Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тилос (Τήλος; Τῆλος) – Эгей теңізінде орналасқан шағын грек аралы және муниципалитеті. Бұл аралдар Додеканез аралдар тобына жатады және Кос пен Родос аралдарының арасында, ортасында орналасқан. 2021 жылы аралда 746 адам тұрды. Тилос Родос аймақтық бірлігінің құрамына кіреді. Халық арасында Телос – Гелиос пен Тельхиналардың әпкесі Халияның ұлы деп есептеледі. Ол аралға ауру анасын емдеу үшін шөптер іздеп келді, кейін Аполлон мен Нептунға арналған ғибадатхана салды. Дегенмен, Телос (Тело немесе Тило) грек мифологиясында кездеспейді және оның аты, мүмкін, гректерден бұрынғы заманда пайда болған. Плиний Ескісі ежелгі дәуірде Телос Агатосса (Αγαθούσσα) (сондай-ақ Агатоса және Агатоуса) деп аталғанын жазған. Орта ғасырларда итальяндықтар оны епископтық орын болғандықтан немесе қолайлы орналасқан жері үшін Episcopio деп атаған. Бұл арал түрік тілінде Іляки, ал қазіргі итальян тілінде Пископи деп аталады.
Tílos (Τήλος; Τῆλος) is a small Greek island and municipality located in the Aegean Sea. It is part of the Dodecanese group of islands, and lies midway between Kos and Rhodes. In 2021, the island had a population of 746 people. Tilos is part of the Rhodes regional unit. Popularly, Telos was the son of Helios and Halia, the sister of the Telchines. He came to the island in search of herbs to heal his ill mother, and later returned to found a temple to Apollo and Neptune. However, Telos (Telo or Tilo) does not appear in Greek mythology and the name probably has an unknown pre Hellenic origin. Pliny the Elder notes that in antiquity Telos was known as Agathussa (Αγαθούσσα) (also Agathusa and Agathousa). In the Middle Ages, it was known by the Italian as Episcopio, either because it was a Bishop Seat or because its position as Vantage Point. The island has also been called in Turkish İlyaki and in modern Italian Piscopi.
Неолит дәуірі
Шаркадио үңгірінен табылған қыш және тас құралдар Тилос аралында ерте неолит дәуірінде (б.з.д. 8000–7000 жж.) адамдар қоныстанғанын көрсетеді. Сонымен қатар, онда карлик пилдердің сүйектерінің көптеген қалдықтары табылды, олардың көміртегімен датирленуі б.з.д. 4000–7000 жылдар аралығын көрсетіп тұр (кейбір сүйектер қазір музейде сақталуда). Массети (2001) бұл жануарлардың адамдармен бірге болғанын, тіпті тарихи кезеңге дейін де қатар өмір сүрген болуы мүмкін екенін ұсынады.
Pottery and stone tools discovered in Charkadio cave indicate human activity on Tilos in the early Neolithic period (8000 BC to 7000 BC), along with the large assembly of bones of dwarf elephants, carbon dated to between 4000 and 7000 BC (some now in the museum). Masseti (2001) suggests coexistence of these animals with humans, possibly into the historic period.
Эгей қола дәуірі
Қазба жұмыстары Пеласк мәдениетіне тән қалаушылықты анықтады, сонымен қатар Тилос аралдары Миной, Микен және Дориандардың үстемдігінде кезекпен болғанын көрсетеді.
Excavation has identified Pelasgian masonry, as well as suggesting Tilos was successively dominated by Minoans, Mycenaeans and Dorians.
