Кіріспе

Британдық сәулетші (1809–1874)

Оуэн Джонс (15 ақпан 1809 – 19 сәуір 1874) – британдық сәулетші. Ылдам дамыған сәулетші және дизайнер, ол сонымен қатар 19 ғасырдың ең ықпалды дизайн теорияшыларының бірі болды. Ол қазіргі түс теориясының негізін салуға көмектесті, ал оның жалпақ өрнектер мен әшекейлерге қатысты теориялары бүгінгі дизайнерлер үшін де маңызды. Ол Альгамбрадағы исламдық безендіруді зерттеуімен және хромолитографияда жаңа стандарттарды енгізген суреттерін жариялауымен танымал болды. Джонс Генри Коулмен, мұражайдың алғашқы директорымен тығыз байланысы арқылы Оңтүстік Кенсингтон мұражайының (кейін Виктория және Альберт мұражайы) құрылуына зор үлес қосты, сондай-ақ 19 ғасырдың дизайн реформасындағы маңызды тұлғалардың бірі болды. Джонс 1851 жылғы Ұлы көрменің ғимаратының ішкі безендіруі мен көрме экспонаттарының орналасуына, сондай-ақ оның Сиденхемдегі кейінгі орналасуына жауапты болды. Джонс Оңтүстік Кенсингтон мұражайының бастапқы коллекцияларын құруға кеңес берді және декоративтік өнер принциптерін жасады, олар Үкіметтік дизайн мектебінің (кейін Марлбороу хаузында) оқу бағдарламаларының негізіне айналды. Осы дизайн ұсыныстары оның "Орнамент грамматикасы" атты маңызды еңбегінің негізін құрады, Джонс бүгінде осы әлемдік және тарихи дизайн анықтамалығымен ең көп танылады. Джонс 19 ғасырға тән, неоклассицизм мен готикалық қайта жанданудың басым эстетикасынан түбегейлі өзгеше, жаңа стильді іздеуге сенді. Ол осы шабыттың көп бөлігін ислам әлемінен алды, Альгамбрадағы исламдық безендіруді зерттеу арқылы өрнектегі жалпақ өрнектер, геометрия және абстракция туралы теорияларды жасады.

Отбасылық негіздер

Джонс 1809 жылғы 15 ақпанда Лондонның Теймс-стрит 148 нөмірлі үйінде дүниеге келді. Ол сәтті тері сатушы және әуесқой антиквар Оуэн Джонс (1741–1814) пен оның әйелі Ханна Джейн Джонстың (1772/3–1838) ұлы еді. Оуэн Джонс аға (бардтық аты Оуэйн Майфюр) – Уэльс антикварі және 1770 жылы Уэльс зерттеулері мен әдебиетін дамыту мақсатында Лондондағы Гвиндигион қоғамын құрған негізгі тұлға болғандықтан, Джонс кіші Уэльс тілінде сөйлейтін отбасында, Лондонның Уэльс мәдени және академиялық орталығында өсті.

Ертедегі саяхат

Джонс 1832 жылы континентке Grand Tour сапарына шықты, Корольдік академиялық мектептерде оқуын аяқтағаннан кейін, сәулетші Льюис Вуллиамимен (1791–1871) оқушылықты өткізіп, Вуллиамидің рұқсатымен Уильям Уоллен ағамен (snr) жұмыс істеді, осылайша жер өлшеуші ретінде тәжірибе жинады. Ол ең алдымен Италияға, содан кейін Грекияға сапар шекті, онда ол жас француз сәулетшісі Фр (1803–1834) ескі грек ғимараттарының түрлі түсті бояуының (полихромия) зерттеулерінде Готфрид Семперге (1803–1879) көмектесіп жатты. Джонс пен Гори Каир қаласының исламдық сәулетін және ежелгі ескерткіштерді зерттеу үшін Мысырға сапар жасап, Константинопольге дейін жол тартты, соңында Испанияның оңтүстігіндегі Гранадаға жетіп, Альгамбрада исламдық өрнектемелерді зерттеуге кірісті.

