Кіріспе

Тарихи Токио Эдо, бұрын Мусаси провинциясында орналасқан Эдо сарайы төңірегіндегі жокамати (сарай қаласы) болды және 1603 жылдан бастап Токугава сёгунатының ордасы ретінде Жапонияның де-факто астанасы атанды. Токугава әулеті тұсында Эдо әлемдегі ең ірі қалалардың біріне дейін өсті. 1868 жылғы Мейдзи қалпына келтіруінен кейін Мейдзи үкіметі Эдоны Токио деп атады ("Шығыс астанасы") және императорды тарихи астана Киотодан осы қалаға көшірді. 1603 жылдан 1868 жылға дейінгі Токугава билігінің кезеңі Эдо дәуірі деп белгілі.

Токугавадан бұрын

10 ғасырға дейін тарихи жазбаларда Эдо туралы еске алу жоқ, тек осы аймақтағы бірнеше елді мекендер ғана тіркелген. Аймақтың бұл атауы алғаш рет «Азума Кагами» жылнамаларында кездеседі және бұл атау Хэйан дәуірінің екінші жартысынан бері қолданылған болуы мүмкін. Эдоның дамуы 11 ғасырдың соңында 2=桓武平氏 (Канму Тайра кланы) кланының тармағы – Чичибу кланының (秩父氏) Ирума өзенінің жағалауынан, қазіргі Аракава өзенінің ағысынан көшіп келуімен басталды. Чичибу кланының басшысының ұрпағы осы аймаққа қоныстанды және жердің атына байланысты Эдо Шигетсугу (江戸重継) деген есімді алып, Эдо кланын құрды. Шигетсугу Мусашино террасасының шетінде, кейіннен Эдо қамалына айналған бекінілген резиденция салды. Шигетсугудың ұлы Эдо Шигенага (江戸重長) 1180 жылы Минамото но Ёритомоға қарсы Тайра жағына шықты, бірақ ақырында Минамотоға бағынып, Камакура сёгунатының гокэнині болды. 14 ғасырда сёгунат құлағанда Эдо кланы Оңтүстік сарайды қолдады, ал Муромачи дәуірінде оның ықпалы азайды. 1456 жылы Уэсуги кланының Огигаятсу тармағының вассалы Эдо кланының бұрынғы бекінілген резиденциясының орнында қамал салуды бастады және Ота Докан есімін алды. Докан 1486 жылы қаза тапқанға дейін осы қамалға өмір сүрді. Докан басқарған кезде Камакура, Одавара және Кантоның басқа да аймақтарымен, сондай-ақ елдің басқа бөліктерімен су жолдары арқылы байланыс жақсы болғандықтан, Эдо жокамачи ретінде кеңейді. Қамал Эдо шығанағына (қазіргі Хибия паркі) ашылатын шығанақтың жанында орналасқан, ал қала Хиракава өзені бойымен шығанаққа қарай және Эдомаэто (江戸前島) – шығанақтың шығыс жағындағы жер (қазіргі Токио станциясы орналасқан жер) бойында дамыды. Онин соғысынан кейін Киотодан қашқан дін қызметкерлері мен ғалымдардың кейбіреуі сол кезде Эдоға келді. Доканның қайтысынан кейін қамал Уэсуги кланының бекіністерінің біріне айналды, бірақ 1524 жылы Таканавахара шайқасында Канто аймағына билігін кеңейту кезінде Кейінгі Ходжо кланының қолына түсті. 1590 жылы Ходжо кланы Тоётоми Хидэёсиден жеңілгеннен кейін Канто аймағы Тоётомидің сенімді офицері Токугава Иэясуға берілді, ол Эдода тұрақтап қалды.

