Кіріспе

Мексикалық монументалист (1886–1957)

Диего Ривера (1886 жылдың 8 желтоқсаны – 1957 жылдың 24 қарашасы) – көрнекті мексикалық суретші. Оның ірі фрескалары мексикалық және халықаралық өнерде монументалды сурет салу қозғалысын қалыптастыруға көмектесті. 1922 және 1953 жылдар аралығында Ривера Мехико қаласы, Чапинго және Куернавака (Мексика), сондай-ақ Сан-Франциско, Детройт және Нью-Йорк (АҚШ) қалаларында монументалды суреттер салған. 1931 жылы Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында оның туындыларының ретроспективті көрмесі өткізілді, бұл оның «Детройт индустриясы» деп аталатын 27 монументалды суреттер сериясын аяқтағанға дейін болды. Ривераның төрт әйелі және көптеген балалары болды, оның ішінде кем дегенде бір заңды емес қызы бар. Оның тұңғыш баласы, жалғыз ұлы екі жасында қайтыс болды. Оның үшінші әйелі – мексикалық суретші Фрида Кало, олардың арақатынасы оның өмірінің соңына дейін шиеленіскен күйде жалғасты. Оның төртінші және соңғы әйелі – оның агенті болды. Мексиканың өнер тарихындағы маңызды рөліне байланысты Мексика үкіметі Ривераның туындыларын тарихи ескерткіштер деп жариялады. 2018 жылғы мәліметтер бойынша Ривера Латын Америкасы суретшісінің туындысы үшін аукциондағы ең жоғары баға рекордын сақтап тұр. 1931 жылғы «Бәсекелестер» картинасы, Пегги Рокфеллер мен Дэвид Рокфеллердің рекордтық коллекциясының бөлігі, 9,76 миллион АҚШ долларына сатылды.

Жеке өмір

Ривера 1886 жылғы 8 желтоқсанда Мексиканың Гуанахуато қаласында Мария дель Пиллар Барриентос пен Диего Ривера Акоста отбасында егіз ұл ретінде дүниеге келді. Оның егіз інісі Карлос туғаннан кейін екі жыл өткен соң қайтыс болды. Оның анасы Мария дель Пиллар Барриентостың шежіресінде конверсо тегі болған (15-16 ғасырларда яһуди дінінен католицизмге күштеп ауысқан испандық ата-бабалары). Ривера 1935 жылы: "Менің еврей тегім – өмірімдегі ең басты элемент", – деп жазды. Діни тұрғыдан еврейлікке тәрбиеленбесе де, Ривера өзінің еврей тегінің өнеріне әсер еткенін және "құғынға ұшыраған халыққа деген көңіл білдіруді" сыйлағанын сезінді. Ривера үш жасында, егіз інісі қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң сурет салуды бастады. Үйдің қабырғасында сурет салғаны үшін ұсталғанда, оны ынталандыру үшін ата-анасы қабырғаға тақталар мен кенептер орнатты.

Некелер мен отбасылар

Парижге көшіп келгеннен кейін Ривера революцияға дейінгі Ресей империясының суретшісі Анжелина Белоффпен танысты. Олар 1911 жылы үйленді, және Диего (1916–1918) атты ұлдары болды, ол жас кезінде қайтыс болды. Осы кезеңде Ривера суретші Мария Воробьефф Стебельскамен қарым-қатынаста болды, ол 1918 немесе 1919 жылы Марика Ривера есімді қызды дүниеге әкелді. Ривера Белоффтан ажырасып, Мексикаға оралғаннан кейін, 1922 жылдың маусым айында Гуадалупе Маринге екінші рет үйленді. Олардың Рут және Гвадалупе есімді екі қызы болды. Ривера Мексикада өнер студенті Фрида Каломен танысқанда әлі үйленген еді. Олар құмарлы махаббатқа берілді, ал Мариндан ажырасқаннан кейін Ривера 1929 жылдың 21 тамызында Калоға үйленді. Ол 42 жаста, ал ол 22 жаста болды. Олардың өзара адалсыздықтары мен оның шаршаңқы мінезі 1939 жылы ажырасуға әкелді, бірақ олар 1940 жылдың 8 желтоқсанында Сан-Францискода (Калифорния) қайтадан үйленді. Калоның қайтысынан бір жыл өткен соң, 1955 жылдың 29 шілдесінде Ривера 1946 жылдан бері оның агенті болған Эмма Хуртадоға үйленді. Өмірінің соңғы жылдары Ривера АҚШ және Мексикада өмір сүрді. Ривера 1957 жылдың 24 қарашасында 70 жасында қайтыс болды. Ол Мехикодағы Пантеон де Долорес зиратына жерленді.