Классикалық антикалық
Арал классикалық дәуірде өркендеп, өз ақшасын шығарып, киім-кешек пен хош иістермен танымал болды. Телос ақын Эриннаның (Сапфомен тең деп есептеледі) б.з.б. 350 шамасында осы аралда туғанын айтады. Чарльз Антон (1853) оны былай сипаттайды: "Эринна (Ήριννα) Сапфоның досы және замандасы (шамамен б.з.б. 612 ж.) 19 жасында қайтыс болды, Гомермен бірдей деңгейде саналатын өлеңдерін қалдырды. Оның өлеңдері эпикалық жанрға жататын; ең бастысы Ήλακάτη ("Тігіш терезе") деп аталды. Ол үш жүз жолдан тұрады, соның ішінде қазірде тек төртеуі ғана сақталған. Ол дориялық және эолдық тілдерінің қосындысынан тұратын диалектте жазылған, бұл тіл Родос аралында, немесе Телос аралының жанында Эринна туған жерде қолданылған. Сапфомен Лесбос аралында бірге тұрғандықтан, оны лесбиялық және Митиленалық деп те атайды. Эриннаға арналған бірнеше эпиграммалар бар, онда оның қадір-қасиеті жырланып, ерте қайтысынан өкініш білдіріледі. Грек антологиясында оған жатқызылған үш эпиграмма бар, олардың біріншісі ежелгі заманның нағыз рухын сезіндіреді, ал қалған екеуі Бавкиске арналған, кейінірек жасалған туындылар сияқты көрінеді". Б.з.б. 7 ғасырда Тилос пен Линдостан келген отарлаушылар Сицилияға қоныстанды және Гелас қаласын құрды. Геродот (б.з.б. 484 – б.з.б. 425 ж.) өзінен бұрынғы ғасырларды Тилостың алтын ғасыры деп сипаттады. Б.з.б. 5 ғасырда Тилос Бірінші Делиан лигасының мүшесі болды және Пелопоннес соғысының соңына дейін тәуелсіздігін сақтап келді. Б.з.б. 4 ғасырдың басынан бастап, келесі 200 жыл бойы Тилос Родостың ықпалымен Селевкид империясына, Карияға, содан кейін Птолемейлік Египетке бағынды, б.з.б. 200 жылы арал Родос конфедерациясына қосылды. Арал б.з.б. 42 жылы римдіктер тарапынан басып алынды. Рим және ерте христиан дәуірлерінен табылған археологиялық жәдігерлер 551 жылғы Бейрут жер сілкінісіне дейін аралдың гүлденгенін көрсетеді.
The island flourished during the classical era, minting its own coinage and being famed for clothing and perfumes. Telos claims that poet Erinna (said to be Sappho's equal) was born on the island around 350 BC. Charles Anthon (1853) describes her thus: "Erinna (Ήριννα) friend & contemporary of Sappho (about 612 BC) died at 19, left behind her poems which were thought worthy to rank with those of Homer. Her poems were of the epic class; the chief of them was entitled Ήλακάτη, " The Distaff" it consisted of three hundred lines, of which only four are extant. It was written in a dialect which was a mixture of the Doric and Aeolic, and which was spoken at Rhodes, where, or in the adjacent island of Telos, Erinna was born. She is also called a Lesbian and a Mytilenean, on account of her residence in Lesbos with Sappho. There are several epigrams upon Erinna, in which her praise is celebrated, and her untimely death is lamented. Three epigrams in the Greek Anthology are ascribed to her, of which the first has the genuine air of antiquity, but the other two, addressed to Baucis, seem to be a later fabrication." In the 7th century BC, colonists from Tilos and Lindos settled in Sicily and founded the city of Gelas. Herodotus (484 BC – c. 425 BC) described the centuries preceding him as the golden age of Tilos. In the 5th century BC, Tilos was a member of the First Delian League and kept its independence until the end of the Peloponnesian War. From the turn of the 4th century BC, for the next 200 years, Tilos was subject to the Seleucid Empire, Caria and then Ptolemaic Egypt under the influence of Rhodes, until in 200 BC, the island was incorporated into the Rhodian confederacy. The island was conquered by the Romans in 42 BC. Archaeological finds from Roman and early Christian times demonstrate the prosperity of the island until the 551 Beirut earthquake.
