Кіріспе

Грузиялық саясаткер (1881–1959)

Иракли Церетели (2 желтоқсан 1881 [ескі стиль бойынша 21 қараша 1881] – 20 мамыр 1959) – грузин саясаткері, Грузияның Социал-демократиялық партиясының және кейіннен Ресейдің Социал-демократиялық Еңбек партиясының (РСДЕРП) жетекші өкілі. Церетели Ресей империясының құрамында болған кезде Грузияда туып өскен. РСДЕРП-ның меньшевиктер фракциясының мүшесі Церетели 1907 жылы Думаға сайланды, онда шешендік өнерімен танылды. Думаға кіргеннен кейін көп ұзамай, патша үкіметін құлатуға қастандық жасады деген айыппен тұтқындалып, Сібірге жер аударылды. Меншевиктер идеологиясына берілген, шын ниетімен социал-демократ болған Церетели Ресейдегі қозғалыстың маңызды тұлғаларының бірі еді. 1915 жылы Сібірдегі жер аударылуы кезінде Церетели соғысты тоқтатуда Екінші Интернационалдың рөлін жақтаған «Сібір Циммервальдтықтары» деген қозғалысты құрды. Ол сондай-ақ тек аумақты қорғауға бағытталған «революциялық қорғаныс» тұжырымдамасын жасады және оның қолданылмағанын айтты. 1917 жылғы ақпан революциясынан кейін үкіметке оралғаннан кейін Петроград Кеңесінде жетекші лауазымға ие болды және Ресей Уақытша үкіметінде пошта және телеграф министрі, ал кейін қысқа мерзімге ішкі істер министрі болып тағайындалды. Саяси жіксу Ресейде азамат соғысына алып келуі мүмкін деген алаңдаушылықпен Церетели Ресей революциясының түрлі солшыл топтары арасында келісімге келуге тырысты және орта таппен ынтымақтастыққа ұмтылды, бірақ бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды. Өз шешендігімен танылған Церетели Дума мен Петроград Кеңесінде жасаған құмарлы сөздері үшін құрметке ие болды. Большевиктер қазан революциясы кезінде Ресей үкіметін басып алғаннан кейін Церетели Грузияға қайтып келді. Ол Париж бейбітшілік конференциясында дипломат ретінде жұмыс істеді, онда жаңадан тәуелсіз Грузия Демократиялық Республикасын халықаралық жағынан тану және көмек беру үшін лобби жасады. Бірақ 1921 жылы большевиктер басқарған Қызыл Армия басып кіргенге дейін мағыналы көмек көбінесе іске аспады. Ашық интернационалист болған Церетели ұлтшылдыққа ұмтылған грузин меньшевиктерінен көбінесе алшақтады. Ол өмірінің соңына дейін эмиграцияда, негізінен Францияда социалистік ұйымдармен жұмыс істеп, социализм туралы жазды және 1959 жылы Нью-Йоркте қайтыс болды.

Алғашқы жылдар және білім

Церетели 1881 жылғы 2 желтоқсанда (ескі стиль бойынша 21 қараша 1881 жыл) Ресей империясының (қазіргі Грузияның Имерети аймағындағы) Кутаиси губерниясының Гориса қаласында грузин православие дініндегі отбасында, асыл текті Церетели әулетінің радикал жазушысы Георгий Церетели мен журналист Нико Николадзенің қарындасы Олимпиада Николадзенің үшінші баласы ретінде дүниеге келді. Церетелидің Елико (1877–1950) және Леван (1879–1918) атты әпкесі мен інісі болды. Георгий де, Нико да грузин халықшылдары мен социалистерінің тобы болған «меоре даси» (მეორე დასი; грузин тілінде «екінші топ») мүшелері болды және олар Ираклидің көзқарасына зор әсер етті. Церетели жақын орналасқан Кутаисиде өсті және жаздарын отбасының Горисадағы мүлігінде өткізді; ол кішкентай кезінен-ақ отбасы мен олардың қызметшілері және жергілікті шаруалар арасындағы теңсіздікті байқап, осы теңсіздікті түзетуге ұмтылды. Үш жасқа келгенде анасы қайтыс болғандықтан, Церетели және оның бауырлары Кутаисидегі екі тәтесімен бірге тұруға жіберілді, ал Георгий Кавказдың әкімшілік орталығы – Тифлис (қазіргі Тбилиси) қаласына көшіп, балаларын ара-арасында барып көріп тұрды. Кейін Церетели Тифлис қаласына көшіп, гимназияда оқыды. Ол онда әкесімен бірге тұрды, әкесі армян ұлтынан Анастасия Тумановаға үйленген болатын. Церетелидің өмірбаяуын жазған В. Х. Рубол Церетелидің Тумановаға деген тартымдылығының жоқтығына байланысты Георгийдің ұлына әсері азайды деп болжайды: «Қай жағдайда болсын, Георгий Церетели өзінің патриоттық идеалдарын ұлы Ираклиге сіңіре алмады». Николадзенің грузин ұлтшылдығына қарсы көзқарастары да Церетелидің идеалдарының өзгеруіне ықпал еткен болуы мүмкін. Гимназияда Церетели христиан дінінен алшақтап, өлім мен оның мәніне күмән келтірді және британдық табиғаттанушы және биолог Чарльз Дарвиннің еңбектерімен танысты, бұл да оның діннен алшақтауына себеп болды. Ол 1900 жылы, әкесінің қайтыс болған жылы мектепті бітіріп, заң оқу үшін Мәскеуге көшіп кетті.

