Кіріспе
Норвегия тілінің сөйленетін дыбыстарының жүйелі ұйымдастырылуы
Норвегия тілінің дыбыстық жүйесі швед тілінікіне ұқсас. Диалектілер арасында елеулі айырмашылықтар бар, және барлық айтылулар ресми саясат бойынша бірдей дұрыс деп есептеледі – ресми сөйленетін стандарт жоқ, алайда Шығыс Норвегияның Бокмол тіліндегі сөйлеу (жалпы норвегиялық Бокмол емес) ресми емес сөйленетін стандартқа ие, ол Қалалық Шығыс Норвегиясы немесе Стандартты Шығыс Норвегиясы (стандартты østnorsk) деп аталады, бұл Осло аймағының сауатты топтарының сөйлеуіне шамалы негізделген. Бұл вариант шетелдік студенттерге ең көп үйретіледі. Норвегия тілінің ресми стандартты түрі болмаса да, Қалалық Шығыс Норвегиясы дәстүрлі түрде театр және теледидар сияқты қоғамдық орындарда қолданылып келді, бірақ бүгінде жергілікті диалекттер ауызша және бейнелі БАҚ-та кеңінен қолданылады. Басқаша көрсетілмесе, бұл мақалада Қалалық Шығыс Норвегиясының фонетикасы сипатталады. Жазу әдетте Бокмол тілінде болады.
Таңбалар
Дауысты әріптер әдетте , бірақ кейбір ескі дереккөздерде ескірген арнайы символмен жазылуы мүмкін. Сонымен қатар, үшін де және де қолданылады. Бұл мақалада осы дауыстылар арнайы символмен транскрипцияланады. әдетте жазылады, бірақ бұл мақалада , ережесіне сәйкес қолданылады. Ашық артқы дауыстылар көбінесе жазылады, бірақ оларды жазады. Бұл мақалада бірінші нұсқа қолданылады. Қысқа жақын дауыстылар немесе арнайы символмен жазылуы мүмкін, ал кейбір ескі дереккөздерде ескірген символмен жазылады. Бұл мақалада қолданылады. Қысқа ортаңғы алдыңғы дауыстылар немесе арнайы символмен жазылуы мүмкін. Бұл мақалада қолданылады.
Акцент
Норвегия тілі – жоғарлатылған екпін тілі, бірақ екі ерекше үн биіктігі үлгісі бар, сонымен қатар питч акцентінің элементтері де бар. Олар бірдей айтылатын көп буынды сөздерді ажырату үшін қолданылады. Егер әліпбилік айырмашылық кейде сөздерді жазуда ажыратуға мүмкіндік берсе де (мысалы, bønner/bønder), көбінесе минималды жұптар бірдей жазылады. Мысалы, көптеген норвегия диалектілерінде «айту» деген мағынадағы uttale сөзі 1-тонмен, ал «айтылу» мағынасындағы uttale сөзі 2-тонмен айтылады. Норвегияның шығыс бөлігінің көпшілігінде, астанасы Ослосы да бар, «төмен тонды» диалектілерде сөйлейді. Бұл диалектілерде 1-тон бірінші буында төмен, тегіс үн биіктігін, ал 2-тон бірінші буында жоғары, күрт төмендейтін және екінші буынның басында төмен үн биіктігін пайдаланады. Екі тонның да қозғалысынан кейін интонациялық сипаттағы көтеріліс (фразалық екпін) келеді, оның мөлшері (және болуы) басымдылықты/назарды білдіреді және лексикалық тоны жоқ тілдердегі, мысалы, ағылшын тіліндегі қалыпты екпінмен функциялық жағынан сәйкес келеді. Бұл көтеріліс акцентті фразаның соңғы буынында тоқтайды, ал көптеген тілдерге тән соңғы төмен үн биіктігіне дейін өте аз немесе мүлдем жете алмайды. Ал Батыс және Солтүстік Норвегияның көп бөлігінде («жоғары тонды» диалектілерде) 1-тон төмендейді, ал 2-тон бірінші буында көтеріліп, екінші буында немесе буын шекарасында төмендейді. Екі тонды да бірінші дауыстыға 1-тон үшін және 2-тон үшін түрлендіріп жазуға болады; IPA тондық диакритикасының қазіргі заманғы түсіндірмесі (төмен және төмендеу ) Шығыс Норвегияның айтылуына сәйкес келеді, ал биіктік іздерінің пішінін бейнелеу үшін диакритиканы пайдаланудың ескі дәстүрі (төмендеу және көтерілу-төмендеу ) Батыс Норвегияның айтылуына сәйкес келеді. 1-тон көне норвег тілінде бір буынды сөздерде, ал 2-тон көп буынды сөздерде жиі кездеседі.
There are significant variations in the realization of the pitch accent between dialects. In most of Eastern Norway, including the capital Oslo, the so called low pitch dialects are spoken. In these dialects, accent 1 uses a low flat pitch in the first syllable, while accent 2 uses a high, sharply falling pitch in the first syllable and a low pitch in the beginning of the second syllable. In both accents, these pitch movements are followed by a rise of intonational nature (phrase accent), the size (and presence) of which signals emphasis/focus and which corresponds in function to the normal accent in languages that lack lexical tone, such as English. That rise culminates in the final syllable of an accentual phrase, while the fall to utterance final low pitch that is so common in most languages is either very small or absent. On the other hand, in most of western and northern Norway (the so called high pitch dialects) accent 1 is falling, while accent 2 is rising in the first syllable and falling in the second syllable or somewhere around the syllable boundary. The two tones can be transcribed on the first vowel as for accent 1 and for accent 2; the modern reading of the IPA tone diacritics (low and falling ) corresponds to the pronunciation of eastern Norway, whereas an older tradition of using diacritics to represent the shape of the pitch trace (falling and rising falling ) corresponds to the pronunciation of western Norway. Accent 1 generally occurs in words that were monosyllabic in Old Norse, and accent 2 in words that were polysyllabic.