Византиялық
Теодосий I қайтыс болғаннан кейін Тилос Родостан Византия империясына ілесіп келді және 9-шы мен 14-шы ғасырлар аралығында Самос теңіздік әскери округінің құрамында болды.
Tilos followed Rhodes into the Byzantine Empire, following the death of Theodosius I, and was a member of the naval Theme of Samos between the 9th and 14th century.
Крестоносцы
1309 жылдан бастап Сент-Джон рыцарлары Тилос аралын бақылауға алып, Византия қамалдарын қайта жаңартып, пираттардың шабуылдарына қарсы тұру үшін жаңаларын салды. 1470 жылы Османдықтар Родос қамалын басталғанда арал эвакуацияланды, ал 1522 жылы Родос түскен кезде бақылау Сүлеймен I-ге өтті.
The Knights of Saint John took control of Tilos from 1309, restoring the Byzantine castles, and building new ones in order to defend against pirate raids. It was evacuated in 1470 as the Ottomans began the Siege of Rhodes and control passed to Suleiman I in 1522 when Rhodes fell.
Осман
1523 жылы Тилос Осман империясының басып алуына түсті және арал "мактоу" деп аталатын ерекше әкімшілік және салық жүйесіне қосылды. Христиан қарақшылары аралды үнемі қарақшылыққа салып тұрды.
In 1523, Tilos was conquered by the Ottoman Empire and the island was put under the privileged administrative and tax system known as "maktou." Christian pirates pillaged the island constantly.
XIX ғасырдағы антиквариаттық зерттеулер
Классикалық дәуірдегі маңыздылығына қарамастан, арал өзінің бұрынғы материалдық мәдениетінен тек архитектуралық қалдықтары мен монеталарының табылуы қалды, олардың кері жағында ерекше краб бейнесі бейнеленген. Кіші Азияның батыс жағалауындағы теңіз жолымен оңай қолжетімді болғандықтан, арал ғасырлар бойы зираттарымен қатар тұрмыстық, азаматтық және діни орындарының тонауға ұшырағанын көрді. Антиквариаттық зерттеулер 19 ғасырдың екінші жартысында басталды, бұл Түркия мен Грекия билігінің лицензиясыз қазбаларды шектеу қажеттілігін сезінуімен бірге болды, бірақ шалғайдағы аймақтарда бұл қиын, тіпті мүмкін емес еді. Британ мұражайында аралдан алынған бірнеше заттар бар, әсіресе Чарльз Ньютон мен Томас Спратттың коллекцияларынан. Ең алғашқы ескерерлік антиквариаттық сапар 1844 жылдың мамыр айында Людвиг Росс жасаған сапар болды, ол бірнеше күн бойы Акропольді қоса алғанда, түрлі орындарды зерттеді. Қызығы, келесі арнайы зерттеулер 40 жылға жуық уақыттан кейін, 1885 жылдың ақпан айының соңында ағылшын зерттеушілері Теодор мен Мейбл Бент түрлі қабірлерді қазып шығарды, бірақ маңызды ештеңе таппады. Олардың базасы Мегало Хорио төменгі жағындағы шағын монастырь болды, ол аралдың жаңа археологиялық мұражайынан бірнеше метр қашықтықта орналасқан. Күдірі жоқ, бүгінгі күнге дейін аралдың ең танымал археологиялық табылысы – қазір Британ мұражайында сақталатын «Телос суретшісіне» жатқызылған аттикалық қызыл фигуралы қоңырау тәрізді кратер (б.з.д. 390–360 ж.). Бұл ыдыс 1824 жылы Ричард Пейн Найт мұражайға сыйлады, ол оның шығу тегін «Телос» деп көрсетті. Осыған сүйене отырып, Джон Бизли стильдік тұрғыдан ұқсас, әдемі безендірілген ыдыстар тобын осы атпен жіктеді, ал осыған ұқсас бірнеше мысалдар әлемнің түрлі мұражайларында сақталады. 20 ғасырдың басында, 1906 жылдың жазында аралға британдық ғалымдар Р.М. Докинз және А.Дж.Б. Уэйс аймақты кеңінен аралап шықты. Олар өз байқауларын «басқа саяхатшыларға пайдалы болуы үшін» жариялады, ал олардың мақаласында библиография және бес сирек фотосурет бар. Симиялық антиквариаттар Михаил және Никетас Чавиарас сол кезде аймақта белсенді болды, ал Сими мұражайында олардың көптеген табылыстары сақталған. 1920 жылы Никетас Чавиарас Тилоста 23 жазулы тас табады.