Саясаттану және тұтқындалу

Мәскеуге келгеннен кейін көп ұзамай Церетели сол жылы басталған студенттік наразылықтарға қатысты; оның бастапқыда қаншалықты араласқаны белгісіз, бірақ ол әлі марксист емес еді дегені анық. Осы наразылықтар кезінде Церетели алғаш рет шешен ретінде танымал болды және ақырында студент қозғалысының жетекші тұлғасына айналды. 1901 жылдың көктемінде тұтқындалып, қысқа мерзімге қамауға алынды, бірақ одан кейін Грузияға оралуға рұқсат берілді. Тұтқындалғанмен, 1901 жылдың күзінде емтихан тапсыру үшін Мәскеуге қайта оралуға мүмкіндік алды. 1902 жылдың 9 ақпанында студенттік наразылықшылардың жиналысында Церетели қайтадан тұтқындалды; ол ең радикалды көшбасшылардың бірі саналды және наразылық білдірген студенттерге ең ұзақ, бес жылға Сібірге жер аударылу жазасын алған екі студенттің бірі болды. Бірақ үкімет тез арада шегініп, оған жазаны Грузияда өтеу мүмкіндігін ұсынды, бірақ Церетели бас тартты, мұны кешірім деп қарастырып, «оны қабылдауы [өз] көзқарастарына қайшы келеді» деп түсіндірді. Бұл бас тарту басқа жер аударылғандармен бірге жарияланды, ол Ресейдің әлеуметтік-демократиялық жұмысшы партиясы (РСДРП) жақтаған әлеуметтік демократияны көрсетті және осы кезде Церетелидің идеологияны қолдағанын нақтылады. Грузияға қайтудан бас тартқаннан кейін Церетели 1902 жылдың басында Сібірдің әкімшілік орталығы Иркутскке жақын орналасқан Тулун ауылына келді. Алайда, жаздың соңында оған Иркутскке көшуге рұқсат берілді. Осы жер аударылу кезінде Церетели орыс социал-демократтарымен, әсіресе марксизммен танысты; Владимир Лениннің «Не істеу керек?» деген кітабын оқыды, бірақ Лениннің көзқарасын ұнатпады (РСДРП 1903 жылы фракциялық айырмашылықтарға байланысты екі негізгі фракцияға бөлінді). Жер аударылыстан босағаннан кейін Церетели Грузияға оралып, РСДРП-ның Грузиядағы бөлімшесіне қосылды, кейіннен Грузия меньшевиктері (партиядағы азшылық фракциясы) деп аталды. Ол сонымен қатар әкесі шығарған «Квали» (კვალი; Із) басылымының редакторы болып жұмыс істей бастады, олардың көптеген мақалаларын жазды. Бірақ 1904 жылдың қаңтарында ол қайтадан тұтқындалып, Тифлистегі Метехи түрмесінде екі ай өтті; екі айдан кейін «Квали» басылымына тыйым салынды. Церетелиге Грузиядан кетуге рұқсат берілді, мүмкін оның туысының ықпалымен, сондықтан ол заңгерлік білімін жалғастыру үшін Берлинге кетіп, 18 ай Еуропада тұрды. Гемофилияның бір түрінен зардап шеккен Церетели 1905 жылдың күзінде ауыр сырқатқа шалдықты, бірақ 1905 жылғы Революция Ресей империясында басталғандықтан, ол демалу үшін тез арада үйіне орала алмады. Тек 1906 жылдың мамыр айында Грузияға оралды.

