Кіріспе

Тилос (Τήλος; Τῆλος) – Эгей теңізінде орналасқан шағын грек аралы және муниципалитеті. Бұл аралдар Додеканез аралдар тобына жатады және Кос пен Родос аралдарының арасында, ортасында орналасқан. 2021 жылы аралда 746 адам тұрды. Тилос Родос аймақтық бірлігінің құрамына кіреді. Халық арасында Телос – Гелиос пен Тельхиналардың әпкесі Халияның ұлы деп есептеледі. Ол аралға ауру анасын емдеу үшін шөптер іздеп келді, кейін Аполлон мен Нептунға арналған ғибадатхана салды. Дегенмен, Телос (Тело немесе Тило) грек мифологиясында кездеспейді және оның аты, мүмкін, гректерден бұрынғы заманда пайда болған. Плиний Ескісі ежелгі дәуірде Телос Агатосса (Αγαθούσσα) (сондай-ақ Агатоса және Агатоуса) деп аталғанын жазған. Орта ғасырларда итальяндықтар оны епископтық орын болғандықтан немесе қолайлы орналасқан жері үшін Episcopio деп атаған. Бұл арал түрік тілінде Іляки, ал қазіргі итальян тілінде Пископи деп аталады.

Неолит дәуірі

Шаркадио үңгірінен табылған қыш және тас құралдар Тилос аралында ерте неолит дәуірінде (б.з.д. 8000–7000 жж.) адамдар қоныстанғанын көрсетеді. Сонымен қатар, онда карлик пилдердің сүйектерінің көптеген қалдықтары табылды, олардың көміртегімен датирленуі б.з.д. 4000–7000 жылдар аралығын көрсетіп тұр (кейбір сүйектер қазір музейде сақталуда). Массети (2001) бұл жануарлардың адамдармен бірге болғанын, тіпті тарихи кезеңге дейін де қатар өмір сүрген болуы мүмкін екенін ұсынады.

Эгей қола дәуірі

Қазба жұмыстары Пеласк мәдениетіне тән қалаушылықты анықтады, сонымен қатар Тилос аралдары Миной, Микен және Дориандардың үстемдігінде кезекпен болғанын көрсетеді.

Классикалық антикалық

Арал классикалық дәуірде өркендеп, өз ақшасын шығарып, киім-кешек пен хош иістермен танымал болды. Телос ақын Эриннаның (Сапфомен тең деп есептеледі) б.з.б. 350 шамасында осы аралда туғанын айтады. Чарльз Антон (1853) оны былай сипаттайды: "Эринна (Ήριννα) Сапфоның досы және замандасы (шамамен б.з.б. 612 ж.) 19 жасында қайтыс болды, Гомермен бірдей деңгейде саналатын өлеңдерін қалдырды. Оның өлеңдері эпикалық жанрға жататын; ең бастысы Ήλακάτη ("Тігіш терезе") деп аталды. Ол үш жүз жолдан тұрады, соның ішінде қазірде тек төртеуі ғана сақталған. Ол дориялық және эолдық тілдерінің қосындысынан тұратын диалектте жазылған, бұл тіл Родос аралында, немесе Телос аралының жанында Эринна туған жерде қолданылған. Сапфомен Лесбос аралында бірге тұрғандықтан, оны лесбиялық және Митиленалық деп те атайды. Эриннаға арналған бірнеше эпиграммалар бар, онда оның қадір-қасиеті жырланып, ерте қайтысынан өкініш білдіріледі. Грек антологиясында оған жатқызылған үш эпиграмма бар, олардың біріншісі ежелгі заманның нағыз рухын сезіндіреді, ал қалған екеуі Бавкиске арналған, кейінірек жасалған туындылар сияқты көрінеді". Б.з.б. 7 ғасырда Тилос пен Линдостан келген отарлаушылар Сицилияға қоныстанды және Гелас қаласын құрды. Геродот (б.з.б. 484 – б.з.б. 425 ж.) өзінен бұрынғы ғасырларды Тилостың алтын ғасыры деп сипаттады. Б.з.б. 5 ғасырда Тилос Бірінші Делиан лигасының мүшесі болды және Пелопоннес соғысының соңына дейін тәуелсіздігін сақтап келді. Б.з.б. 4 ғасырдың басынан бастап, келесі 200 жыл бойы Тилос Родостың ықпалымен Селевкид империясына, Карияға, содан кейін Птолемейлік Египетке бағынды, б.з.б. 200 жылы арал Родос конфедерациясына қосылды. Арал б.з.б. 42 жылы римдіктер тарапынан басып алынды. Рим және ерте христиан дәуірлерінен табылған археологиялық жәдігерлер 551 жылғы Бейрут жер сілкінісіне дейін аралдың гүлденгенін көрсетеді.

