1658 жылғы Дат-швед соғысы: Ӧресун шайқасы

Кіріспе

1658 жылғы Екінші Солтүстік соғыстың теңіз шайқасы

Сонд шайқасы – 1658 жылдың 8 қарашасында (октябрьдің 29-ы, ескі стиль) Дания астанасы Копенгагеннің солтүстігінде, Сонд немесе Эресунн маңында Екінші Солтүстік соғысы кезінде болған теңіз шайқасы. Швеция Данияға шабуыл жасады және Швецияның Карл X басқаруындағы әскер Копенгагенді қоршауға алды. Голландия флоты Швецияның Сондтың екі жағын да бақылауға алып, Балтық теңізіне және сауда жолдарына қол жеткізуіне бөгет қою үшін жіберілді. Данияға көмек көрсету үшін Балтық теңізіне келген голландиялықтардың лейтенант-адмиралы Якоб ван Вассенаер Обдам, ту капитаны – Эгберт Бартоломеуш Кортенаер, 41 кеме (1413 зеңбірек) ал, шведтердің Лорд-адмиралы Карл Густав Врангель 45 кеме (1838 зеңбірек) басқарды. Голландиялықтар үш эскадрильяға, ал шведтер кемелерін төртке бөлді. Солтүстік желдің салдарынан 280-ге жуық зеңбірегі бар жеті даниялық кеме одақтастарына көмектесе алмады және тек қана бақылады. Обдам бастапқыда Ұлы пенсионер Йохан де Витттен күрделі және түсініксіз нұсқаулар алды. Ол бұйрықты "үш сөзбен" қайта беруді сұрады, де Витт бір ғана сөйлеммен жауап берді: "Копенгагенді сақта және оған кедергі келтіргендердің бетін ұр". "Кез келген адам" деген сөз ағылшындарға сілтеме жасады, олардың күшті флоты Бірінші ағылшын-голландия соғысында голландиялықтарды жеңген болатын. Голландиялықтар шведтерге ағылшын флотының көмекке келуі мүмкін деп күдіктенді, бірақ ағылшындар екі тарапқа да одақтас болмағандықтан, шайқасты алыстан бақылады. Шведтер агрессивті шабуыл жасады, бірақ үстемдікке ие бола алмады, себебі голландиялықтардың келуіне байланысты ауа райы оларға қолайлы болды. Голландиялықтар швед флотын Дания астанасын қоршаудан шығаруға мәжбүр етті, осылайша голландиялық қарулы көлік кемелерімен Копенгагенді қайта жабдықтауға мүмкіндік берді. Нәтижесінде Карл қоршаудан толығымен бас тартуға мәжбүр болды. Шведтер шайқаста бір голландиялық кемеге қарсы бес кемеден айырылды, бірақ қалған одақтас кемелер көп зақымданды. Сонымен қатар, швед теңіз флотының адамдық шығындары азырақ болды (1200 адам, ал голландиялықтарда 1400 адам – 439 қаза тапты, 269 тұтқынға алынды, 650-ден астам жараланғандар), сондықтан шайқас тактикалық тұрғыдан тең деп есептеледі. Алайда стратегиялық тұрғыдан бұл одақтастардың маңызды жеңісі болды.

The Battle of the Sound was a naval engagement which took place on 8 November 1658 (29 October O. S.) during the Second Northern War, near the Sound or Øresund, just north of the Danish capital, Copenhagen. Sweden had invaded Denmark and an army under Charles X of Sweden had Copenhagen itself under siege. The Dutch fleet was sent to prevent Sweden from gaining control of both sides of the Sound and thereby controlling access to the Baltic Sea as well as of its trade. The Dutch, under the command of Lieutenant Admiral Jacob van Wassenaer Obdam with Egbert Bartholomeusz Kortenaer as his flag captain, who had sailed to the Baltic in support of Denmark, had 41 ships with 1,413 guns while the Swedes, under Lord High Admiral Carl Gustaf Wrangel, had 45 ships with 1,838 guns. The Dutch were grouped into three squadrons, while the Swedes separated their ships into four. The seven Danish ships with about 280 guns were unable to assist their Dutch allies because of adverse northern winds and could only watch. Obdam, who initially received written instructions from the Grand Pensionary, Johan de Witt that were very complicated and confusing to Obdam. He requested the orders to be given to him again "in three words", with de Witt replying with a single sentence: "Save Copenhagen and punch in the face anyone who tries to prevent it". The "anyone" was a reference to the English, whose powerful fleet had recently defeated the Dutch in the First Anglo Dutch War, leading to the Dutch suspecting an English fleet present might come to the aid of the Swedish, although the English simply observed the fighting from a distance, being allied to neither side. The Swedes attacked aggressively, but failed to gain the upper hand, primarily because the approaching Dutch had the weather gage. The Dutch forced the Swedish fleet to end the blockade of the Danish capital, enabling its resupply by Dutch armed transport ships, which eventually forced Charles to abandon the siege entirely. The Swedes lost five ships in the action compared to one Dutch ship, however, the remaining allied ships were more damaged. Also, considering the slightly fewer losses of men in the Swedish navy, 1,200 compared to 1,400 (439 killed, 269 captured and slightly more than 650 wounded allies), the battle is considered a tactical draw. Strategically, however, it was a major allied victory.

