Кіріспе

Қазіргі заманғы соғыс бұрынғы әдістермен салыстырғанда

Қазіргі заманғы соғыс – бұрынғы әскери тұжырымдамалар, әдістер және технологиядан ерекшеленетін соғыс түрі. Ол жауынгерлердің жаңару қажеттігіне және өздерінің әскери қабілетін сақтауға баса назар аударады. Сондықтан, бұл дамып келе жатқан мәселе, және әр уақытта, әр жерде әртүрлі көрініс береді. Ең тар мағынасында, ол қазіргі заманғы соғысқа синоним. Ал кең мағынасында, «оқ-дәуілі революциясынан» бастап қазіргі заманға дейінгі барлық соғысты қамтиды. Бірақ, кейде басқа маңызды әскери жаңалықтар да қолданылады, мысалы, Крым соғысымен байланысты артиллерияның маңыздылығы, Америка Азамат соғысынан бастап теміржолға тәуелділік, 1905 жылы алғашқы дредноуттың құрылысы, немесе Бірінші дүниежүзілік соғыста пулемет, ұшақ, танк, радионың пайдалануы. Басқа түсіндірулерде, бұл тотальді соғыс, өнеркәсіптік соғыс, механикаландырылған соғыс, ядролық соғыс, қарсы көтеріліс, немесе (жақында) төртінші буын соғысы деп аталатын асимметриялық соғыспен байланысты.

Түрлері

Кейбіреулер үшінші буын соғысының өзгеретін формалары ертерек технологияның дамуынан өзге емес деп санайды.

Аэрофоны

Әуе соғысы – әскери ұшақтар және басқа да ұшу аппараттарын соғыста пайдалану. Әуе соғысына жаудың шоғырлануына немесе стратегиялық мақсаттарға шабуыл жасайтын бомбалаушылар; әуе кеңістігін бақылау үшін күресетін истребительдер; құрлықтағы нысаналарға тікелей қолдау көрсету үшін шабуылдайтын ұшақтар; теңіз және жақын жердегі құрлықтағы нысаналарға қарсы ұшатын әскери авиация; парашютистер сияқты әуе десанттық күштерін тасымалдауға арналған жолаймалы ұшақтар, тікұшақтар және басқа да ұшақтар; операция уақытын немесе қашықтығын арттыру үшін отындаушы ұшақтар; және жүк пен қызметкерлерді тасымалдауға арналған әскери көлік ұшақтары кіреді.

Асимметриялық

Екі қарсыластың күшіндегі айырмашылықтағы жағдай, онда олар өзара әрекеттесіп, әрқайсысының артықшылықтары мен кемшіліктерін пайдаланады. Бұл өзара әрекеттесу көбінесе конвенциялық соғыстан тыс стратегиялар мен тактикаларды қамтиды.

Биологиялық

Биологиялық соғыс, сондай-ақ микробтық соғыс деп те аталады, – табиғатта кездесетін кез келген организмді (бактерия, вирус немесе басқа ауру тудыратын организм) немесе токсинді соғыс құралы ретінде қолдану. Оның мақсаты – жаудың әскерлерін қабілетсіз ету немесе өлтіру. Биологиялық соғыс – адамдар мен жануарларға зиян келтіру, өсімдіктерге немесе материалдық заттарға нұқсан тудыру үшін биологиялық агенттерді пайдалану, сондай-ақ мұндай қолдануға қарсы қорғану да болып табылады. Биологиялық соғысқа – тірі патогендерді олардың табиғи күйінде, мысалы, ауру жануарлардың денелері арқылы немесе адамның өзгертілген организмдері түрінде қасақана тарату кіреді.

Химиялық

Химиялық соғыс – жау әскерлерін қабілетсіз ету немесе өлтіру үшін химиялық заттардың уытты қасиеттерін пайдаланатын соғыс (әскери операциялар). Химиялық соғысқа қолданылатын жүйкелік агенттер – соғыс кезінде денсаулықты нашарлату немесе өлімге әкелу үшін арнайы жасалған, күшті антихолинестераз қосылыстары. Қоғамның төтенше жағдайларға дайындығы үшін, сондай-ақ агенттер өңделген және/немесе сақталған әскери объектілерді қалпына келтіру үшін, агенттердің сипаттамалары мен емдеуі туралы нақты және уақтылы ақпаратқа қол жеткізу қажет. Бұған қазіргі заманғы деректерді талдау әдістерімен анықталған, денсаулыққа негізделген қауіптің шегін анықтау жұмыстары да кіреді.