Византиялық

Теодосий I қайтыс болғаннан кейін Тилос Родостан Византия империясына ілесіп келді және 9-шы мен 14-шы ғасырлар аралығында Самос теңіздік әскери округінің құрамында болды.

Крестоносцы

1309 жылдан бастап Сент-Джон рыцарлары Тилос аралын бақылауға алып, Византия қамалдарын қайта жаңартып, пираттардың шабуылдарына қарсы тұру үшін жаңаларын салды. 1470 жылы Османдықтар Родос қамалын басталғанда арал эвакуацияланды, ал 1522 жылы Родос түскен кезде бақылау Сүлеймен I-ге өтті.

Осман

1523 жылы Тилос Осман империясының басып алуына түсті және арал "мактоу" деп аталатын ерекше әкімшілік және салық жүйесіне қосылды. Христиан қарақшылары аралды үнемі қарақшылыққа салып тұрды.

XIX ғасырдағы антиквариаттық зерттеулер

Классикалық дәуірдегі маңыздылығына қарамастан, арал өзінің бұрынғы материалдық мәдениетінен тек архитектуралық қалдықтары мен монеталарының табылуы қалды, олардың кері жағында ерекше краб бейнесі бейнеленген. Кіші Азияның батыс жағалауындағы теңіз жолымен оңай қолжетімді болғандықтан, арал ғасырлар бойы зираттарымен қатар тұрмыстық, азаматтық және діни орындарының тонауға ұшырағанын көрді. Антиквариаттық зерттеулер 19 ғасырдың екінші жартысында басталды, бұл Түркия мен Грекия билігінің лицензиясыз қазбаларды шектеу қажеттілігін сезінуімен бірге болды, бірақ шалғайдағы аймақтарда бұл қиын, тіпті мүмкін емес еді. Британ мұражайында аралдан алынған бірнеше заттар бар, әсіресе Чарльз Ньютон мен Томас Спратттың коллекцияларынан. Ең алғашқы ескерерлік антиквариаттық сапар 1844 жылдың мамыр айында Людвиг Росс жасаған сапар болды, ол бірнеше күн бойы Акропольді қоса алғанда, түрлі орындарды зерттеді. Қызығы, келесі арнайы зерттеулер 40 жылға жуық уақыттан кейін, 1885 жылдың ақпан айының соңында ағылшын зерттеушілері Теодор мен Мейбл Бент түрлі қабірлерді қазып шығарды, бірақ маңызды ештеңе таппады. Олардың базасы Мегало Хорио төменгі жағындағы шағын монастырь болды, ол аралдың жаңа археологиялық мұражайынан бірнеше метр қашықтықта орналасқан. Күдірі жоқ, бүгінгі күнге дейін аралдың ең танымал археологиялық табылысы – қазір Британ мұражайында сақталатын «Телос суретшісіне» жатқызылған аттикалық қызыл фигуралы қоңырау тәрізді кратер (б.з.д. 390–360 ж.). Бұл ыдыс 1824 жылы Ричард Пейн Найт мұражайға сыйлады, ол оның шығу тегін «Телос» деп көрсетті. Осыған сүйене отырып, Джон Бизли стильдік тұрғыдан ұқсас, әдемі безендірілген ыдыстар тобын осы атпен жіктеді, ал осыған ұқсас бірнеше мысалдар әлемнің түрлі мұражайларында сақталады. 20 ғасырдың басында, 1906 жылдың жазында аралға британдық ғалымдар Р.М. Докинз және А.Дж.Б. Уэйс аймақты кеңінен аралап шықты. Олар өз байқауларын «басқа саяхатшыларға пайдалы болуы үшін» жариялады, ал олардың мақаласында библиография және бес сирек фотосурет бар. Симиялық антиквариаттар Михаил және Никетас Чавиарас сол кезде аймақта белсенді болды, ал Сими мұражайында олардың көптеген табылыстары сақталған. 1920 жылы Никетас Чавиарас Тилоста 23 жазулы тас табады.