Екінші Дума

1906 жылдың жазында Церетели Грузияда қалып, ауруынан айығып, саяси қызметтен шеттеді. Оны осыған Грузиялық меншевик Ноэ Жордания ынталандырды. Кейіннен саяси қарсыласы болған, барлық мәселеде келіспейтін Жордания, өзінің естеліктерінде "Иракли маған тек осы жолы ғана құлақ қойды" деп еске алады. Грузиядағы жеті мандаттың бәрін Социал-демократтар жеңіп алды. Императорлық Думаның ең жас депутаты (25 жасында, депутат болудың ең төменгі шегі) болғанына қарамастан, Церетели жетекші рөл атқарды. Ол әсіресе Социал-демократтардың көзқарастарын баяндаған және үкіметті қатты сынаған үш сөзімен көзге түсті. Бірінші сөзінде ол: "Үкімет ұлтты төтенше жағдайдың тізгіндерімен байлап тастады, ең үздік азаматтарын түрмеге қамап, халықты қаңғылыққа түсіріп, аш-жандарға жиналған қаражатты ысыраптап жатыр. Бүгін бізге ескі феодалдық Ресей сөйлеп тұр, оның тұлғасы – үкімет" деді. Ол оппозицияны премьер-министр Петр Столыпиннің аграрлық реформалары жөнінде үкіметпен ынтымақтастықтан бас тартуға шақырды, тіпті қарулы көтеріліске шақыруға дайын еді. Бұл сөз Церетелиге бірден әріптестерінің құрметін әкелді. Ол оппозициялық партияларды біріктіруге тырысты, бірақ бұрын үкіметке қарсы болған, бірақ енді олармен жақын қарым-қатынаста болған кадеттер (либералдық топ) және большевиктер (РСДРП-нің ірі фракциясы), меншевиктерді Думада қаралауға тырысып, күшті қарсылық көрсетті. Ол басқа солшыл фракциялармен, атап айтқанда Социалистік-революциялық партиямен және Социалистік-революционерлерден бөлінген Трудовиктермен одақтасуға ұмтылды. Столыпин Социал-демократтардың қарсылығына көңілі толып, реформалары қабылданбай қалуынан қаушады.

Тұтқындау

1907 жылы 2 маусымда Дума таратылды және 3 маусымның түн ортасынан кейін үкімет бірнеше социал-демократтарды, соның ішінде Церетелиді де тұтқындады. Оларды үкіметті құлатуға тырысқандықтары үшін айыптады; бұл үкімет тарапынан жасалған жалған айыптама еді, ол Столыпинге оларды Думадан қууға және оның саясатын кедеріксіз жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Церетели қараша айында сотталды және бес жылға қатаң еңбекке кесілді, бірақ нашар денсаулығына байланысты жазасы түрмеге ауыстырылды. 1913 жылдың күзінде Церетелиге Иркутск қаласынан шалғай орналасқан Усолье ауылына көшіруге рұқсат берілді. Церетели кейіннен осы жер аудару кезеңін жылы еске алатын болды: аймақта тағы бірнеше жер аударылған адамдар болды, ал жаз айларында олар қолайлы климатымен әйгілі Усольеде жиналатын. Кейде Церетели Иркутскке барып, саяси келіссөздер жүргізеді. Бұл талқылауларға большевиктер мен меньшевиктердің екеуі де қатысты, олар бір-бірімен құрметпен қарым-қатынас жасады, бұл Церетелиді екі фракцияның ақырында қайта бірігуі мүмкін деген ойға жетеледі. Бұл Сибірден тыс жердегі жағдайға қарама-қарсы болды, онда екі фракция бір-бірінен алшақтаған еді.