Токугава шогунаты

Токугава Иэясу 1600 жылы қазан айында Секигахара шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Сенгоку дәуірінің ең ірі саяси және әскери қолбасшысы ретінде танылды. Ол 1603 жылы Токугава шогунатын құрып, штаб-пәтерін Эдо қаласына орнатты. Эдо саяси биліктің орталығына айналып, де-факто Жапония астанасы болды, бірақ тарихи астана Киото императордың резиденциясы ретінде де-юре астанасы мәртебесін сақтап қалды. Эдо 1457 жылы Мусаси провинциясындағы шағын балықшылар ауылынан 1721 жылға қарай 1 миллионға жуық халқы бар әлемдегі ең ірі мегаполиске дейін өсті. Эдо қаласы бірнеше рет өрттерге ұшырады, ал 1657 жылғы Мейрекидегі үлкен өрт ең қатты зардап келтірді – шамамен 100 000 адам қаза тапты және қаланың көп бөлігі толығымен өртенді. Эдоның халқы шамамен 300 мың адамды құрады, ал өрттің салдары зор болды. Өрт Эдо қамалының орталық бөлігін қиратты, ол қайта салынбады, және бұл қала құрылысына әсер етіп, өрттің таралуын тоқтату үшін көптеген бос кеңістіктер мен кең көшелер жасалды. Қайта құру жұмыстары қаланы Сумида өзенінен шығысқа қарай кеңейтті, ал кейбір даймё резиденциялары қалаға көбірек орын беру үшін, әсіресе шогун резиденциясының жанына көшірілді. Осының нәтижесінде қамалдың жанында үлкен жасыл аймақ пайда болды, қазіргі Император сарайының Фукияге бақтары осы жерде орналасқан. Эдо дәуірінде 100-ге жуық ірі өрт болды, олардың көпшілігі кездейсоқ туды және көбінесе тез өршіп, ағаштан салынған нагая үйлеріндегі көмір оттарынан тарады. 1868 жылы Мейдзи жолымен Токугава шогунаты император Мейдзидің және оның Киотодағы императорлық сарайының қолдаушыларымен құлатылды, соның нәтижесінде Эдоның Жапонияның де-факто астанасы мәртебесі жойылды. Бірақ, жаңа Мейдзи үкіметі Эдоны Токио (東京, "Шығыс астанасы") деп атады, және император резиденциясын қалаға көшіргеннен кейін Токио Жапонияның ресми астанасы болды.

Қала құрылысы

Shogunate құрылғаннан кейін көп ұзамай, Эдода аймақтың топографиясын түбегейлі өзгерткен ірі жұмыстарды қолға алды, әсіресе Tenka Bushin (天下普請) бүкіл елді қамтитын ірі азаматтық жұмыстар бағдарламасы аясында, енді бейбітшілікке келген даймёлардың еңбек күші жұмылдырылды. Иеясу келгеннен кейін Хибия шығанағы тез толтырылды, Хиракава өзенінің бағыты өзгертілді, ал су тасқынының қаупін азайту үшін бірнеше қорғаныс орлары мен логистикалық каналдар қазылды (соның ішінде Канда өзені). Теңізді мелиорациялау жұмыстары басталды, шогунат кезеңінде бірнеше аудандар қайта жаратылды (әсіресе Цукидзи ауданы). Қаланың және Сумида өзенінің шығысында кең каналдар желісі салынды. Қаланың сағаға жақын орналасқандығына байланысты, тікелей қазылған құдықтардан тұзды су шыққандықтан, тұщы су мәселесі өте маңызды болды. Қаладағы сирек тұщы су көлдері пайдаланылды, сондай-ақ қаланың батысынан және Тама өзенінен тұщы су жеткізетін каналдар мен жер асты ағаш құбырларынан тұратын желі салынды. Бұл инфрақұрылымның бір бөлігі 20 ғасырға дейін қолданылып келді.