Электрондық

Электрондық соғыс – негізінен басқа соғыс салаларын қолдау мақсатында қолданылатын, көбінесе зорлық-зомбылыққа жол бермейтін тәсілдерді білдіреді. Бұл термин алғашқыда жаудың радио байланысын ұғу және оны түсіріп алу, сондай-ақ мұндай ұғудың алдын алуға арналған байланыс технологиялары мен криптографиялық әдістерді, жамбасу, радио жасырындылығы және басқа да осыған ұқсас салаларды қамту үшін пайда болған. 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басында бұл сала радар және сонар жүйелерін пайдалану, оларды анықтау және олардан қашу, компьютерлік хакерлік және тағы да басқа кең ауқымды мәселелерді қамтитын болып кеңейді.

Төртінші буын

Төртінші буын соғысы (4GW) – Уильям С. Линд анықтаған және Томас Х. Хаммес кеңейткен, қазіргі заманғы соғыстың таралымдылығын сипаттайтын түсінік. Ең қарапайым анықтамасына кез келген соғыс жатады, онда басты қатысушылардың бірі мемлекет емес, қайта күшті идеологиялық желі. Төртінші буын соғыстары соғыс пен саясат, соғысқа қатысушылар мен бейбіт азаматтар, қақтығыстар мен бейбітшілік, майдан және қауіпсіздік арасындағы шекараның нашарлауымен ерекшеленеді. Бұл термин терроризм мен асимметриялық соғысқа ұқсас болғанымен, одан әлдеқайда тар. Классикалық көтерілістер мен үнді соғыстары – 4GW емес, соғыстың бұрынғы формаларының мысалдары. Төртінші буын соғысында көтерілісшіл топ немесе мемлекеттік емес тарап әдетте өз үкіметін орнатуға немесе қазіргі аумақты басқарып отырған бұрынғы үкіметті қайта жаңғыртуға тырысады. Мемлекеттік және мемлекеттік емес арасындағы шекараның нашарлауы демократиялық қоғамда бұқаралық ақпарат құралдарының ықпалымен одан да күрделенеді.

Жер

Құрлықтағы соғыс үш түрлі жауынгерлік бөлімді қамтиды: жаяу әскер, броньдық техника және артиллерия. Қазіргі замандағы жаяу әскер механикаландырылған жаяу әскер мен әуе десанттық күштерден тұрады. Әдетте мылтық немесе автоматтарымен қаруланған жаяу әскері – әскердің негізгі құралы болып табылады. Қазіргі заманғы броньдық соғыс түрлі броньдық техниканы соғысқа жұмылдыруды және қолдауды қамтиды. Танкілер немесе басқа да броньды машиналар (мысалы, бронетранспортёрлер немесе танктерге қарсы машиналар) баяурақ, бірақ күшті металл конструкциялар. Олар жаудың пулемет атысына төтеп бере алады, бірақ ракеталық гранаталарға, миналарға және авиацияға осал, сондықтан көбінесе жаяу әскермен бірге қолданылады. Қалалық аймақтарда, шектеулі кеңістік болғандықтан, броньдық техника жаудың жасырын жаяу әскеріне ұшырауы мүмкін, бірақ 2003 жылы Бағдадта өткен «Thunder Run» операциясы көрсеткендей, броньдық техника қалалық шайқаста маңызды рөл атқара алады. Ауылдық жерлерде броньдық техника жасырын орналасқан бөлімдер туралы алаңдаудың қажеті жоқ, бірақ танктер мен машиналардың әлсіздігі болып табылатын лайлы және ылғалды жерлерге назар аудару керек. Қазіргі заманғы артиллерияның ерекшелігі – үлкен калибрлі снарядтарды немесе ракеталарды атқылау қабілеті, сондай-ақ оларды ату және тасымалдау үшін арнайы құрылғылардың қажеттілігі. Бұл терминге гаубица, пушка, миномет және далалық артиллерия (жинап айтқанда, пушкалық артиллерия, зеңбірек артиллериясы немесе түтік артиллериясы) және реактивтік артиллерия кіреді. «Артиллерия» термині дәстүрлі түрде ішкі бағыттау жүйесі бар снарядтарға қолданылмайды, тіпті кейбір артиллерия бөлімдері жер-жерге зымырандарды қолданса да. Соңғы жылдары шағын оқ-дәрілерді бағыттаудың жақсартылған жүйелері үлкен калибрлі снарядтарды жоғары дәлдікті қамтамасыз ететін фитильдермен жабдықтауға мүмкіндік берді, бұл шешімнің айқын болуын күйретеді.

