшылар (C. albella – тек Silene flos cuculi-мен ғана қоректенеді) сияқты басқа да Lepidoptera түрлерімен қоректенеді.
Қолданылуы
Силеннің көптеген түрлері көпжылдық бақтарда өсіріледі. Олардың кейбіреулері Корольдік бау-бақша қоғамының «Бақшалық еңбек сіңіргені» сыйлығына ие болған, оның ішінде Silene flos jovis және Silene schafta. Silene undulata (syn. S. capensis) Оңтүстік Африканың Xhosa халқы арасында «iindlela zimhlophe» («ақ жолдар») деп белгілі. Xhosa болжамшысы осы өсімдікті табиғаттан іздеп табады және жинайды. Тамырлары ұнтақталып, сумен араластырылып, көбіктей соғылады, ал осы көбікті жаңадан бастаған болжамшылар толық ай кезінде өз армандарына ықпал ету үшін ішеді. Олар оны түрлі ритуалдарға дайындалу үшін пайдаланады. Тамырдың өте күшті, жаңбырлы иісі бар, сондықтан оны ішкен болжамшылардың терісінен де осы иіс сезіледі. Silene vulgaris, немесе көпіршік гүлді силен, кейбір Жерорта теңізі елдерінде тағам ретінде қолданылады. Жас жапырақтарын шикі күйінде жеуге болады, ал піскен жапырақтарын қайнатып, қуырып, сорпаға салуға немесе ризотто сияқты тағамдарға қосуға болады.
Қалдық деректері
Олигоценнің шатты кезеңінен сақталған †Silene microsperma тұқымдары Германияның орталық бөлігіндегі Рон тауларындағы Оберлейхтерсбах формациясынан табылды.