Өмірбаян

Роскилдедегі бейбітшілік 1658 жылғы 27 ақпанда қысқа ғана уақытқа созылды. Сол жылдың 7 тамызында Карл X Густавтың әскерлері Зеландияға қайтадан түсті. Елсинор маңындағы Кронборг бекінісі, сондай-ақ Данияның көп бөлігі құлады. Карл X Данияның есімін де, мемлекетін де жою мақсатымен екінші Дания соғысын бастаған еді. Копенгаген қамалғаннан бастап қоршауға алынды. Копенгагендегі голланд елшісі болашаққа үлкен алаңдаушылық білдірді. 17 ғасырда Голландия Республикасы – теңізде жүзумен және саудамен айналысатын қуатты мемлекет болды, әсіресе Балтық теңізінде үлкен мүдделері бар еді. Егер Дания құласа, осы теңізбен байланыстың жалғыз жолы Швецияның толық бақылауына өтер еді. Голландтар жылдам әрекет етті. 1658 жылғы 7 қазанда үлкен голланд флоты теңізге шықты және он тоғыз күннен кейін "Лаппен" деп аталатын базада, Эресунның солтүстігінде теңізді түйреп тұрды. Солтүстік-батыс Сканиядағы Куллабергтен шведтер жау кемелерінің санын хабарлады: 39 әскери кеме және 8 көлік кемесі, олар әскер мен азық-түлікпен қоршаудағы Копенгагенге бағытталған еді. 1278 зеңбірек, 4501 теңізші және 1000 сарбаздан тұратын флот қолайлы ауа райын күтіп тұрды. Эресунның оңтүстігінде, Вен аралының жанында швед флоты 31 әскери кеме, 14 бронелинейлік сауда кемесі, 1838 зеңбірек және 6649 адамнан тұрды.

Шайқас

29 қазанда таңертең голландиялықтар якорьді көтерді. Қолайлы және күшті солтүстік-батыс жел соғып тұрды. Голландиялық адмирал Якоб Обдамның бұйрығы жабық Копенгагенге жету еді. Алайда Якоб Обдамның жеке мәселелері болды. Подаградан парализге ұшыраған, палубадағы креслода отырған ол, адмиралдық кемесі «Эндрахттан» шайқасты басқаруға рұқсат алды. Карл X штабымен бірге Кронборг қамалының қабырғаларында тұрды. Король соңында голландиялықтардың шведтермен бірігіп, Кронборгқа салют жасауын үміттенеді. Бірақ бұл орындалмады. Голландиялық кемелер Скания жағалауымен жүзіп өтті. Хельсингборгтың көл бекіністері атыс ашты, жауап ретінде қарсы атыс жасалды. Сағат сегізде екі адмиралдық кеме жақындасты. «Виктория» кемесінде швед адмиралы Врангель болды. Шаяқасқа дейін адмирал Обдам шведтердің мачталарын, такелаждарын және артиллериясын нысанаға алуға бұйырды. Нәтижесінде «Виктория» басқарудан шықты: «Адмиралдың «Виктория» кемесі қатты ұрысқа түсіп, осыншалық деградацияға ұшырады, ол алға, артқа немесе бұрыла алмады, тіпті оның аралық мачтасы ортасынан атылып түсті». Врангель шайқасты тоқтатуға мәжбүр болды, ал кеме Ельсинорға қарай бағытсыз илемеледі. Шаяқас Вен аралының солтүстігіндегі су кеңістігінде өтті. Шведтер ауыр шығынға ұшырады. Кейбір швед кемелері Скания жағалауында қалып қойды. Голландиялықтар «Роза», «Дельменхорст» және «Пеликан» кемелерін жаулап алып, қаруын жоқ қылды. «Svenska Morgonstiernan» голландиялықтардың атысынан зақымданып, батып кетті. «Швед Леопардында» 153 адамнан тұратын экипаждың көбі соғыса алмады. Капитан Андерс Крабат кемені Вен жағалауына тіреп тастады. Голландиялықтар да шығынға ұшырады. Швед адмиралы Клас Ханссон Бьелкенстьерна 60 зеңбірекке ие «Дракен» кемесінде голландиялық вице-адмирал Витте де Витпен 54 зеңбірекке ие «Бредерод» кемесінде кездесті. Екі кемеде де өрт шықты. «Соңында швед кемесі «Висмар» да келді, кеменің бауын голландиялық кемеге жатқызды, соның нәтижесінде вице-адмирал көптеген адамдарымен бірге атылып өлтірілді, туы түсірілді және ол Зеландия жағалауына батып кетті». Адмирал Обдамның «Эндрахт» кемесі бату қаупіне тап болды. Сондықтан адмиралдың туын басқа кемеге көшіру қажет болды. Креслодан тұра алмай, адмирал басқа кемеге көтерілді. Веннен оңтүстікке қарай бірнеше кеме батып кетті. Шведтердің күнделіктерінде шайқастан кейінгі күндері су бетінен шығып тұрған бірнеше мачталардың флагштоктары көрінгендігі жазылған.