Партизандық

Партизандық соғыс – жау басып алған аумақтардағы әртүрлі әскерлердің (партизандардың) топтық күресі деп анықталады. Егер партизандар соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын сақтаса, олар тұтқынға түскен жағдайда, қалыпты соғыс тұтқындары ретінде қаралуға құқылы; алайда, көбінесе оларды тұтқынға алғандар заңсыз жауынгерлер деп есептеп, өлім жазасына кеседі. Партизандық соғыс тактикасы жаппай қақтығысқа қарағанда алдау мен шабуылға басымдық береді және қиын, таулы жерлерде, сондай-ақ халықтың қолдауына ие болғанда тиімдірек болады. Партизандар көбінесе үгіт-насихат және реформалар арқылы оларды өз жағына тартуға немесе бағындыруға тырысады. Партизандық соғыс қазіргі тарихта маңызды рөл атқарды, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азиядағы коммунистік азаттық қозғалыстары (әсіресе Вьетнам соғысында) және басқа да аймақтарда. Партизандар қолға түсуі оңай, технологиясы төмен және арзан қару-жарақтарды пайдалануға бейім. Қазіргі партизанның қару-жарағына әдетте АК-47, РПГ және қолдан жасалған жарылғыш құрылғылар кіреді. Партизандық ілімнің басты кемшілігі – экономикалық, саяси және қолжетімділік мәселелеріне байланысты жаңа технологиялық жабдыққа қол жеткізе алмауы. Сондықтан олар шабуылдап, жедел түрде шегіну сияқты кіші топтардың тактикасын қолдануға мәжбүр. Бұл жағдай төмен қарқынды соғысқа, асимметриялық соғысқа және халық арасындағы соғысқа алып келеді. Партизандық соғыстың қағидасы – аздап күресіп, содан соң кері шегіну.

Әскери-теңіз

Теңіз соғысы ашық теңізде (көк су флоты) жүзеге асырылады. Әдетте, тек ірі және күшті мемлекеттердің ғана көк су немесе терең су флоты болады. Қазіргі заманғы теңіз күштері негізінен ұшақ тасымалдағыштар, суасты қайықтары, фрегаттар, крейсерлер және эсминецтерді жауынгерлік операциялар үшін пайдаланады. Бұл жердегі нысаналарды, әуедегі нысаналарды немесе басқа да теңіз кемелерін жоюға қабілетті, әртүрлі шабуыл түрлерін қамтамасыз етеді. Көптеген қазіргі заманғы теңіз күштерінде ұшақ тасымалдағыштардан қолданылатын үлкен теңіз авиациясы бар. Екінші дүниежүзілік соғыста шағын кемелер (моторлы торпедалық қайықтар, PT қайықтары, MTB, MGB, Schnellboote немесе MAS қайықтары деп әртүрлі аталады) жағалауға жақын жерде күресті. Бұл Вьетнам соғысында өзендерде және аралық су аймақтарында өзендік соғыс (қоңыр су флоты) ретінде дамыды. Партизандық соғыс болашақта мұндай қақтығыстардың болу ықтималдығын арттырады.

Желіге бағытталған

Желіге негізделген соғыс – ақпараттық дәуірдің нәтижесінде пайда болған жаңа әскери доктрина. Қару-жарақ платформалары, сенсорлар және басқару орталықтары жоғары жылдамдықты коммуникациялық желілер арқылы байланыстырылуда. Бұл доктрина әскери істердегі революция туралы талқылаумен байланысты. АҚШ әскерінде осы стратегияны іске асыратын жалпы желі – "Глобалды ақпараттық желі" деп аталады.

Жаңа буын

Жаңа буын соғысы – бұл Ресейдің конвенциялық емес соғыс туралы әскери теориясы, ол Герасимов доктринасына негізделген. Бұл теория дәстүрлі әскери мәселелерден гөрі психологиялық және адамдарға бағытталған аспектілерге басымдық береді, сондай-ақ қарулы қақтығыс туған жағдайда оның адам және экономикалық шығындары азайтылатын, әскери емес ықпалдың кезеңдік тәсілін күшейтеді.

Ядролық

Ядролық соғыс – ядролық қаруды пайдаланатын соғыс түрі. Осы санатта екі түрлі соғыс бар. Шектелген ядролық соғыста, негізінен қарсыластың әскерлеріне бағытталған тактикалық шайқаста аз көлемде қару қолданылады. Толыққанды ядролық соғыста, көптеген қарулар бүкіл елдерге шабуыл жасау үшін қолданылады. Бұл соғыс түрі әскерлерді де, бейбіт азаматтарды да нысанаға алады.

Ғарыш

Ғарыш соғысы – Жер атмосферасының за пределаминда өтетін болжамды соғыс. 2023 жылға дейін мұндай соғыстар әлі болған жоқ. Қарулар орбиталық қарулар мен ғарыш қаруларын қамтиды. Көтеріңкі құндылықтағы ғарыш нысандарына спутниктер, әскери спутниктер және қару платформалары жатады. Қазіргі таңда ғарышта нақты қарулар жоқ, бірақ Жерден ғарышқа ұшырылған зымырандар нысаналы спутниктерге қарсы сәтті сынақтан өтті. Аталған мәселе қазіргі уақытта таза ғылыми фантастика болып табылады.