Қаланың жалпы орналасуы

Қала Мусашино террасасының ұшында орналасқан Эдо қамалының айналасында қамал қалашығы ретінде салынған. Қалаға жақын аймақта самурайлар мен даймёлардың резиденциялары орналасқан. Олардың отбасылары Санкин котай жүйесі аясында Эдода тұрды. Даймёлар Эдоға жылдар бойынша кезегімен сапар шегіп, резиденцияларды сүйемелдеушілері үшін пайдаланды. Әр резиденцияның орналасқан жері тозама, синпан немесе фудай мәртебесіне қарай мұқият белгіленді. Осы кең ауқымды ұйымдастыру Эдо қаласының самурайлар класына тән ерекшелігін анықтады, әсіресе Киото және Осака сияқты екі ірі қаладан өзгешелікте, олардың ешқайсысы даймёлардың билігінде болған жоқ немесе самурайлардың көп санына ие болған жоқ. Киотоның ерекшелігі Император сарайы, ақсүйектер, будда ғибадатханалары және тарихы болды; ал Осака – елдің сауда орталығы, онда шонин немесе саудагерлер класы басым болды. Керісінше, Эдодағы самурайлар мен даймёлардың резиденциялары қала аумағының 70% -ын құрады. Қаланың шығыс және солтүстік-шығыс жағында шомин (庶民), соның ішінде самурайлар класының аймағынан гөрі тығыз қоныстанған саудагерлер (чонин) мачи (町, "қала" немесе "ауыл") деп аталатын қақпалы аудандарда орналасқан. Бұл аймақ, Шитамачи (下町, "төменгі қала" немесе "төменгі қалалар"), қалалық және сауда мәдениетінің орталығы болды. Шомин сонымен қатар қалаға кіретін және шығатын басты жолдардың бойында да тұрды. Сумида өзені, сол кезде Ұлы өзен (大川, Ōkawa) деп аталған, қаланың шығыс жағынан ағып өтті. Шогунаттың ресми күріш сақтау қоймалары мен басқа да мемлекеттік ғимараттар осы жерде орналасқан. Нихонбаши (日本橋) қаланың сауда орталығының ортасы және Гокайдоның басталу нүктесі болды (осылайша ол де-факто "елдің орталығы" атанды). Мұнда балықшылар, қолөнершілер және басқа да өндірушілер мен бөлшек саудагерлер жұмыс істеді. Тасымалдаушылар Осака және басқа қалаларға жүретін "тарубуне" деп аталатын кемелерді басқарды, тауарларды қалаға әкелді немесе оларды теңіз жолдарынан өзен баржаларына немесе құрлық жолдарына ауыстырды. Қаланың солтүстік-шығыс бұрышы дәстүрлі онмиодто космологиясында қауіпті деп есептелді және Сенсо-дзи және Токугаваның екі Бодайжи ғибадатханасының бірі – Канеи-дзи сияқты бірнеше ғибадатханалармен зұлымдықтан қорғалды. Сенсо-дзиден солтүстікке қарай қысқа қашықтықта орналасқан жол мен канал Сумида өзенінің жағалауынан батысқа қарай қаланың солтүстік шетінен Йошивара ойын-сауық ауданына дейін созылды. Бұрын Нинёчо маңында орналасқан аудан Мэйрекидегі үлкен өрттен кейін осы шалғай жерде қайта құрылды. Қаланың жанында "лақтың" жұмыстарын атқаратын етаның, яғни қуғын-сүргінге ұшырағандардың басшысы Данзаэмон тұрды. Ғибадатханалар мен киелі орындар қала аумағының шамамен 15% -ын құрады, бұл қала тұрғындарының тұрғын аудандарына тең, бірақ олардың халқының орташа оннан бір бөлігін құрады. Ғибадатханалар мен киелі орындар қаланың әр жерінде орналасқан. Қаланың солтүстік-шығысындағы үлкен шоғырланудан басқа, Токугаваның екінші Бодайжиі, Жожо-дзи, қамалдың оңтүстігінде үлкен аумақты иеленді.

Әскери тап

Самурайлар мен даймиолардың тұрғын үйлері олардың мәртебесіне қарай мөлшері жақтан үлкен айырмашылықтарды көрсетті. Кейбір даймиолардың Эдода бірнеше резиденциясы болуы мүмкін еді. Жоғарғы резиденция (上屋敷) – даймио Эдода болғандағы басты резиденциясы болып табылып, ресми міндеттерді орындау үшін пайдаланылатын. Бұл оның ең ірі резиденциясы емес, бірақ қамалға баруға ең ыңғайлысы еді. Жоғарғы резиденция сонымен қатар Эдодағы доменнің өкілдігі ретінде қызмет етіп, шогунат пен кланды байланыстырды. Шогунат жоғарғы резиденцияның тұрғын үй аумағында тергеу өкілеттіктерін жүзеге асырмады, ол қашқынға пана болатын жер ретінде де танылды. Жоғарғы резиденцияның иелігіне шогунат кланның мәртебесіне және шогунмен арақатынасына сәйкес бөліп берді. Ортаңғы резиденция (中屋敷), қамалдан сәл алыс орналасып, даймионың мұрагеріне, оның Едодағы санкин котай жүйесі бойынша кезекпен тұру кезіндегі қызметшілеріне немесе қажет болған жағдайда жасыру орнына айналуы мүмкін еді. Төменгі резиденция (下屋敷), егер болса, қала шетінде орналасып, бақтармен бірге демалыс орны болды. Төменгі резиденция қала өртеніп кеткен жағдайда даймиоға пана ретінде пайдаланылуы мүмкін еді. Күшті даймиолардың резиденциялары кейде ондаған гектар жерді алып жатты. Мұндай резиденцияларды күтіп ұстау мен пайдалану өте қымбатқа түсуі мүмкін еді. Белгілі бір кланға қызмет ететін самурайлар әдетте өздерінің қожайындарының резиденциясында тұратын. Шогунға тікелей қызмет ететін хатамото самурайларының жеке резиденциялары болып, олар көбінесе Банчо аймағындағы қамалдың батыс жағында орналасқан.

