Кіріспе

Аверроа билимби (көбінесе билимби, қияр ағашы немесе ағаш соррелі деп аталады) – Averrhoa туысына және Oxalidaceae тұқымдасына жататын жеміс беретін ағаш. Ол Индонезияның Малуку аралдарында туған деп саналады, бірақ қазір Оңтүстік-Шығыс Азияда табиғи түрде өсіп, кең таралған. Тропикалық Оңтүстік Азияның және Американың кейбір аймақтарында өсіріледі. Ол жеуге жарамды, өте қышқыл жемістер береді. Бұл қарақұмық ағашымен тығыз байланысты.

Сипаттама

Аверроа билимби – биіктігі 15 метрге дейін жететін шағын тропикалық ағаш. Көбінесе көп сабақты болып келеді және тез арада тармақтарға бөлінеді. Билимби жапырақтары кезектесіп орналасқан, қауырсын тәрізді, ұзындығы шамамен 30–60 см. Әр жапырақта 11–37 жапырақша болады; жұмыртқа тәріздіден сопақшаға дейін, ұзындығы 2–10 см, ені 1–2 см және бұтақтардың ұштарында шоғырланған. Жапырақтары Отахайт қабықшасының жапырақтарына өте ұқсас. Ағаш сабақтан және басқа бұтақтардан гүл шоғырлары түсетін гүлді өсімдік. Гүлдері гетеростилді, салбыраған паникль гүлшоғырында орналасқан. Гүлдері хош иісті, 5 құлпынайдан тұратын гүл шоғыры 10–30 мм ұзындықты, сары-жасылдан қызғылт-күлгін түске дейін болады. Жемісі эллипсоидты, сопақша келген, шамамен 4–10 см, кейде әлсіз бес қырлы болады. Қабығы жұқа, тегіс немесе сәл дөңгелек, балауызды, піскен кезде ашық жасылдан сары-жасыл түске өзгереді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

A. bilimbi бастапқыда Молукка аралдарында, Индонезияда өскен деп есептеледі, қазіргі кезде түрлер өсіріледі және Индонезия, Шығыс Тимор, Филиппин, Шри-Ланка, Бангладеш, Мальдив, Мьянма (Бирма) және Малайзияда таралған. Ол басқа да Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде де кеңінен кездеседі. Әдетте бақшаларда өсетін Үндістанда билимби елдің ең жылы аймақтарында жабайы түрде де өседі. Сондай-ақ, Оңтүстік Үндістанның жағалау аймақтарында да кездеседі. Азиядан тыс жерлерде бұл ағаш Занзибарда өсіріледі. 1793 жылы билимби Тимордан Ямайкаға әкелінді және бірнеше жылдан кейін Орталық және Оңтүстік Америкада таралып, онда мимбро деп аталады. Суринамда бұл жеміс lange birambi деп белгілі. XIX ғасырдың соңында Квинслендке әкелінген, содан бері аймақта коммерциялық мақсатта өсіріліп келеді.

Мүмкін болатын зиянды әсер

Жемістің құрамында оксалаттың жоғары деңгейі бар. Оксалаттан туындаған түтікшелік некроз салдарынан бірнеше адамда жоғары холестерин деңгейін емдеу мақсатымен концентрленген шырынды бірнеше күн қатарынан ішкеннен кейін жедел бүйрек жетіспеушілігі тіркелген.

Басқа қолданыстар

Малайзияда крис пышақтарын тазалау үшін өте қышқыл білимби жемістері қолданылады. Филиппинде оны көбінесе ауылдық жерлерде дақ кетіруге қолданады. Мальдив аралдарындағы Адду аймағында білимби өсімдігінің гүлдері 20-шы ғасырда матаға бояу ретінде жиі қолданылған.