At dawn on October 29, the Dutch eased anchor. A favorable and strong northwesterly wind was blowing. The Dutch Admiral Jacob Obdam's order was to reach the closed Copenhagen. Jacob Obdam, however, had personal problems. Paralyzed by gout, sitting on an armchair on deck, he was allowed to lead the battle from his admiral ship Eendracht. Charles X stood with his staff on the ramparts of Kronborg Castle. In the end, the king hoped that the Dutch would side with the Swedes and greet Kronborg with a salute. That did not happen. The Dutch ships sailed along the Scanian coast. Helsingborg's lake bastions opened fire and in response received heavy fire. At eight o'clock in the morning, the two admiral ships closed in on each other. On board the Swedish Victoria was the Swedish Admiral Wrangel. Before the battle, Admiral Obdam had ordered the Swedes' masts, tackles and trains to be aimed at. Victoria soon became unmanageable in this way:

"The admiral's ship Victoria was in a heavy fencing to such an extent disgraced and tormented that it could not go forward, backward, or overstays, preferably while its mezzanine rod was fired at in the middle." Wrangel was forced to interrupt the battle and the ship drifted helplessly across the strait towards Elsinore. The battle took place over the entire water surface north of the island of Ven. The Swedes suffered heavy losses. Some Swedish ships ran aground on the Scanian coast. The Dutch had boarded and captured the ships Rose, Delmenhorst and Pelikanen with blank weapons. Svenska Morgonstiernan sank after being pierced by Dutch fire. On the Swedish Leopard, almost the entire crew of 153 men were unable to fight. Captain Anders Crabath stranded the ship off the coast of Ven. The Dutch also suffered losses. Swedish Admiral Klas Hansson Bjelkenstjerna on the 60 gun ship Draken met the Dutch Vice Admiral Witte de With on the 54 gun ship Brederode. Fire broke out on both ships. "Eventually the Swedish ship Wismar also came to it, lay down in front of the bow and thus the Dutchman was overpowered since the vice admiral with quite a lot of people up there was shot dead, the flag on it was taken down and it finally sank under the landside of Zealand." Admiral Obdam's ship Eendracht threatened to sink. The Admiral's flag had to therefore be transferred to another ship. Unable to move from his chair, the admiral was hoisted over to another ship. South of Ven, several ships sank. In Swedish diary entries, it is noted that in the days after the battle, several flagpoles from masts could be seen sticking out above the water surface.

Салдары

Голландиялықтар швед блокадасын бұзып, Копенгагендегі тұтқындалған даниялық флотқа қосылды. Даниялықтар шайқасқа жетуге тырысты, бірақ күшті қарсы жел оған мүмкіндік бермеді. Копенгагендегі барлық шіркеу қоңыраулары соғылғанда, қираған голланд кемелері қалаға қарай иледі. Теңіздегі жеңіс Карл X-тің Даниядағы билікке талабының аяқталуына жақын болды. Карл X бүкіл шайқасты құрлықтан бақылады. Содан кейін король ауыр жарақат алған адмиралдың кемесіне өтті. Шайқастан кейінгі таңда, зақымдалған швед флоты Ландскрона бекінісінің жанындағы терең каналға паналауға бұйрық берді. Елсинордан олар Ландскронаға бет алды. Вен аралдарының сыртында жел тоқтады. Адмирал Врангель кемелерді қолмен сүйретіп, бекініс қаруларының қорғауына жеткізуді бұйырды. 31 қазан таңында кемелердің көп бөлігі осылайша қауіпсіздікке жетті. Сол кезде оңтүстіктен күшті жел соғып, даниялықтар желкендерін жеңілдетті, ал кейбір швед кемелері солтүстікке қарай бұғазға қашуға мәжбүр болды. Швед "Амаранты" кемесіндегі капитан Спек жауға шабуыл жасады; 36 зеңбірегімен ол даниялық "Ганнибал" және "Гра Ульф" кемелерін 86 зеңбірекпен тоқтатып қалды. Ландскронаға ішкі аймаққа жеткенде, швед "Қылышы" кемесі қарасты. Кеме аударылып, суға батып, науқастар мен жарақат алғандарға толы болды, олардың көптегені суға батып қайтыс болды.