Тональдық акценттер мен морфология
Көптеген диалекттерде акценттер грамматикалық санаттарды белгілеуде маңызды рөл атқарады. Осылайша, (T1) –en жұрнағы еркек, бір буынды есімнің (båten 'қайық', bilen 'көлік') анықталған түрін көрсетеді, ал (T2) –en екі буынды еркек есімнің немесе сын сипатымен/етістікпен жасалған сөздің (moden 'піскен') анықталған түрін көрсетеді. Сол сияқты, (T1) –a жұрнағы әйелдік, жекеше, анықталған бір буынды есімдерді (boka 'кітап', rota 'түбір') немесе бейтарап, көпше, анықталған есімдерді (husa 'үйлер', lysa 'жарықтар') көрсетеді, ал (T2) –a жұрнағы әлсіз етістіктердің өткен шағын (rota 'жағдай жасады', husa 'жайғастырды') және әйелдік, жекеше, анықталған екі буынды есімдерді (bøtta 'шелек', ruta 'төртбұрыш') көрсетеді. Шығыс норвегия тілінде дауыс айырмашылығы сөз топтарына да қолданылуы мүмкін, нәтижесінде мағынасы өзгереді. Мысалы, Gro igjen сөзі 1-тонмен айтылғанда "қайта өседі" дегенді білдіреді, ал 2-тонмен айтылғанда "үстінен өседі" дегенді білдіреді. Норвегияның басқа аймақтарында бұл айырмашылық стресс орнының өзгеруі арқылы жүзеге асырылады (gro igjen және gro igjen).
Құрама сөзбен айтқанда
Құрама сөзде, қосылыстың бір элементінде (әлсіз немесе екіншілік басымы бар) биіктік акцент жоғалады, бірақ бұрынғы басымды дыбысқа тән ұзындық (ұзын дауыс немесе екі дауыссыз) сақталады.
Бір таңбалы тоналды акценттер
Норвегия тілінің кейбір диалектілерінде, әсіресе Нордмор мен Тронделагтан Лофотенге дейінгі аймақтарда, бір буынды сөздерде де тоналды қарама-қарсылық болуы мүмкін, мысалы, ("көлік") мен ("балта") сөздерінде. Аз ғана диалектілерде, негізінен Нордморде және оның төңірегінде, бір буынды сөздердегі тоналды қарама-қарсылық екіншілік басымдығы бар соңғы буындарда да, сондай-ақ көп буынды сөздердегі негізгі басымға ие бір буынға тағайындалған қос тонмен де көрінеді. Іс жүзінде, бұл мынадай минималды жұптардың пайда болуына әкеледі: ("аталық тауық") мен ("оны ішке кіргізіңдер"); ("құдық ішінде") мен ("оның құдығы"); ("шериф") мен ("шерифтің"). Осы жағдайды түсіндіруге қатысты әртүрлі пікірлердің арасында ең перспективалысы – мұндай күрделі тонды көрсететін сөздерде қосымша мора болуы мүмкін. Бұл мора ұзақтығы мен динамикалық басымға аз немесе ешқандай әсер етпесе де, тоналды төмендеу ретінде көрінеді. Бір буынды сөздерде тоналды қарама-қарсылықты сақтайтын басқа диалектілерде дауысты дыбыстың ұзындығындағы қарама-қарсылық жойылған. Мысалы, Oppdal диалектісінде "dare" ("бата ал") және "cradle" ("бесік") сөздері бірігіп кеткен.
Тондық акценттердің жоғалуы
Норвегия тілінің кейбір түрлері тондық белгінің айырмашылығын жоғалтқан. Бұл негізінен Берген төңірегіндегі (бірақ Бергеннің өзі емес) аймақтың бір бөлігін, Брённёйсүнд аймағын, белгілі бір деңгейде Бодё диалектісін, сондай-ақ Тромсё мен Ресей шекарасы арасындағы көптеген диалектілерді қамтиды. Басты тарихи түбі көне скандинав тілінде жатқан Фарер және Исландия тілдерінде де тондық айырмашылық жоқ. Дегенмен, осы тілдер тондық белгіні жоғалтқан ба, әлде олар жеке дамуын бастаған кезде тондық белгі мүлдем болмаған ба, бұл әлі анық емес. Стандартты дания тілі, Rigsdansk, тондық белгілерді stød-пен алмастырады, ал кейбір оңтүстік, аралдық дания диалектілері тондық белгіні әртүрлі деңгейде сақтайды. Финляндия швед диалектілерінде де тондық белгі жоқ; фин тілінде мұндай құбылыс кездеспейді.
Өкпеге интротрозивтік
Жа ("иә") және неи ("жоқ") сөздері кейде норвег тілінде тыныс ішке тартқан кезде (өкпеден кіретін тыныспен) айтылады. Осыған ұқсас құбылыс басқа скандинавия тілдерінде де, сондай-ақ неміс, француз, фин және жапон тілдерінде де кездеседі.
Үлгі
Үлгі мәтін – Осло қаласының Нордстранд ауданынан 47 жастағы профессор "Солтүстік жел мен күн" әңгімесінің бірінші сөйлемін оқыған.
Орфографиялық нұсқа
Солтүстік жел мен күн кімнің күштірек екені үшін таласты.