Кіріспе

Ежелгі Мысырдағы патша қабірлерінің жанындағы ғибадатханалар – Ежелгі Мысырдағы патша қабірлеріне жақын немесе олардың айналасында салынған ғибадатханалар. Бұл ғибадатханалар олар салынған фараонның билеу кезеңін еске алу және патшаның қайтыс болғаннан кейін оның құлшылығын өткізу үшін арналған. Кейбір адамдар мұндай ғибадатханаларды кенотаф деп атайды. Бұл ғибадатханаларда тағам мен жануарларды құрбандыққа шалған. Мәйітхана ғибадатханасы – ескерткіш ретінде қарастырылады.

Тарих

Мәйітті жерлеу ғибадатханалары Ескі және Орта патшалықтарда пирамидалардың айналасында салынған. Алайда, Жаңа патшалық кезінде фараондар Патшалар аңғарында қабірлер салуды бастағаннан кейін, олар өздерінің мәйітханалық ғибадатханаларын бөлек тұрғызған. Мысырлықтар осы Жаңа патшалық ғибадатханаларын «миллион жылдық сарайлар» деп атаған. Мәйітті жерлеу ғибадатханалары Амонның қайығының тоқтау орны ретінде де пайдаланылған, осы уақытта құдайдың мүсіні Тебаның батыс жағалауына сапар шегетін. Патшаның міндеттерінің бірі – осы мәйітханалық ғибадатханаларды құдайларға арнап салу болды. Мысыр тіліндегі «ғибадатхана» сөзі тіпті «құдайдың үйі» деген мағынаны білдіреді. Патша өлгеннен кейін де өзінің культын жалғастыра алу үшін мәйітханалық ғибадатхана салдыруды қалаған. Алғашқы мәйітханалардың кейбіреулері саз, кірпіш немесе қамыстан тұрғызылған, ал олар керамика сияқты өнер туындылары арқылы табылған. Мәйітханалық ғибадатханалар Орта патшалық дәуіріне дейін тастан салынбаған. Сонымен қатар, Аменхотеп III-тің мәйітханасы да осылай болды, оның қазірге дейін сақталған негізгі қалдықтары – Мемнонның колоссал мүсіндері. Хашепсуттың мәйітханасы б.з.д. 1490 жылы салынған. Бұл сол дәуірдегі жақсы сақталған жалғыз патшалық мәйітхана. Оның «Тебаның батысындағы Амон даласындағы Сети Меренптахтың даңқты ғибадатханасының» бір бөлігі әкесі Рамзес I-ге арналған, оның қысқа билігі өзіне ғибадатхана салмауына себеп болды, ал оны ұлы Рамзес II аяқтады. Рамзес II өзінің ғибадатханасын салдырды, оны Шамполлион 1829 жылы «Рамсеум» деп атады: «Амон даласындағы Тебамен байланысты Usermaatre Setepenre миллион жылдық ғибадатханасы». Кейінірек, 20-шы династия кезінде Рамзес III Мединет-Хабуда өзінің ғибадатханасын салдырды.

Аменхотеп III-нің мәйіті салынған ғибадатхана

Бұл ең үлкен жерлеу ғибадатханасы болды. Құрылысы Аменхотеп II тұсында басталды және Аменхотеп III кезінде жалғастырылып, өзгертілді. Деректерге сәйкес, ол оның бір бөлігін қызы Ситамун үшін өзгерткен. Ғибадатханада қақпалар, зал, аула, сфинкстер және Аменхотеп III патша болған кездегі жетістіктерінің тізімі болған. Ғибадатхананың өлшемдері 100 метрге 600 метр. Бұл ғибадатхана Аменхотеп III өткізген тойлар үшін де салынған деп есептеледі. Нил өзеніне тым жақын болғандықтан, бұл ғибадатхана басқалардан көбірек қираған. Салынғалы бері көп рет су тасып, көптеген зақымдар келтірген. Судың одан әрі зақымдауын болдырмау үшін дренаждық жүйе салынды. Бұл жүйе тарихи ескерткішке зиян келтіріп жатқан тұзды суды шығаруға көмектеседі. Бұл ғибадатхана екі басқа ғибадатханамен байланысты: Ментухотеп II және Тутмос III патшалардың ғибадатханалары. Хатшепсут ғибадатханасы Ментухотеп II-нің жерлеу ғибадатханасынан шабыттанды. Патшайым осы ғибадатхананың одан да әсем және жақын орналасқан көшірмесін салуды қалады. Патшайым ретінде ол бұл қадамды өзінің беделін арттыру үшін жасады. Оның сарай басқарушысы Сененмут оған арнап ғибадатхананы жобалады. Ол II Ментухотеп ғибадатханасын үлгі етіп алып, барлық нәрсені одан да ұлғайтты. Хатшепсут ғибадатхана қабырғаларына өзінің құдайлық тұжырымын жазып, Амон құдайының оны өмірге келтіргенін сипаттады.