Шонин

Сөздің нақты мағынасында, чоньиндер тек өздеріне тиесілі үйлері бар қала тұрғындары болды, бұл шын мәнінде азшылық еді. Шонин халқы көбінесе нагая (архитектура) (нагая) деп аталатын жартылай ұжымдық тұрғын үйлерде, жабық мачи (町) ішінде ұйымдастырылған көп бөлмелі ағаш үйлерде тұрды. Оларда қаланың таза су тарату жүйесіне қосылған құдықтар, қоқыс жинау алаңдары және жалпы қолданыстағы жуыну орындары сияқты қоғамдық инфрақұрылымдар болды. Типикалық мачи төртбұрышты пішіндес болып, бірнеше жүз адамға арналған болатын. Мачиде түнде қатаң комендант сағаты болды, басты көшеде (表通り) ашылатын және күзетілетін кідомон (木戸門) қақпалары жабылатын. Қоғамның жоғары лауазымды мүшелеріне арналған екі қабатты ғимараттар мен ірі дүкендер басты көшеге қарап тұрды. Мачи көбінесе торлы жоспармен салынды, ал кіші көшелер, Шинмичи (新道), басты көшеге тікелей қосылды. Оларда (кейде) екі қабатты ғимараттар, бірінші қабатта дүкендер, екінші қабатта тұрғын үйлер орналасқан, бұл жағдайы жақсырақ тұрғындарға арналған. Роджи (路地) деп аталатын шағын қақпалар арқылы кіретін өте тар көшелер мачидің ішкі жағына терең бойлап жүргізіп, бір қабатты нагаялар, уранагаялар (裏長屋) орналасқан жерге жеткізеді. Осы артқы жағындағы үйлерде төмен дәрежелі шоньиндер үшін жалға берілетін бөлмелер мен кішкентай жатақханалар орналасқан. Эдо 808 мачи (江戸八百八町) қаласы деп аталды, бұл осы қауымдастықтардың саны мен әртүрлілігін көрсетеді, бірақ 18 ғасырға қарай нақты саны шамамен 1700-ге жуықтады.

Үкімет және әкімшілік

Эдоның муниципалды үкіметі родзюдің, Токугава сёгунатының бүкіл бакуфу үкіметін бақылайтын жоғары лауазымды адамдардың жауапкершілігінде болды. Эдоның әкімшілік шеңбері Гофунай (御府内) деп аталды. Кандзё бугио (қаржы комиссарлары) шогунаттың қаржылық мәселелеріне жауапты болса, Джиша бугио ғибадатханалар мен храмдарға қатысты мәселелермен айналысты. Мачи бугио (町奉行) – қалада тәртіп сақтау үшін тағайындалған самурайлар (шогунаттың басындағы даймёлар, кейін хатамото), бұл атау бас судьяның өзін, судьялық кеңсесін және оның ұйымдастырылуын білдіретін лауазым еді. Олар Эдоның күнделікті басқаруын жүзеге асырып, полиция, судья және өрт сөндірушілердің функцияларын біріктірді. Оңтүстік Мачи Бугё және Солтүстік Мачи Бугё деп аталатын екі кеңсе болды, олар атауына қарамастан, бірдей географиялық құзыретіне ие болды, бірақ ай сайын қызметтері ауысып тұрды. Мачи Бугё командалары кең ауқымды жауапкершілікке ие болғанымен, салыстырмалы түрде шағын болды, әр кеңседе 125 адамнан тұрды. Мачи Бугё самурайлар тұратын аудандарға құзыреттілік танытпады, олар шогунаттың тікелей басқаруында қалды. Мачи Бугёның географиялық құзыреті Гофунаймен толық сәйкес келмеді, бұл қалалық мәселелерді шешуде белгілі бір қиындықтар тудырды. Мачи бугио, шониндер тұратын көптеген Мачилерді Мачидошиори (町年寄) деп аталатын өкілдер арқылы бақылады. Әр Мачиде Нануши (名主) деп аталатын Мачи басшысы болды, ол бірнеше Мачиге жауапты Мачидошиориге (町年寄) есеп берді.