Жеке сенімдер

Ривера атеист болған. Оның "Аламедадағы жексенбі күнгі армандар" атты суретінде Игнасио Рамирес "Құдай жоқ" деп жазылған плакат ұстаған күйі бейнеленген. Бұл туынды қызу пікірталас тудырды, бірақ Ривера жазуды алып тастаудан бас тартты. Сурет тоғыз жыл бойы көрсетілмеді – Ривера жазуды алып тастауға келіскенше. Ол: "Құдайдың жоқ екенін айту үшін, мен Дон Игнасио Рамирес артында жасынуым керек емес; мен атеистпін және діндерді ұжымдық невроздың бір түрі деп санаймын" деді.

Көркемөнер білім беру және орта

Он жасынан бастап Ривера Мексика қаласындағы Сан-Карлос академиясында сурет өнерін оқыды. Еуропада оқуын жалғастыру үшін оған Веракрус штатының губернаторы Теодоро А. Дехеса Мендес демеушілік етті. 1907 жылы Еуропаға келгеннен кейін Ривера алдымен Испанияның Мадрид қаласына Эдуардо Чичарродан сабақ алуға барды. Одан кейін ол Парижге, Францияға келді, ол Еуропа мен Американың жас суретшілері мен жазушыларының танымал орны болды, олар Монпарнаста арзан пәтерлерге қоныстанды. Оның айналасындағылар Ла Рушеге жиі баратын, онда оның итальян досы Амедео Модильяни 1914 жылы оның портретін салған. Оның жақын достарының арасында Илья Эренбург, Чайм Сутин, Модильяни және оның әйелі Жанна Хебутерне, Макс Якоб, галерея иесі Леопольд Зборовски және Моисей Кислинг болды. Ривераның бұрынғы сүйіктісі Мари Воробьефф Стебельска (Маревна) осы топқа арнап «Монпарнас достарына құрмет» (1962) деген картинасын жазды. Сол жылдары бірнеше белгілі жас суретшілер Пабло Пикассо мен Жорж Брак басқарған, кейін кубизм деп аталған өнер түрін тәжірибелеп көрді. 1913 жылдан 1917 жылға дейін Ривера осы жаңа стильге ынталы түрде бейімделді. 1917 жыл шамасында, Поль Сезаннның картиналарынан шабыттанған Ривера қарапайым формалар мен жарқын түсті үлкен дақтарды қолдана отырып, пост-импрессионизмге көшті. Оның картиналары назар аудара бастады, ол оларды бірнеше көрмеде көрсетуге мүмкіндік алды. Ривера өзінің автобиографиясында 1904 жылы Мексикада болғанда каннибализммен айналысқанын, ақшасын басқалармен біріктіріп «қалалық моргтан мәйіттер сатып алуға» және әсіресе «винегретте әйелдердің миын жеуге» жұмсағанын айтты. Бұл мәлімдеме шындыққа келмейтін немесе әдейі жалғандық деп есептеледі. Ол өзінің өмірбаянында былай деп жазды: «Адам баласы қазіргі механикаландырылған, бірақ әлі де примитивті өркениеттен жоғарырақ өркениетке жеткен кезде адам етін жеуге рұқсат етіледі деп сенемін. Одан кейін адам өзінің барлық ырым-жырымдарын мен ақылға сыймайтын тыйымдарын тастап тастайды».