Despite its relative significance in Classical times, the island has left little in the way of its earlier material culture other than elements of its architectural remains and finds of its coinage, featuring the characteristic crab on the reverse. Openly accessible on the maritime route along the western Asia Minor littoral, the island must for centuries have seen its cemeteries, as well as its domestic, civic, and religious sites looted. Serious antiquarian research began in the second half of the 19th century, coinciding with both the Turkish and Greek authorities becoming more aware of the need to restrict unlicensed excavations, although in remoter regions this was difficult, if not impossible. The British Museum has a small number of acquisitions from the island, notably from the collections of Charles Newton and Thomas Spratt. The first antiquarian visit of note was that made by Ludwig Ross in May 1844 when he spent a few days visiting sites, including the acropolis. Remarkably, the next dedicated investigations were not to occur for some 40 years, when, in late February 1885, the English explorers Theodore and Mabel Bent excavated various graves, but removed nothing of significance. Their base was the small monastery below Megálo Chorió, serendipitously a few metres from the site of the island's new archaeological museum. Undoubtedly, to date the island's most celebrated archaeological find is the Attic red figured bell krater (390–360BC) attributed to the 'Telos Painter', which is now in the British Museum. The vessel was bequeathed to the museum in 1824 by Richard Payne Knight, who specified its provenance as 'Telos'. Based on this, John Beazley classified a group of stylistically similar, beautifully decorated vessels under this name, and several other examples are kept in museums around the world. As for the early 20th century, in the summer of 1906 the island was visited by the British academics R. M. Dawkins and A. J. B. Wace during a wider tour of the region. They published their observations “in the hope that they may be of some service to other travellers”, and their article includes a bibliography and five rare photographs. The Symian antiquarians Michael and Niketas Chaviaras were active in the region around the same time and the Symi museum contains many of their finds. In 1920, Niketas Chaviaras found 23 inscriptions on Tilos.
ХХ ғасыр
Осман билігі 1912 жылдың 12 мамырына дейін жалғасты, сол күні Италия-Түрік соғысы кезінде итальян теңізшілері Эристос шығанағына десант түсірді. 2018 жылдың соңында Тилос Жерорта теңізінде жел және күн энергиясымен толығымен қамтылатын алғашқы арал болады.
Ottoman rule lasted until May 12, 1912, when Italian sailors landed in the bay of Eristos during the Italo Turkish War. In late 2018 Tilos will become the first island in the Mediterranean to run exclusively on wind and solar power.
География
Тилос аралы кері "S" пішінді, шамамен ұзын, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған, ең үлкен ені және ауданы шамамен 64 шаршы километр. Аралдың ішкі жағы таулы әк тас, жанартаулық жазықтар, пемза және Нисирос сияқты қызыл лава құмынан тұрады. Ол бұлақтармен жақсы қамтамасыз етілген, әрі өте құнарлы және өнімді болуға мүмкіндігі бар. Жағалауы көбінесе тасты немесе қиыршық тасты, бірақ сонымен қатар көптеген құмды жағалаулар да бар.
Tílos has an inverted 'S' shape, is about long, north west to south east, with a maximum width of and an area of about The island has a mountainous limestone interior, volcanic lowlands, pumice beds and red lava sand, like its north western neighbour Nisyros. It is well supplied by springs, and is potentially very fertile and productive. Its coasts are generally rocky or pebbled, but there are also a number of sandy beaches.
Климат
Тилос аймағына тән Жерорта теңізі климатына ие.