ХХ ғасыр

Осман билігі 1912 жылдың 12 мамырына дейін жалғасты, сол күні Италия-Түрік соғысы кезінде итальян теңізшілері Эристос шығанағына десант түсірді. 2018 жылдың соңында Тилос Жерорта теңізінде жел және күн энергиясымен толығымен қамтылатын алғашқы арал болады.

География

Тилос аралы кері "S" пішінді, шамамен ұзын, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған, ең үлкен ені және ауданы шамамен 64 шаршы километр. Аралдың ішкі жағы таулы әк тас, жанартаулық жазықтар, пемза және Нисирос сияқты қызыл лава құмынан тұрады. Ол бұлақтармен жақсы қамтамасыз етілген, әрі өте құнарлы және өнімді болуға мүмкіндігі бар. Жағалауы көбінесе тасты немесе қиыршық тасты, бірақ сонымен қатар көптеген құмды жағалаулар да бар.

Климат

Тилос аймағына тән Жерорта теңізі климатына ие.

Көрнекті орындар

Аралдың солтүстік-батыс шетінде Аиос Панделеимон монастыры (сонымен қатар аралдың қамқоршысы) Профитис Илияс тауының (654 м) беткейінде орналасқан. Монастырда тұщы, суық су бұлақтары және үлкен локват ағашы (грек тілінде Мусмулла деп аталады) бар. Тау аралдың ені бойымен созылған құнарлы жазықпен шектеседі, солтүстігінде Аиос Андонис, оңтүстігінде Эристос елді мекендері орналасқан. Жазықтың солтүстік-шығысында 19 ғасырдың басында ежелгі Телос қаласының іргесінде салынған Мегало-Хорио қаласы орналасқан. Архаикалық қираған орындары Пифий Аполлоны мен Полиада Афинаға арналған ежелгі қаланың акрополіне және оның үстінде салынған венециандық Кастроға дейін созылады. Батысында Хархадио үңгірі орналасқан, онда 1971 жылы жүргізілген қазба жұмыстары неолит дәуірінен қалған заттар мен кіндік пілдің сүйектерін ашты. Үңгірдің үстінде ортағасырлық Месария бекінісінің қираған қалдықтары тұр. Аралдың оңтүстік шетінде, құнарлы шалғынды алқаптармен шектелген Ливадия орналасқан, ол аралдың маңызды порты және экономикалық орталығы болып табылады. Аралдың ескі астанасы Микро-Хорио 15 ғасырда Киелі Иоанн орденінің рыцарларымен алғаш қоныстанды. 1960 жылдан бері толығымен тасталып кеткен, тұрғындары 1930 жылдары портына көшіп кеткен. Летра, Гера және Пано-Мери сияқты басқа да бірнеше елді мекендер де осылай тасталып кеткен. Аиос Николаос тауы (367 м) шығанақтың оңтүстігінде орналасқан.

Электр желісі

Тилос Нисирос арқылы Кос аралына теңіз асты кабелімен байланысқан. Бұл кабель жаз айларындағы көптеген тұрғындардың электр энергиясына деген қажеттілігін қанағаттандыруда қиындықтарға тап болды және жиі істен шықты. Қазір ол күн энергиясымен, жел турбиналарымен және аккумуляторлық станциямен күшейтілді, соның арқасында Тилос толығымен жаңартылатын электр энергиясымен өздігінен қамтамасыз етіледі.