Қалпына келтіру

1968 жылы поляк археологиялық миссиясы осы ғибадатхананы қалпына келтіру жұмыстарын бастады. Жоғарыдағы жартастардан құлаған тастардың салдарынан ғибадатхана қираған, суретке қараңыз.

Сети І-нің мәйіті

XIX династияның билеушісі Сети I өзінің мәйітханалық ғибадатханасын қазіргі Гурна деп аталатын жерде салды. Бұл ғибадатхана Жоғарғы Египетте орналасқан. Бұл ғибадатхана өлімнен кейінгі өмірдің құдайы Озириске табыну үшін пайдаланылды. XVIII династияның кейінгі билеушілерінің ешқайсысы мүлдем құрылыс салуға қол жеткізе алмады, ал Тутанхамон, Ай және Хоремхебтің жағдайында олардың құрылыстары аяқталмады. Оның "Амон даласындағы Сети Меренптахтың даңқты ғибадатханасы", Тебаның батысында орналасқан, әкесі Рамсес I-ге арналған, оның қысқа билігі өзіне ғибадатхана салуға мүмкіндік бермеді, ал оны ұлы Рамсес II аяқтады.

Ғибадатхананың құрылымы

Бұл ғибадатхана әк тастан салынған. Аула шайқас көріністерімен безендірілген. Ғибадатхана үш кіреберіс, отыз алты бағана және Британика анықтамасы бойынша, төбесі бағаналарға немесе колонналарға тірелетін үлкен гипостильді залдан тұрады. Бұл зал құдайларға табыну үшін қолданылады.

Рамсес II

Рамсес II өзінің ғибадатханасын салдырды, ол Рамсеум деп аталады (1829 жылы Шамполлион берген ат): "Амон даласындағы Фивамен байланысты, Usermaatre Setepenre миллион жылдық ғибадатханасы, Батыста". Ол бұл ғибадатхананы өзі өлген соң пайдалану үшін салған. Ғибадатхананың ұзындығы 210 метр, ені 178 метр. Бұл тастан салынған алғашқы ғибадатхана, бұрын олар саз кірпіштен салынған. Кейін, 20-шы династия кезінде Рамзес III Мединет-Хабуда өзінің ғибадатханасын салдырды.

Қалпына келтіру

Ғибадатхана 1798 жылы Наполеон шапқыны кезінде табылған.

Хуфу ғибадатханасы

Бұл мәйітханалық ғибадатхана Гиза кешенінде орналасқан, оның ішінде ең танымал пирамидалар бар. Фараон Хефрен бұл ғибадатхананы б.з.д. 2520 жыл шамасында салған. Бұл ғибадатхана Сед мерекесін өткізу орны болған. Бұл мәйітханалық ғибадатхана Хуфу пирамидасының батыс жағында тұр. Жоспарында патшаның құдайларға табынатын жеріне апаратын жалған және нағыз есіктер болған деп саналады. Бұл кешенде тағы екі ғибадатхана болған, ал Хуфудың мәйітханалық ғибадатханасында кішкентай құрбандық шалатын орын болған. Ғибадатхана 2,300,000 тас блоктан тұрғызылған. Ғибадатхананың көп бөлігі салынғалы бері қирап кеткен. 1303 жылы болған үлкен жер сілкінісі көптеген тастарды қиратқан. Ғибадатхананың көп бөлігін қайта құру қажет болды, өйткені салынғалы бері мыңдаған жылдар ішінде көп бөлігі бұзылған еді.