Альгамбра

Джонстың Гранададағы Альгамбраны зерттеуі оның жазық өрнек, геометрия және полихромия туралы теорияларын дамытуда шешуші рөл атқарды. Оның саяхаттас серігі Жюль Гури, бұрын Готфрид Семпермен бірге ежелгі грек ғимараттарының полихромиясын талдау жұмыстарында болған, және осы фактор Джонстың Альгамбраның әшекейлеуін мұндай ғылыми және толыққанды бағалауға түрткі болды. Гури Альгамбрада алты ай тұрғанда 31 жасында холерадан қайтыс болды, ал Джонс зерттеулерінің нәтижелерін жариялауға ниетпен Лондонға оралды. Сол кездегі түсті баспа технологиясы Альгамбраның күрделі әшекейлеуін толық көрсетуге жеткіліксіз болғандықтан, Джонс баспа жұмысын өзі қолға алды. Химиктер мен баспагерлермен ынтымақтаса, Джонс хромолитографияның жаңа әдісін зерттеуге белсенді кірісті. Ол 1836 жылдан 1845 жылға дейін, дерлік он жыл бойына Альгамбраның жоспарлары, көтерілімдері, қималары және егжей-тегжейлерінен тұратын он екі бөлімді шығарды. Бұл хромолитографияны қолданған әлемдегі алғашқы маңызды жарияланған жұмыс болды және Оуэн Джонстың дизайн теорияшысы ретіндегі беделін қалыптастырудағы маңызды кезеңге айналды.

Кітап дизайны және басқа да баспа жобалары

Алхамбраның жоспарлары, биіктіктері, қималары мен егжей-тегжейлерін басып шығару Джонс үшін елеулі қаржылық қиындық тудырды, бірақ бұл басылым хромолитографияның жаңа стандарттарының арқасында Джонсқа зор даңқ әкелді. Альгамбраның ұзақ дайындық кезеңінен кейін, және мүмкін, осы кезеңде Джонс өзінің баспасын Виктория дәуірінің орта таптары арасында үлкен сұранысқа ие болған суреттелген және әсемдеп безенділген сыйлық кітаптарының табысты нарығына енгізу үшін пайдаланды. Джонс діни және дүниелік кітаптарды (әсіресе Day & Son және Longman & Co баспаларымен бірлесіп) жобалады, сондай-ақ рельефті былғары, папье-маше және терракота сияқты материалдарды қолдана отырып, жаңа, инновациялық мұқабалау техникаларын жасады – мұның бәрі кітаптардың сәнді мазмұнына лайық болу үшін жасалды, олардың эстетикалық тамырлары көне ортағасырлық әсемдеп жазылған қолжазбалар мен діни мұқабаларға дейін жетеді. Бұл кітаптардан басқа, Джонстың ең маңызды (және ең көп таралған) баспа өнімдері De La Rue фирмасымен ұзақ жылға созылған байланысына байланысты болды. 1840 жылдардың ортасынан бастап, өмірінің соңына дейін, шамамен 30 жыл бойы Джонс De La Rue үшін ойын карталары, мәзірлер, печенье қаптамалары, пошта маркалары, шахмат тақталары, кітаптың соңғы беттері, альбомдар мен күнделіктер сияқты алуан түрлі өнімдерді жобалады.

Үлкен көрменің

Джонс 1851 жылғы Ұлы көрменің жұмыстарына қадағалаушылардың бірі ретінде жұмыс істеді. Ол Джозеф Пакстонның алып темір және шыны сарайын безендірумен ғана емес, сонымен қатар көрме экспонаттарын орналастырумен де жауапты болды. Осы сәулеттік жоба Джонстың ең алғаш рет кең жұртшылық назарына түсуіне себеп болды. Ежелгі Египет, Ежелгі Грекия және Альгамбра архитектурасындағы негізгі түстердің полихромиясын зерттеулеріне сүйене отырып, ол интерьердегі темір конструкциялар үшін қарапайым қызыл, сары және көк түстер палитрасын таңдады. Түс туралы теориялар салыстырмалы түрде жаңа болғандықтан, оның даулы бояу схемасы сол кездегі газеттер мен журналдарда көп пікірталас пен жағымсыз жарияланымдарға әкелді. Бірақ, бастапқы көрсетілімдерден кейін, Альберт ханзада қолдауын сақтап, Джонс жұмысын жалғастырды. Көп ұзағаннан кейін, қоғамдық және кәсіби сын азайды, және ғимаратты королева Виктория көп мақтаумен ашты – кейбір сыншылар Джонстың түс таңдауы Ж.М.У. Тернердің картиналарына ұқсас екенін айтты. Джонсқа полихромия бойынша өз теорияларын ірі масштабта сынап көрудің сирек мүмкіндігі берілді: Ұлы көрменің өмір сүрген қысқа мерзімінде оның көрінісіне шамамен алты миллион адам куә болды – бұл сол кездегі Лондон халқының үш есеге жуық саны.

Сиденхемдегі Кристалл сарайы

Ұлы көрменің аяқталуынан кейін "Кристалл сарай" Сиденхемде қайта орнатылды. Джонсқа Мэтью Дигби Уайаттпен (1820–1877) бірлесіп, осы жаңа нұсқаның безендірілуі мен жоспарлануына жауапкершілік жүктелді. Ол 1854 жылы білім беру және ойын-сауық үшін тұрақты орын ретінде ашылды. Джонс пен Дигби Уайатт дизайн және әшекейлеу тарихының маңызды повестівесімен келушілерді таныстыратын "Көркем өнер залдары" сериясын жоспарлады. Джонс "Альгамбра ауласында" сол атақты сарайдың сәнді көшірмесін жасау арқылы Альгамбрадағы өз жұмысын қайта қарау мүмкіндігіне ие болды. Ол Мысыр, Грек және Рим залдарын жобалады. Сиденхемдегі Кристалл сарай алғашқы отыз жылында жылына шамамен 2 миллион адамды қабылдады. Кристалл сарай 1936 жылы өрт сөндірілді және қайта құрылмады.

