Лесяверк: Тарихы мен табиғаты

Кіріспе

Лесьяверк – Норвегияның Иннландет округінің Лесья муниципалитетіне қарасты ауыл. Ол Гудбрансдалдың жоғарғы аңғарында, Домбастан шамамен солтүстік-батысқа қарай және Лесяског ауылынан шамамен шығысқа қарай орналасқан. Ауыл Е136 тас жолы мен Раумабанен темір жолының бойында жатыр. Е136 тас жолы Алесундтан Ромсдален аңғары арқылы өтіп, Лесьяверкке дейін созылады, ал содан Домбасқа қарай жалғасады. Теңіз деңгейінен 900 метр биіктіктегі таулы жотада орналасқан ауыл, Svarthøi, Storhøi және Merratind сияқты бірнеше таулармен қоршалған, олардың барлығы Dovrefjell жотасының солтүстік бөлігін құрайды. Аңғардың оңтүстігінде Digervarden тауы орналасқан.

Тарих

Лесяверк тарихи дәуірде қолданылған маңызды сауда жолының бойында орналасқан. Бұл аймақ алғаш рет Снорри Стурлусонның «Хеймскрингла» (Норвегия патшаларының жылнамасы) еңбегінде еске алынған. 1015-1021 жылдары Даль Гудбрандты христиан дініне өткізуі кеңінен танымал. Король Олафтың жетістігі ұзаққа созылмады, себебі 1029 жылы норвегиялық ақсүйектер наразылыққа толы күйде басып кірген Ұлы Кнуттың жағына бірікті, ал Олаф қашуға мәжбүр болды. 25 кемеден тұратын флотқа қарсы тұрудан сақтану үшін Олав патшаның 400 адамы мен 100 адал шаруа Ромсдальден Ромсдалфьордтан жоғары қарай жол салып, Лесяверк деп аталатын аймақтан өтті. Оның әскері осы жолмен Гудбрансдалға қарай қашып кетті. Гудбрансдалдың королі Торерді өлтіргендіктен, оны жылы қабылдамады, сондықтан ол Хедмаркке бет бұрды. Одан кейін Швецияға, содан соң Ресейге барды. Бір жылдан соң оралғанда Стиклестад шайқасында қаза тапты. 1614 жылы Дания мен Норвегия королі Кристиан IV Андальсненнен 4 шақырым жоғарыда Раума өзені бойындағы Devold-тағы Ромсдал базарына рұқсат берген кезде Лесяверкте темір балқыту туралы жазбалар кездеседі. Бұл өзгеріспен Молде бұрын Веёй иеленген Ромсдалдың басты сауда орталығы рөлін иеленді. Бұл өзгеріс Лесяверктегі теміршілерге өнімдерін сатуға ыңғайлы жағдай жасау, сондай-ақ оларға тауарлар мен азық-түлік, мысалы, балық және астық сатып алуға мүмкіндік беру үшін жасалды. Lesja jernverk (Леся темір зауыты) немесе Лесяверк 1659 жылдан 1812 жылға дейін Леся муниципалитетінде ресми түрде жұмыс істеді және маңызды Дания-Норвегия темір зауыты болды. Орман кесілгеннен кейін Лесяверкте темір өндіру экономикалық тұрғыдан тиімді болмай қалды, сондықтан 1812 жылы зауыт жабылды. Грувлия, Хомарфоссен және Стеллштейнбергеттегі тасталған кен орындары, сондай-ақ бұрынғы темір балқыту зауыты мен ағаш көмір пештерін әлі де көруге болады. Тарихи жол белгілерімен келушілерге бастапқы операция туралы толық мәлімет беріледі; Норвегиядағы осындай ауқымдағы ең көне темір зауыты. Ауыл Лесяскогсватнет көлінің шығыс жағында орналасқан. Бұл көл бастапқыда батысқа қарай тек Лесяског ауылынан Раума өзеніне құйып, керемет Ромсдален аңғары арқылы ағып өткен. 1660 жылдары Леся темір зауыты көлікті жақсарту мақсатында биік бөгет салған, нәтижесінде су шығысқа қарай Гудбрансдалслоген өзеніне де ағып түсе бастады. Көл теңіз деңгейінен жоғары орналасқан және ауданы шамамен құрайды. Леся Веркіні құрған адамдар 1695 жылы жұмысшылар үшін өз шіркеуін (Лесяверк шіркеуі) салған, бірақ 1855 жылы шіркеу ғимараты Лесяскогқа көшірілді. Лесяверк шіркеуі Лесядағы шіркеудің серік шіркеуі болды, сондай-ақ Фоллдал шіркеуі Фоллдал жұмыстарының (Folldal Verk) мыс кен орындарына қызмет етті. Бергтің мәлімдемесінше, «1751 жылы Лесяда Ола Кринг шіркеудің шіркеушісі қайтыс болғанда Фредерик Виборг осы лауазымға тағайындалды және ол Троицадан кейінгі үшінші жексенбіде қауымға таныстырылды. Рингсакерде мұғалім болудың ерекшелігі болмады, егер ол оны шіркеуші болу үшін өзгерткісі келсе. Лауазыммен үй, жер берілмеді және жұмыс қиын болды. Леся епархиясында үш серік шіркеу болды: Лесьеверк, Довре және Фоллдал. Саяхатқа арналған қашықтықтар үлкен болды және қыста өте қиын болуы мүмкін».