Мексикадағы мансабы

1920 жылы Мексиканың Франциядағы елшісі Альберто Дж. Панидің ықпалымен Ривера Францияны тастап, Италияға сапар шегіп, оның өнерін, соның ішінде Ренессанс фрескаларын зерттеді. Хосе Васкончелос Білім министрі болғаннан кейін Ривера 1921 жылы Мексикаға оралып, Васкончелос жоспарлаған мексикалық қабырға суреттері бағдарламасына қатысты. Бағдарламаға мексикалық суретшілер Жозе Клементе Ороско, Давид Альфаро Сикейрос, Руфино Тамайо және француз суретшісі Жан Шарло қатысты. 1922 жылдың қаңтар айында ол эксперименталды түрде энкаустика техникасын қолданып, өзінің алғашқы маңызды қабырға суреті «Жаратылыс» (Creation) туындысын Мексикадағы Ұлттық дайындық мектебінің Боливар аудиториясында оңшыл студенттерге қарсы пистолетпен қорғанып салды. 1922 жылдың күзінде Ривера Революциялық техникалық жұмысшылар, суретшілер және мүсіншілер одағының құрылуына қатысып, содан кейін Мексика Коммунистік партиясына (оның Орталық комитетіне қоса) қосылды. Оның фрескамен салынған қабырға суреттері мексикалық қоғамды бейнеледі және 1910 жылғы революцияның рухын көрсетеді. Ривера өзінің ерекше стилін үлкен, қарапайым бейнелер мен жарқын түстерге негіздеп, 1922 жылдың қыркүйегінде басталып, 1928 жылы аяқталған Мексикадағы Халықтық білім беру хатшылығындағы фрескаларда ацтектердің ықпалы анық көрінеді. Бұл суреттердің бірінде оң жақта Тина Модотти оқ-дәрі белбеуін ұстап, Хулио Антонио Меллаға қарама-қарсы тұр, ол ашық түсті шляпа киген, ал Витторио Видали қара шляпада тұр. Дегенмен, «Арсеналда» (En el Arsenal) көрсетілген фрагментте оң жақ бөлігі де, аталған үш тұлға да жоқ; оның орнына сол жақта Фрида Кало оқ-дәрілерді таратып тұрған бейнесі көрсетілген. Леон Троцкий Мексикадағы эмиграцияда болған кезінде бірнеше ай Ривера мен Каломен бірге тұрды. Ривераның ең танымал қабырға суреттері Текскоко маңындағы Чапингодағы Ұлттық ауыл шаруашылығы мектебінде (Чапинго автономды ауыл шаруашылығы университеті) (1925-1927), Куернавакадағы Кортес сарайында (1929-1930) және Мехикодағы Ұлттық сарайда (1929-1930, 1935) орналасқан. Ривера Шапинго автономды ауыл шаруашылығы университетінің (UACh) бас залы мен дәлізінде қабырға суреттерін салған. Сондай-ақ, ол 1923-1927 жылдары университет шіркеуінде «Құнарлы жер» (Tierra Fecundada) деген фрескалық қабырға суретін жасады. «Құнарлы жер» мексикалық шаруалар мен жұмысшы табының революциялық күресін бейнелейді, оның ішінде шіркеудің күмбезінде балға мен ораққа біріккен жұлдыздың бейнесі де бар. Суретте «пропагандист» тағы бір балға мен ораққа нұсқау береді. Суретте әр қолында жүгерінің қабығы бар әйел бейнеленген, сурет сыншысы Антонио Родригес өзінің «Canto a la Tierra: Los murales de Diego Rivera en la Capilla de Chapingo» атты кітабында оны жүгерінің ацтек құдайының бейнесі деп сипаттаған. Революциялық батырлар Эмилиано Сапата мен Отилио Монтаноның денелері қабірлерде бейнеленген, олардың денелері жоғарыдағы жүгері егісін тыңайтады. Родригес жазғандай, сурет ортасындағы күнбағыс «идеал үшін өлген және қайта туған, ұлттың құнарлы жүгері егісіне айналғандарды мақтан тұтады». Суретте Ривераның әйелі Гуадалупе Марин құнарлы, жалаңаш құдай ретінде, ал олардың қызы Гуадалупе Ривера и Марин херуб ретінде бейнеленген. Сурет жер сілкінісі кезінде сәл зақымдалған, бірақ содан бері жөнделіп, түзеліп, түпнұсқалық күйінде сақталған.