Әшекейлер грамматикасы

Ұлы көрменің жұмысымен Джонс мемлекеттік қызметкер Генри Коулмен (1808–1882) тығыз жұмыс қарым-қатынасын дамытты, ол кейіннен Оңтүстік Кенсингтон мұражайының (кейін V&A) бірінші директоры болды. Коулмен байланыс арқылы Джонс сән, әшекей және полихромия туралы теорияларын өнер қоғамында және Үкіметтік дизайн мектебінде (кейін "Мануфактуралар мұражайы") лекциялар арқылы ұсына алды. Мектеп директоры – суретші Ричард Берчет. Джонс сондай-ақ Марлборо Хаустағы оқыту коллекцияларын құруға кеңес берді (оның көп бөлігі Ұлы көрменің экспонаттарынан алынды), олар "Орнаментті өнер мұражайы" ретінде біріктірілді, ал кейіннен Оңтүстік Кенсингтон мұражайының негізін қалады. Джонс пен Коул бұл коллекциялар студенттерді әшекей үлгілерін ғана көшіруге талпындырудың орнына, бұйымдардың артында тұрған сәндік принциптерді зерттеуге шабыттандырмаса дейтін алаңдаушылықта болды. Сонымен қатар, Лондондағы коллекциялардың орналасуы провинциялық дизайн мектептерінің студенттеріне оларға қол жеткізуді қиындатты. Бұл екі фактор, сөзсіз, Джонсты 1856 жылы оның ең ұзаққа созылған мұрасы – "Орнамент грамматикасы" атты алғашқы дизайндық кітабын жариялауға итермелеген маңызды катализаторлар болды. Джонс өзінің мақалалары мен дәрістері арқылы сәндік өнердің негізгі қағидаларын тұжырымдады, және бұл қағидалар Марлборо Хаустағы Үкіметтік дизайн мектебінің жаңа білім беру жүйесін қамтамасыз етті. Джонс өзінің ұсыныстарын кеңейтіп, "архитектура мен сәндік өнердегі форма мен түстерді реттеудің 37 жалпы қағидасын" жасады, ол "Орнамент грамматикасы" кітабының 20 тарауына алғысөз болды. Грамматиканың алғашқы 19 тарауында араб, түрік, мору (Альгамбра) және парсы орнаменттері туралы тарауларда Таяу Шығысты зерттеуде тарихи және географиялық жағынан әртүрлі болған бірқатар көздерден орнамалардың негізгі мысалдары келтірілген. "Табиғаттан шыққан жапырақтар мен гүлдер" деп аталатын соңғы тарауда әлемдегі әшекейлердің дизайнын анықтайтын негізгі принцип танылады – ол табиғатта кездесетін форма: "өнердің ең жақсы кезеңдерінде барлық әшекейлер табиғаттағы форманың орналасуын реттейтін қағидаларға негізделген" және "нағыз өнер табиғаттың формаларын көшірмеуден емес, идеалдастырудан тұрады". Кристофер Дрессер, Джонстың ең танымал шәкірті, осы соңғы тарауда бір тақтаға үлес қосты, сонымен қатар ол 1850-ші жылдардың ортасында Үкіметтік дизайн мектебіндегі әйгілі ботаникалық дәрістерінде табиғи форма орнамасы туралы теорияларды ұсынды. Бұл соңғы тарау табиғаттағы қайталану ортақ фактор болғандықтан, жаңа әшекейлік дизайнды жасау мүмкін еместігі туралы кейбір сыншылардың пікірін қозғайды. Джонс мұны "көнелер сияқты табиғатқа қайту" деп сипаттайды, бірақ оның бұл мәселеге деген жауабы табиғаттың әртүрлі сызықтары мен формаларына негізделген, геометриялық құрылымға байланысты, бұл дизайнерге табиғат формасын негізгі элемент ретінде идеалдауға және қоғамда бұрын-соңды көрілмеген нәрсені жасауға зор мүмкіндік береді. Джонс осы орнамент үлгілерін сәндіктің "ең жақсы" мысалдары ретінде жинады, бұл дизайнерлерді орнамент пен полихромияның кең тарихындағы негізгі қағидаларды зерттеуде оның ізімен жүруге шақырды. "Грамматика" он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысында дизайн мектептерінде ықпалды болды және бүгінгі күнге дейін басылып шығарылуда.