Lesjaverk lies on an important trade route used in prehistoric times. The area is first mentioned in the written chronicle of the Heimskringla (The Chronicle of the Kings of Norway) by Snorri Sturluson. The account of King Olaf's (A. D. 1015 1021) conversion of Dale Gudbrand to Christianity is popularly recognized. King Olaf's success was short lived, for in 1029 the Norwegian nobles, seething with discontent, rallied round the invading Knut the Great, and Olaf had to flee. To avoid engaging a fleet of 25 ships, 400 of King Olav's men and 100 loyal peasant farmers from Romsdal built a road up from the Romsdalfjord which passed through the area that became known as Lesjaverk. His men fled along this road and across Gudbrandsdal. There he was not warmly received since he had killed King Thorer of Gudbrandsdal, so he went on to Hedmark. From there he proceeded to Sweden and on to Russia. On his return a year later he fell at the Battle of Stiklestad. Iron smelting is recorded at Lesjaverk as early as 1614, when King Christian IV of Denmark and Norway authorized the Romsdal Market at Devold on the Rauma river 4 miles upstream of Åndalsnes. With this change, Molde assumed the role as principal market town for Romsdal formerly held by Veøy. This change was made to provide the ironworkers at Lesjaverk with a convenient outlet for their products as well as providing them a market to purchases goods and food supplies such as stockfish and grain. Lesja jernverk (Lesja Iron Works) or Lesjaverk formally operated from 1659 to 1812 in the municipality of Lesja and was an important Dano Norwegian iron works. When the forest was hewn, iron production was no longer economically viable at Lesjaverk, and the works were closed in 1812. The abandoned mines at Gruvlia, Håmårfossen and Stellsteinberget, as well as the former iron smelter and charcoal kilns can still be seen. A historical path with signs provides the visitor with an overview of the original operation; the oldest ironworks of this magnitude in Norway. The village lies at the east end of the bifurcation lake Lesjaskogsvatnet. This lake originally only flowed west into the Rauma river at the village of Lesjaskog and onwards through the magnificent Romsdalen valley. A high dam was constructed by the Lesja Iron Works in the 1660s to improve transportation caused the water to also flow eastward into the river Gudbrandsdalslågen. The lake lies at an elevation of above sea level and it covers about in area. The people who established the Lesja Verk built their own church (Lesjaverk Church) for the workers in 1695, but the church building was moved to Lesjaskog in 1855. The church in Lesjaverk was a satellite church of that in Lesja, as was the Folldal Church which served the Folldal works (Folldal Verk) copper mines. Per Berg reports, “When the sexton Ola Kring died in Lesja in 1751, Frederik Wiborg was appointed sexton there and was presented to the congregation on the third Sunday following Trinity. There certainly wasn't anything very special about being a teacher in Ringsaker, if he was willing to change that for being a sexton. No house or land went with the post and the work was hard. In the Lesja parish there were three satellite churches Lesjeverk, Dovre, and Folldal. The travel distances were great and it could be very difficult in the winter.”

Екінші дүниежүзілік соғыстың неміс басқыншылығы кезінде, Ослодан шегінген үкіметтің жартысы Лондонға көшуге сегіз күн қалғанда Лесяверкте бір түн демалды. Король Хакон мен Мұрагер принц Олав 1940 жылдың 17 сәуірінде Ваггамодан шығып, Лесяверктен өтіп Молдеге бет бұрды. Король мен Кабинеттің 29 сәуірде Молденің Тромсёге көшірілуімен және 1 мамырда Андальсненнің одақтастармен эвакуациялануымен Оңтүстік Норвегиядағы неміс басқыншылығына қарсы Норвегияның ресми әскери қарсылығы аяқталды.