Кіріспе
Құпия сөз немесе тіркес – бұл белгілі бір мағынаны білетін адамдарға жеткізу үшін арнайы жасалған сөз немесе сөз тіркесі, ал оны білмейтіндерге көзге түспейді. Мысалы, көпшілікке арналған дауыс беру жүйесі арқылы "Инспектор Сэндс" деген сөзді нақты бір жерге келуге шақырып хабарлама таратылуы мүмкін. Бұл хабарлама қызметкерлерге өрт немесе бомба қаупі туралы ескерту ретінде таныс, ал жалпы халыққа ол ешқандай мән жатпайды.
A code word is a word or a phrase designed to convey a predetermined meaning to an audience who know the phrase, while remaining inconspicuous to the uninitiated. For example, a public address system may be used to make an announcement asking for "Inspector Sands" to attend a particular area, which staff will recognise as a code word for a fire or bomb threat, and the general public will ignore.
Медициналық қолдану
Дәрігерлер туберкулезге күдік болған жағдайда пациенттерді алаңдатудан сақтау үшін "Кох ауруы" деп атауы мүмкін. Кейбір медициналық лақап есімдер кемсітуші болып келеді, мысалы, "GOMER" ("Жедел жәрдем бөлмесінен кетіңіз") сияқты. Шұғыл құтқару қызметкерлері немесе полиция қызметкерлері "К әрпі бар" деп өлген адамды білдіруі мүмкін. Валтери Суомалайнен Финляндиядағы ауруханаларда қолданылатын "екси" (exitus lethalis) туралы хабарлаған. Кейбір ауруханаларда "Қызғылт код" жоғалған сәбиді білдіреді және барлық персоналдың араласуын бастайды. Ұлыбританиядағы ауруханаларда пациенттердің алдында өлім туралы әңгімелесуге мүмкіндік беру үшін кейде "Роза коттеджі" және "Радуганың соңы" деген эвфемизмдер қолданылады, екіншісі көбінесе балаларға арналған. Осыған ұқсас сөз тіркесі: "13-ші палатаға ауыстырылды", себебі Ұлыбританиядағы ауруханаларда мұндай палата әдетте болмайды. Американдық ауруханалар "Mx. [немесе Д-р] Стронг" деп хабарлайды, бұл код белгілі бір жердегі науқасқа немесе келушіге физикалық күш қолдану қажеттігін хабарлау үшін қолданылады.
Әскери және тыңшылық мақсаттарда пайдалану
Кодтық атаулар әскери және тыңшылық мақсаттарда адамдар, орындар, нысандар, жобалар мен жоспарларға таңба ретінде қолданылады, олардың толық мәліметтері бейтаныс адамдарға құпия болып қалады. Мысалы, АҚШ Құпия қызметі АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трампты атау үшін "Могул" деген кодтық атауды пайдаланады. Егер бейтаныс адам АҚШ Құпия қызметінің қызметкерінен "Могулды көрдіңіз бе?" деген сұрақты естісе, ол бұл сұрақты "Гулшан Кумардың "Могол" фильмін көрдіңіз бе?" деп қате түсінуі мүмкін. АҚШ Әскери-теңіз күштері "Доротидің досы" деген кодтық сөзді ЛГБТ адамын білдіреді деп түсініп, оны "Дороти" есімді біреудің досы бар адам деп қате түсініп, соған байланысты тергеу жүргізді.
Басқа қолданыстар
Ұлыбританияда инспектор Сэндс – өрт немесе шабуыл сияқты төтенше жағдай туралы қызметкерлерді жаппай үрейлендірмей ескерту үшін қолданылатын кодтық сөз. Бұл кодтық сөз Манчестер аренасындағы жарылыс кезінде пайдаланылды және Ұлыбританияның көптеген көлік орындарында қолданылады. Кодтық сөз әдетте былай қолданылады: «Инспектор Сэндс дереу операциялық бөлмеге келсін». Кейбір дүкендерде бір қызметкерге басқасына дүкендегі белгілі бір клиентті қадағалау керектігін хабарлауға мүмкіндік беретін арнайы кодтар бар, себебі олар дүкен ұрысының мінез-құлқына ұқсас күдікті әрекеттер жасап жатыр. Кинотеатр қызметкерлері «Джонсон мырза үшінші залда» деп айтуы мүмкін, бұл сол залда өрт немесе түтін болғанын білдіреді. Түнгі клубтар мен барларда көбінесе «мистер Сэндс» деген есім қолданылады. Көптеген такси жүргізушілері басқа жүргізушілерді ескерту үшін «Жолда май құйылды» немесе «Жолда картон қораптар жатыр» сияқты радио кодтарын пайдаланады, бұл полицияның жылдамдық өлшеу құрылғысы туралы ескертеді. Басқа жүргізушілерге танымал такси тұрағы бос (немесе толы) екенін немесе мас немесе жағымсыз клиенттер такси шақыруға тырысып жатқанын хабарлау үшін де кодтар бар. «Теміржол станциясында сегізінші нөмір бар» дегеніңіз, таксиіңізде құсуы мүмкін жолаушыға сақ болыңыз дегенді білдіруі мүмкін. Мектептер кейде оқушылардың назарын аударуы мүмкін жағдайлар үшін (мысалы, ауа райына байланысты ертерек босату) интерком арқылы хабарлау кезінде кодтарды қолданады. 2018 жылдың шілдесінде Есірткі құқық қорғау басқармасы (DEA) марихуана үшін қолданылатын 353 түрлі кодтық сөзді тіркеген. Кодтық сөздер есірткі саудасындағылардың қызметін білмейтіндерден жасыру үшін кеңінен қолданылады. Кейбір «кодтық сөздер» ойдан шығарылған. «Шерлок» телесериалында Джон Уотсон мен Шерлок Холмс арасында «Ватикан камеялары» кодтық сөз ретінде қолданылады, бастапқыда ол «қаш» немесе «дайын бол» дегенді білдіреді. Әртүрлі интернет көздері бұл фразаның дұрыс емес этимологиясын ұсынады, оның Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңге қатысты екенін айтады. Шындығында, бұл Холмс «Баскервильдің иті» атты әңгімесінде зерттеген, жарияланбаған іске сілтеме.
Бейресми кодтық сөздер мен пропаганда
Бейресми кодты сөз – бұл алдын ала келісімсіз, оның екі мағынасын түсінуге дайын тыңдаушылар немесе оқырмандар тобына хабар беру үшін қолданылатын термин. Бейресми кодты сөздер үгіт-насихат мақсатында қолданылуы мүмкін, бұл көрермендердің эмоционалдық реакциясын баяулату немесе одан аулақ болу үшін қолданылатын эвфемизмдерден өзгеше. Олар көпшілік үшін жалпылама сөздер ретінде қабылдануы мүмкін, бірақ осы нақты сөздерді құрастырғандар үшін нақты уәделер ретінде түсіндірілуі ықтимал.