Кейінгі жылдар

1927 жылдың күзінде Ривера Октябрь революциясының 10 жылдығын тойлауға қатысу үшін үкіметтің шақыруын қабылдап, Мәскеуге, Кеңес Одағына барды. Келесі жылы, әлі де Кеңес Одағында бола тұрып, ол американдық Альфред Х. Барр кішімен танысты, ол көп ұзамай Ривераның досы және демеушісіне айналды. Барр Нью-Йорктегі Қазіргі заманғы өнер мұражайының негізін қалаушы директоры болды. Ол Мексикаға оралды. 1929 жылы бұрынғы президент Альваро Обрегонның өлтірілуінен кейін үкімет Мексика Коммунистік партиясын таратып жіберді. Сол жылы Ривера троцкишілдік көзқарастары болды деген күдікпен партиядан шығарылды. Сонымен қатар, бақылаушылар оның 1928 жылғы "Арсеналда" фрескасында Тина Модотти, кубалық Хулио Антонио Мелла және итальяндық Витторио Видали сияқты коммунистердің бейнеленгенін атап өтті. 1929 жылдың қаңтарында Мелла Сталиннің саясатымен байланысты Видалидің қолынан қаза тапқаннан кейін Ривера жоспарланған шабуыл туралы алдын ала білгені үшін айыпталды. Үшінші әйелі Гуадалупа (Лупе) Маринмен ажырасқаннан кейін Ривера 1929 жылдың тамызында одан әлдеқайда жас Фрида Калоға үйленді. Олар студент кезінде танысқан, үйленген кезде оның жасы 22-ге, ал Ривераның жасы 42-ге толған еді. Сондай-ақ 1929 жылы Нью-Йоркте американдық журналист Эрнестин Эванстың "Диего Ривераның фрескалары" кітабы жарық көрді, бұл суретші туралы ағылшын тіліндегі алғашқы кітап болды. Желтоқсан айында Ривера АҚШ-тың Мексикадағы консулдығы орналасқан Куернавакадағы Кортес сарайында фреска салуға шақырылды. 1930 жылдың қыркүйегінде Ривера Сан-Францискодағы жобаларына байланысты екі жұмыс үшін архитектор Тимоти Л. Пфлюгерден тапсырыс алды. Ривера мен Кало қарашада сол қалаға барды. Ривера Сан-Франциско қор биржасының қалалық клубы үшін 2500 АҚШ долларына фреска салды. Ол сондай-ақ Калифорниялық Көркемсурет мектебі үшін фреска жасады, ол кейіннен Сан-Франциско өнер институтындағы Диего Ривера галереясына көшірілді. 1932 және 1933 жылдар аралығында Ривера үлкен тапсырысты орындады: "Детройт өнеркәсібі" деп аталатын жиырма жеті фреска панелін Детройт өнер институтының ішкі ауласының қабырғаларына салған. Бұл шығындардың бір бөлігін кәсіпкердің ұлы Эдсел Форд төледі. 1950 жылдардағы Маккартизм кезінде аулаға үлкен тақта орнатылып, оның саясатын "жек көрінішті" деп сынап, фрескалардың көркемдік құндылығын қорғады. Оның "Крестовый жол" фрескасы, бастапқыда үш панельден тұратын, 1933 жылы Джон Д. Рокфеллер үшін Нью-Йорктегі Рокфеллер орталығында жасалған, кейіннен жойылды. Фрескада бұрынғы Кеңес Одағының басшысы Владимир Лениннің суреті және марксистік жұмысшыларға бағытталған мазмұны болғандықтан, Рокфеллердің ұлы, баспасөз және қоғамның бір бөлігі наразылық білдірді, бірақ оны жою туралы шешімді басқару компания қабылдады. Ұлы депрессия кезеңінде көптеген адамдар қозғалысқа жұмысшыларға үміт сыйлағандай тартылған, бірақ Американың кейбір аймақтарында коммунизмге қарсылық күшті болды. Диего Ленинді суреттен алып тастаудан бас тартқан соң, оған АҚШ-тан кетуге бұйрық берілді. Диегоның көмекшілерінің бірі жұмыстың бірнеше суретін түсіріп алды, сондықтан Диего кейіннен оны қайта жасай алды. Америкалық ақын Арчибальд Маклиш фреска туралы "иронияға толы" алты өлең жазды. "The New Yorker" журналында Е. Б. Уайттың "Мен көргенімді суреттеймін: көркемдік адалдықтың балладасы" атты өлеңі де жарияланды, бұл көптеген демеушілердің наразылығына жауап ретінде жазылған. Жағымсыз жарнаманың нәтижесінде Чикагодағы лауазымды тұлғалар Ривераға Чикаго әлемдік көрмесі үшін фреска салуға берілген тапсырысты тоқтатты. Ривера баспасөзге мәлімдеме жасап, Рокфеллер орталығында алған комиссиясынан қалған ақшаны ақша біткенше қайда сұралса да, сол фресканы қайта-қайта салуға жұмсайтынын айтты. Фреска жойылған деген хабарға қарамастан, ол толық төленген. Фресканы алып тастап, жойған емес, жапқан деген қауесет тарады, бірақ бұл расталған жоқ. 1933 жылдың желтоқсан айында Ривера Мексикаға оралды. Ол 1934 жылы Мехикодағы Паласио де Белас Артесте "Крестовый жол" фрескасын қайта салған, бұл нұсқаны "Адам, Әлемді басқарушы" деп атады. 1940 жылдың 5 маусымында Пфлюгердің шақыруымен Ривера соңғы рет АҚШ-қа Сан-Францискодағы Golden Gate халықаралық көрмесі үшін он панельдік фреска салуға барды. Оның "Панамерикандық бірлік" атты еңбегі 1940 жылдың 29 қарашасында аяқталды. Ривера көрмеге қатысушылардың алдында сурет салды. Ол ай сайын 1000 АҚШ доллары және жол шығыстары үшін 1000 АҚШ доллары алды. 1946-47 жылдары Ривера Аламеда саябағындағы жексенбі күнгі түсқақтанның арманы фрескасын жасады, онда La Calavera Catrinaның толық бейнеленген суреті бар еді. Бұл кейіпкерді Хосе Гуадалупе Посада жасаған, бастапқыда үлкен шляпа киген қаңқа әйелдің басы мен иығын бейнелейтін гравюрадан тұрды. Ривера Catrina кейіпкерін жергіліктік ерекшеліктермен көркейтіп, оны ұлттық символға айналдырды. Catrina қазіргі күні Құрбан айт мерекесімен байланысты ең көп таралған сурет болып табылады.

