1918 жылғы Сібірдің Уақытша Үкіметі

Кіріспе

Уақытша үкімет (1918)

Уақытша Сібір үкіметі (кейін Уақытша автономиялы Сібір үкіметі) – Ақ қозғалыс құрған, Сібір үшін қысқа ғана мерзімге құрылған үкімет.

Өмірбаян

1917 жылғы қарашадағы Революция кезінде Петроградта Большевиктер партиясының билікті басып алуы, 1918 жылғы 19 қаңтарда таңертең Ресейдің Конституциялық жиналысын таратуымен жалғасты. Бұл орган Виктор Чернов басқарған Социалистік-революционерлер партиясының (СРР) сайланған өкілдерінің басымдығымен еректелді. Халық Комиссарлары Кеңесі мен Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің билікті басып алуы, Большевиктер режиміне қарсылықтың аяқталуын білдірмеді. 1917 жылғы желтоқсанда Томск қаласында шақырылатын Сібір облыстық Думасын сайлау үшін сайлаулар өтті. Сол кездегі революциялық ахуалға байланысты орта тап пен буржуазия бұл органға сайлаудан шеттетілді, бұл шешімді орталықшыл Конституциялық-демократиялық партия (КД немесе Кадеттер) қатты сынады. Сонымен қатар, Большевиктер Сібірдегі бұл әрекетті өздерінің жаңа құрылған режимінің ұлттық егемендігін әлсіретуге бағытталған сылтаулы әрекет деп қарады және осы Сібір облыстық Думасына сайлауға қатысудан немесе органның заңдылығын мойындаудан бас тартты. 1918 жылғы 28/29 қаңтар түнінде, сайланған өкілдердің кворумын жинау қиындықтарына байланысты кейінге шегерілгеннен кейін, Томскіде шамамен қырық делегат жиналып, өз жұмыстарын жүргізе алды. Бұл орган жас Социалистік-революционер Пётр Дербердің төрағалығымен Уақытша Сібір Үкіметін (УСҮ) құрды. УСҮ-нің жиырма министрінің тек алтауы ғана 28-29 қаңтардағы құрылтай жиналысына қатысты. Олардың екеуі Большевиктер түрмесінде болды, ал қалғандары Сібір мен Солтүстік Қытайда шашырап, олардың алдын ала келісімінсіз, қатысусыз сайланды. Олардың кейбіреулері, Дербер сияқты, тез арада Қиыр Шығысқа қашып кетті, ал басқалары жасырын өмірге көшті. 1918 жылғы 1 маусымда Чехословакия легионының көтерілісінен кейін Батыс Сібір комиссариатының құрылуы жарияланды. Уильям Генри Чемберлиннің сөзінше, "Ол өзінің билікке құқығын Ақпан айында жалпыға бірдей сайлау құқығы негізінде сайланған және Конституциялық жиналыс сияқты Большевиктер таратып жіберген Сібір облыстық Думасы сайлаған, Социалистік-революционер Дербер басқарған үкіметтен алды". Дербер бұл нәтижемен келіспеді және оның УСҮ-і Владивостоктағы жиналыста Автономиялы Сібірдің Уақытша Үкіметі (АУСҮ) болып қайта аталды. АУСҮ мен жаңа УСҮ бір-бірін мойындамады және Сібірдің жалғыз үкіметі екенін мәлімдеді, бірақ Дербердің үкіметінде қарулы күштер болған жоқ. Көп ұзамай Дербер отставкаға кетіп, Владивостоктан кетіп қалды, оның орнына Социалистік-революционерлер партиясынан И.А. Лавров келді. 1918 жылғы қыркүйекте Пётр Вологодский, Уақытша Бүкілресейлік Үкіметтің өкілі ретінде Шығыс Сібірге сапар шегіп, Чемберлиннің сөзінше, "Владивостоктегі Дербер кабинетінің көлеңкесін таратып жіберді".

The seizure of power by the Bolshevik Party in Petrograd in the Russian Revolution of November 1917 was followed by the dispersal of the Russian Constituent Assembly early in the morning of January 19, 1918 (N. S.), a body which had been dominated by the elected representatives of the Party of Socialists Revolutionaries (PSR), headed by Victor Chernov. This usurpation of authority by the Council of People's Commissars and the 2nd All Russian Congress of Soviets did not spell the end of opposition to the Bolshevik regime, however. In December 1917 elections were held to select a Siberian Regional Duma which was to be convened in the city of Tomsk. Owing to the revolutionary temper of the times, the middle class and the bourgeoisie had been excluded from the elections to this body, a decision which was hotly denounced by the centrist Constitutional Democratic Party (known as the K D, or Kadets). Additionally the Bolsheviks saw the Siberian effort as a thinly veiled attempt to undermine the national sovereignty of their fledgling regime and refused to participate in the elections to this Siberian Regional Duma or to recognize the body's legitimacy. After a delay necessitated by the inability to assemble a quorum of elected representatives, on the night of January 28/29, 1918, some forty delegates finally succeeded in gathering in Tomsk to conduct their business. This body expeditiously elected a government known as the Provisional Siberian Government (PSG), under the chairmanship of a young Socialist Revolutionary Piotr Derber. Of the PSG's twenty ministers, only six had been present at the founding meeting of January 28–29. Two had been in Bolshevik prison, and the rest were scattered throughout Siberia and north China and were chosen in
absentia, without their prior consent. Some of them, including Derber, quickly fled to the Far East; others went into hiding. On 1 June 1918, after the Revolt of the Czechoslovak Legion, the formation of the West Siberian Commissariat was announced. According to William Henry Chamberlin, "It derived its claim to authority from the Government, headed by a Socialist Revolutionary named Derber, which had been elected in February by the Siberian Regional Duma, a body which had been chosen on the basis of universal suffrage and which, like the Constituent Assembly, had been dispersed by the Bolsheviki." Derber didn't agree with this result and his PSG on the meeting at Vladivostok was renamed as Provisional Government of Autonomous Siberia (PGAS). PGAS and new PSG didn't recognize each other and claimed themselves as the only government of Siberia, but Derber's government didn't have armed forces. In a short time, Derber resigned and left Vladivostok; his successor was I. A. Lavrov from Socialist Revolutionary Party. In September 1918, the Pyotr Vologodsky, representing the Provisional All Russian Government, traveled to Eastern Siberia according to Chamberlin, " and obtained the abdication of the phantom Derber Cabinet in Vladivostok."