Кіріспе

1905 жылғы патша Николай II-нің Ресейдің азаматтық құқықтары мен үкіметін қайта құру туралы құжаты.

Қазан манифесті (Октябрьский манифест, Манифест 17 октября), ресми түрде "Мемлекеттік тәртіпті жетілдіру туралы манифест" (Манифест об усовершенствовании государственного порядка) – Ресей империясының бірінші Конституциясына дейінгі дайындық құжаты, ол 1906 жылы қабылданды. Манифестті 1905 жылғы Ресей революциясына жауап ретінде Сергей Виттенің (1849–1915) ықпалымен патша Николай II (1868–1918, 1894–1917 жылдары билеген) 1905 жылдың 30 қазанында [ескі стиль бойынша 17 қазан] жариялады. Николай бұл идеяларға қарсылық көрсетті, бірақ әскери диктатураны басқаруға алғашқы кандидат болған Ұлы князь Николай, патша Витте ұсынғанды қабылдамаса, өзін-өзі атып өлтіретінін айтқаннан кейін оған келісуге мәжбүр болды. Манифест барлық шіркеулерде жарияланды.

Кіріспе

Франция, Ұлыбритания және АҚШ түрлі демократиялық жүйелерді таңдағанмен, Ресей империясы ежелгі патшалық үкіметін сақтап келді, оның басында патша тұрды. Ресей 1890 жылдардың басында, қаржы министрі Сергей Витте басшылығымен, шетелдік инвестициялар мен тарифтерді қолдану арқылы мемлекеттік басқарумен индустрияландыру бағдарламасын бастады. Алайда, осы кезеңдегі өнеркәсіптің қарқынды өсуі саяси реформалармен сәйкес келмеді, нәтижесінде жұмысшы табының наразылығы күшейді. Дегенмен, халықтың 80% шаруаларды құрады және патша Александр II-нің крепостнойлық құқықты жоюына қарамастан, аграрлық мәселелер шешілмеді. Көбінесе ауыл шаруашылығына негіделген Ресей экономикасы әртүрлі әлеуметтік топтар арасында экономикалық қиындықтар мен қақтығыстарға, сондай-ақ Ресей автократиясының үкіметіне әкеп соқты. Ресейдің экономикалық және саяси мәселелері тудырған қақтығыс 1905 жылғы қазан айына дейінгі кезеңде, сонымен қатар 1905 жылғы орыс революциясы ретінде де белгілі болды. Бірақ бұл наразылық Қысқы сарай алдында зорлықпен басылды, күзетшілерге наразылық білдірушілерге оқ атуға бұйрық берілді. Бұл манифест Ресей халқына белгілі бір құқықтар бергенімен, Ресей үкіметінің демократиялық принциптер бойынша жұмыс істейтініне кепілдік бермеді. Манифестте халыққа белгілі бір құқықтар мен заң шығарудағы қатысу құқығы берілгені ғана айтылды. Дін бостандығы туралы бап орыс православие шіркеуінің наразылығын тудырды, себебі ол адамдарға евангелистік протестантизмге өтуге мүмкіндік берді, оны олар дінсіздік деп қарады.

Дума

Манифестің бір тармағы – Ресейде заң шығару органы құру еді, оның мақсаты Ресей халқының мүддесі үшін автократтың билігін шектеу болған. Дума деп аталған заң шығару органы бастапқыда-ақ кемшіліктерге толы болды. Думаның басты кемшілігі – патша қалаған заңды вето құқығын өзінде сақтап қалды. Дума Ресей бюрократиясының ықпалымен де әлсіретілді, сондай-ақ, егер Николай мен Дума келісе алмаса, Николай оны таратуға құқылы болды.

Қарсылық

Қазан манифесті императорға қарсы оппозицияны бөліп тастады. Кадеттер сөз бостандығы және шынайы өкілдік билік құру мүмкіндігімен риза болды, сондай-ақ 17 қазан одағы (бейресми түрде Октябристер деп аталды) да осымен қанағаттанды.

Әсерлер

Манифест қысқа ғана уақытқа сәтті болды. Ереуілдер мен көптеген зорлық-зомбылық оның жарияланғаннан кейін дерлік тоқтады. Халық жаңадан қол жеткізген бостандығын және үкіметте өкілдік құру мүмкіндігін түсінгенде, елде үлкен құлшыныс оянды. Осы манифест Октябристердің пайда болуына да себеп болды. Дегенмен, халықтың бір бөлігі реформаларға қарсы шықты. 19 қазан күні Кишиневтегі еврей қауымына қарсы екінші погром болды, ол Манифестке қарсы наразылықтан бастау алды. Бірақ Манифесттің бастапқы табысынан кейін, автократия өкімін біртіндеп қайта орнатумен бірге ереуілдер мен зорлық-зомбылықтың бұрынғы циклы қайта жаңғырды. Бірнеше айдың ішінде қарулы революционерлердің мыңнан астамы атқыланды. Үкімет саяси партияларды қуғындауды бастады; 1906-1907 жылдары Ресейдің көп бөлігінде әскери жағдай енгізілді. Бұл 1907 жылы революция аяқталған соң жеңілдетілді.