AMORC-ке мүшелік

1926 жылы Ривера АҚШ-тық оккультист Харви Спенсер Льюис құрған ежелгі мистикалық Розае Круцис ордені – AMORC мүшесі болды. 1926 жылы Ривера AMORC-тің Мексика қаласындағы ложасын құрушылардың бірі болды, ол ежелгі жергілікті құдайдың атымен Кетцалькоатль деп аталды. Ол жергілікті храмға Кетцалькоатльдің суретін салды. 1954 жылы Ривера Мексика Коммунистік партиясына қайта қабылдануға тырысты. Ол бұрын Троцкийді қолдағандықтан партиядан шығарылған еді, Троцкий бірнеше жыл бұрын Мексикада қуғынға ұшырап, өлтірілген болатын. Ривера AMORC-тегі қызметінің себептерін түсіндіруге міндетті болды. Сол кезде Мексика Коммунистік партиясы масондықпен байланысы бар адамдарды қабылдамайтын, ал AMORC-ті масондыққа өте ұқсас деп санайтын. Ривера тергеушілерге, AMORC-ке қосылу арқылы коммунизм атынан әдеттегі "американдық" ұйымға енгісі келетінін айтты. Бірақ ол AMORC-тің "негізінен материалистік екенін, себебі ол энергия мен материяның түрлі күйлерін ғана мойындайды және Аменхотеп IV мен Нефертитиден бастау алған ежелгі египеттік оккульттік білімдерге негізделгенін" де мәлімдеді.

Басқа БАҚ-та бейнелеу

Диего Ривера бірнеше фильмде бейнеленген. Оны Рубен Блэйдс "Cradle Will Rock" (1999) фильмінде, Альфред Молина "Фрида" (2002) фильмінде, ал (қысқаша көріністе) Хосе Монтини "Гуанахуатодағы Эйзенштейн" (2015) фильмінде сомдады. Барбара Кингсолвердің "Лакуна" романында Ривера, Кало және Леон Троцкий маңызды кейіпкерлер ретінде бейнеленеді.