Декоративтік дизайн

Джонс өзінің үлгілер мен әшекейлер туралы теорияларын сол кезеңнің маңызды бірнеше өндірушілері үшін атқарылған жұмыстары арқылы таратуға қол жеткізді, осылайша оның сәндік көріністерін көпшілікке әртүрлі жағдайларда қолжетімді етуге мүмкіндік берді. 1840 жылдары Альгамбрадағы плиткалық өнерден шабыттанған Джонс, Maw & Co., Blashfield және Minton сияқты фирмаларда жұмыс істей отырып, мозаикалар мен тесселяцияланған едендерді жобалауда танымал болды. Ол 1840 жылдан 1870 жылға дейін Townsend and Parker, Trumble & Sons және Jeffrey & Co. сияқты бірнеше фирма үшін қағаз өрнектерін (обои) жасады. Джонс тоқыма саласында да өнімді болды – Warner, Sillett & Ramm үшін жібек, ал Brinton және James Templeton & Co. үшін кілемдерді жобалады. Джонс сонымен қатар тұрғын үйлердің ішкі сәніне қатысты бірқатар жобаларға белсенді қатысты, ең әйгілісі Лондондық Jackson & Graham фирмасымен бірлесіп жиһаз және басқа да керек-жарақтар жасау үшін жұмыс істеді.

Сәулет жобалары және басқа да тапсырыстар

Джонс сәулетші ретінде жақсы танымал болды. Оның көптеген салынған жобалары бұзылып немесе жойылды, соның ішінде Сиденхемдегі Кристалл сарайы. Оның ең маңызды ғимараты – Пикадилли мен Регент көшесі арасындағы Сент-Джеймс залы; ол шамамен елу жыл бойы Лондонның басты концерт залы болды. Ол сондай-ақ екі ірі сауда орталығының жобасын жасады: Кристалл Палас базары және шыны бұйымдарын өндіретін Ослер фирмасының көрме залы, екеуі де Вест-Эндте орналасқан. Бұл үш ғимараттың барлығы 1858 және 1860 жылдар аралығында, бірнеше жылдың ішінде ашылды, бірақ 1926 жылға дейін бәрі де бұзылды. Құйма темірден, гипстен және боялған шыныдан жасалған олардың сәнді полихромды интерьерлері – демалыс пен тұтынуға арналған ескерткіштер еді. Джонстың сәулетке қолданған декоративті шешімдерінің ең ерте мысалы (қазір қайта қалпына келтірілген) – 1841 жылы Джеймс Уайлд (1814–1892) салған, кейін Джонстың жеңгесі болған Стретхемдегі Христос шіркеуіндегі жұмысы. Джонс ішкі безендіруге жауапты болды, бірақ сыртқы дизайнына да үлес қосып, кірпіштен жасалған полихромды өрнектер мен Византия және ислам мәдениетінің ықпалымен жасалған сәулеттік элементтерді қолданды. 1860 жылдардың басында Джонсқа Оңтүстік Кенсингтон мұражайының Үндістан залы мен Қытай және Жапон залдарын, жиынтығында Шығыс залдары деп аталатын ғимараттарды жобалау тапсырылды. V&A мұражайында Джонстың ислам өнерінің экспонаттарына арналған «Альхамбра» залының жобалық сызбалары сақтаулы, бірақ бұл жоба Қытай және Жапон залдарының жобаларына басымдық берілгендіктен қабылданбады. ХХ ғасырдың басында Шығыс залдары жабылды, бірақ 1980 жылдардағы консервациялық жұмыстар Джонстың декоративтік безендірулерінің көп бөлігі қазіргі бояудың астында сақталғанын көрсетті. Джонс Лондонның «миллионерлер көшесі» саналатын Кенсингтон сарайының бақшасындағы 8 және 24 нөмірлі екі «маврлық» сарайды жобалады. 8 нөмірлі сарай екінші дүниежүзілік соғыста Лондон Түрмесінің бөлігі болды, бірақ қазір бұзылған. Сондай-ақ 1860 жылдары Джонс Джексон мен Грэм (жинақ жиһазы үшін) және Джеффри мен компания (қағаз қабырғалар үшін) сияқты фирмалармен бірлесіп, бай клиенттер үшін сәнді интерьерлерді жобалады. Мысалы, өнер коллекционері Альфред Моррисон үшін Джонс Фонтилдегі (1863) және Лондондағы 16 Карлтон Хаус Террасасындағы (1867) қала үйінің ішкі бөлмелерін жобалады. Ол Каирдегі Мысыр вице-королі Исмаил Пашаның сарайының (1864) интерьерін араб және маврлық дизайн принциптерін қолдана отырып жасады.