Tilos has a mediterranean climate, typical for the region.
Көрнекті орындар
Аралдың солтүстік-батыс шетінде Аиос Панделеимон монастыры (сонымен қатар аралдың қамқоршысы) Профитис Илияс тауының (654 м) беткейінде орналасқан. Монастырда тұщы, суық су бұлақтары және үлкен локват ағашы (грек тілінде Мусмулла деп аталады) бар. Тау аралдың ені бойымен созылған құнарлы жазықпен шектеседі, солтүстігінде Аиос Андонис, оңтүстігінде Эристос елді мекендері орналасқан. Жазықтың солтүстік-шығысында 19 ғасырдың басында ежелгі Телос қаласының іргесінде салынған Мегало-Хорио қаласы орналасқан. Архаикалық қираған орындары Пифий Аполлоны мен Полиада Афинаға арналған ежелгі қаланың акрополіне және оның үстінде салынған венециандық Кастроға дейін созылады. Батысында Хархадио үңгірі орналасқан, онда 1971 жылы жүргізілген қазба жұмыстары неолит дәуірінен қалған заттар мен кіндік пілдің сүйектерін ашты. Үңгірдің үстінде ортағасырлық Месария бекінісінің қираған қалдықтары тұр. Аралдың оңтүстік шетінде, құнарлы шалғынды алқаптармен шектелген Ливадия орналасқан, ол аралдың маңызды порты және экономикалық орталығы болып табылады. Аралдың ескі астанасы Микро-Хорио 15 ғасырда Киелі Иоанн орденінің рыцарларымен алғаш қоныстанды. 1960 жылдан бері толығымен тасталып кеткен, тұрғындары 1930 жылдары портына көшіп кеткен. Летра, Гера және Пано-Мери сияқты басқа да бірнеше елді мекендер де осылай тасталып кеткен. Аиос Николаос тауы (367 м) шығанақтың оңтүстігінде орналасқан.
At the north west end of the island, the Monastery of Áyios Pandeleímon, (also the island's patron saint), sits on the slopes of Mount Profítis Ilías (654 m). The monastery features fresh cold water springs as well as an enormous loquat tree (called Musmulla in Greek). The mountain borders a fertile plain running across the island's width, with the settlements of Áyios Andónis to the north and Éristos to the south. To the north east of the plain is the island's capital, Megálo Chorió, built in the early 19th century at the foot of the ancient city of Telos. The archaic ruins stretch up to the site of the acropolis of the ancient city, dedicated to Pythios Apollo and Poliada Athina, and the Venetian Kástro, built over it. To the west is Kharkhadió Cave, where excavations in 1971 unearthed Neolithic finds and bones of dwarf elephant. Above the cave stand the ruins of the medieval Fortress of Mesariá. At southern end of the island, bordered by more fertile meadows, is Livádhia, the major harbour and economic centre of the island. The island's old capital, Mikró Chorió, first settled in the 15th century by the Knights of the Order of St John, overlooks the bay. It has been completely abandoned since 1960, its inhabitants having moved down to the harbour in the 1930s. A number of other settlements such as Lethrá, Gherá, and Panó Méri have similarly been abandoned. Mount Áyios Nikoláos (367 m) stands to the south of the bay.
Электр желісі
Тилос Нисирос арқылы Кос аралына теңіз асты кабелімен байланысқан. Бұл кабель жаз айларындағы көптеген тұрғындардың электр энергиясына деген қажеттілігін қанағаттандыруда қиындықтарға тап болды және жиі істен шықты. Қазір ол күн энергиясымен, жел турбиналарымен және аккумуляторлық станциямен күшейтілді, соның арқасында Тилос толығымен жаңартылатын электр энергиясымен өздігінен қамтамасыз етіледі.
Tilos has an undersea cable connecting it to Kos via Nisiros. This struggled to cope with the large summer population, and frequently failed. This has been reinforced with solar power, wind turbines and a battery farm, making Tilos self sufficient with fully renewable electricity.