Сібірлік Циммервальдтық

1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Церетелиге бұл бастапқыда аса қызығушылық тудырмады. Дегенмен, аймақтағы көпшілік сияқты, ол газеттердегі жаңалықтарды үнемі оқып, соғысқа қарсы қандай оппозиция туыстап жатқанын халықаралық деңгейде аныштауға тырысты; оппозициялық қозғалыстардың көп бөлігі цензураланып, жарияланбаса да, Церетели бірдеңе болуы керек деген қорытындыға келді және Парижде орналасқан социалистік және еңбек партияларының ұйымы – Екінші Интернационал соғысты тоқтатуда қандай да бір рөл атқара алады деп ойлады. Церетели соғысқа қатысты өз пікірлерін Иркутск облысындағы басқа социал-демократтармен де талқылады; олардың барлығы өз ойларын журналдарда жарияласа, Церетели өзі басқаратын «Сибирский Журнал» (орыс тілінде) журналында, кейін «Сибирское Обозрение» журналымен алмастырылған, өз идеяларын жариялады. Бұл топ кейіннен 1915 жылғы халықаралық социалистік топтардың Циммервальд конференциясына сілтеме жасай отырып, «Сібірлік Циммервальдшылар» деп аталды. Сібірлік Циммервальдшылдықтың негізінде соғысқа қарсы шығып, Екінші Интернационалды қайта жандандыруды көздеген социалистердің бір саласының идеялары жатты. Екінші Интернационал соғыс басталғанда, социалистік топтардың соғысқа қатысты саясатындағы айырмашылықтарға байланысты ыдырады: көптегендер өз елдерін қорғауды қолдау үшін Интернационалды тастады («Дифензистер» деп аталды), ал «Азшылық» Ленин басқаратын, таптық күресті жақтаған радикалды солшыл және Интернационалды пайдалануға тырысқан, орташа көзқарастың өкілдеріне бөлінді; олар «Интернационалистер» деп танылды. Сібірлік Циммервальдшылар осы соңғы топқа жақын болды. Церетелидің «Интернационал және соғыс» («Интернационал и Война») атты соғыс кезеңіндегі алғашқы мақаласы әртүрлі социалистік топтардың соғысқа қалай ден қойғанын қарастырды. Ол, сондай-ақ, Интернационалдың жалпы ереуіл шақыруға жеткілікті күшті емес екенін, себебі пролетариат капитализмді құлатуға тым әлсіз екенін және бұл тек қозғалысқа зиян келтіретінін атап көрсетті. Церетели «Дифензистерді» де сынға алып, әділ қорғаныс болуы мүмкін екенін, бірақ «Бельгиядан басқа соғыс жүргізіп жатқан ешбір мемлекет қорғаныс соғысын жүргізбейді» деді. Германия, Франция және Ұлыбританиядағы социалистік көшбасшылардың соғысқа қатысты үкіметтерін қолдауы Церетели үшін де қабылдауға келмейтін нәрсе болды, бірақ ол мұны «пролетариаттың тарихи жолын бұрмалай алмайды» деп түсіндірді. Ол соғысқа қатысқан барлық мемлекеттердің кінәлі екенін және ешқайсысы жеңіске жете алмайтынын мәлімдеді. Ол бұл қақтығысты «ықпал ету аймақтары үшін империалистік күрес» деп сипаттады, бұл Интернационалдың көзқарасына сәйкес келеді, бірақ сонымен қатар өзін-өзі қорғау идеясын қолдайтынын айтты. Билік одан әрі мақалалар жариялауға тыйым салды, бірақ Церетели жазған мақалалар айтарлықтай әсер етіп, тіпті жер аударылу кезінде де оны өзекті етіп сақтады.

Петроград Кеңесі

Ақпан революциясы туралы хабарлар, патшаны құлатуға және Ресей империясына соңғы нүкте қойған жаппай наразылықтар 1917 жылдың 23 ақпанында басталды; осы хабарлар алғаш рет 2 наурызда Иркутскке жетіп, сол күні кешке Усольеге жетті; Церетели келесі күні таңертең Иркутскке аттанды. Бірнеше адам, оның ішінде Церетели, аймақтық губернаторды тұтқындап, Иркутскіні еркін қала деп жариялады. Қаланы басқару үшін маңызды әлеуметтік топтардан құралған комитет құрылды, сонымен қатар әскерилер кеңесі (совет) құрылды. Церетели революциядан кейін Петроградқа келген негізгі саяси қуғын-сүргінге ұшыраған саясаткерлердің біріншісі болды, сондықтан оны теміржол вокзалында көпшілік қарсы алды. Дер кезінде Церетели Петроград Советіне барып, революцияны қолдау туралы сөз сөйледі, бірақ мүшелеріне социалистік саясатты енгізу әлі ерте екенін ескертті. Оның келген кезде елде нақты басшылық болған жоқ, Петроград Советі де, Уақытша үкімет те билікке таласты. Жұмысшылар мен солдаттардың өкілдерінен тұратын Совет халықтың қолдауын алды, бірақ ол үкімет ретінде танылмады. Керісінше, Уақытша үкімет Ресей империясының заңды мұрагері екенін мәлімдеді, бірақ халықтың қолдауына ие болмады. Сөйтіп, олардың әрқайсысы өздерінің талаптарын заңдастыру үшін біріншісіне мұқтаж болды. Бұл жүйе кейін "қос билік" деп аталды, бірақ екі тарап та өздерінің билігін жоғалтпау үшін тепе-теңдікті бұзуға бармады. Бұрынғы Дума мүшесі болғандықтан, Церетели 21 наурызда Советке кеңесші ретінде тағайындалды. Алғашқы отырысында ол Ресейдің өзін қорғауға ұмтылуы керек екенін айтып, қорғанысты "революцияның негіздерінің бірі" деп атады. Ол елді де, революцияны да Германия империясынан қорғау қажеттігін, сонымен қатар Советтің Уақытша үкіметті бейбіт келісімге келуге мәжбүрлеуі керек екенін, ол өздік шешім қабылдау құқығын мойындап, аннексияға жол бермеуі тиіс екенін мәлімдеді. Бұл саясат жақын арада "Революциялық қорғанысшылдық" деп аталды. Церетели Совет тарапынан Уақытша үкіметпен аннексияға қарсы саясатты қабылдау үшін келіссөздер жүргізді, осы процесте ол Совет ішінде тиімді лидер екенін көрсетті. Церетели өзінің беделін арттыруға тырыспады, сондай-ақ Советті билік ошағына айналдыруды қаламады, ол жұмысшылар мен солдаттардың өкілді органы болды.

Уақытша үкіметтегі министр

Сәуір дағдарысы – Ресейдің соғысқа қатысуына қарсы наразылық акцияларының сериясы және Ресейдің Константинопольді аннексиялауға әлі де мүдделі екенін мәлімдейтін одақтас державаларға жолданған нота – Уақытша үкіметтің құлауына жақын болды, бірақ ол негізінен Кеңеспен коалиция құру бойынша келіссөздердің нәтижесінде сақталды. Коалиция көптеген меньшевиктердің, оның ішінде Церетелидің арасында да танымал болмады, бірақ олар Кеңестің қолдауысыз Уақытша үкіметтің Сәуір дағдарысы сияқты келесі қауіптен аман қалуы екіталай екенін түсінді, бұл Революцияны аяқтауы мүмкін еді, сондықтан олар оны қолдады. Социалистер жаңа кабинетте басымдық ала алғанымен, Церетели мұның олардың ісіне зиян келтіретінін ескертті, сондықтан олар он бес кабинеттік лауазымның тек алтауын ғана алды. Церетелиге Пошта және телеграф министрі лауазымы берілді, ол оның кабинетте болуы үшін ғана құрылған еді. Үкіметке қосылуға құлшынбаған Церетели, Уақытша үкіметтің тарауы мен азамат соғысының басталуын болдырмау үмітімен ғана осы қадамға баруға мәжбүр болды. Ол 1917 жылдың тамызына дейін министрлік қызметін атқарды, назарын Кеңеске аударды және басқаруды басқаларға тапсырды. Өзінің естеліктерінде Церетели министрлік қызметі туралы ештеңе айтпады, ал осы лауазымдағы оның жалғыз ерекше әрекеті – пошта қызметкерлерінің жалақысын арттыруға жасаған әрекеті болды. Дегенмен, Церетелидің кабинеттегі позициясы оның Уақытша үкімет пен Кеңес арасында байланысшы болуына мүмкіндік беруді мақсат еткен. Салыстырмалы түрде маңызды емес министрлік лауазымына қарамастан, Церетели әріптестерімен маңызды тұлға ретінде қарастырылды: Виктор Чернов оны «Жалпы істер министрі» деп атады, ал Николай Суханов оны «Советтегі үкімет комиссары» деп атады. Ол кейіннен кабинетті, егер ол Революцияға пайда келтірсе, қолдайтынын мәлімдеді. Львов 1917 жылдың 2 шілдесінде Украинаны басқаратын Украина Халық Республикасының мәртебесіне қатысты кабинет ішіндегі келіспеушіліктерден кейін премьер-министр лауазымынан кетті. Церетели Уақытша үкіметтің өкілдерімен бірге Украинаның өзін-өзі анықтау құқығын құрметтеу және Ресейді қорғау үшін келіссөздер жүргізу үшін Киевке барды. Нәтижесінде украиндықтар ресейліктерге өз аумағын қорғауға рұқсат берді, сонымен бірге автономияны арттырды, бұл қадамға кабинет мүшелерінің көпшілігі қарсы болды. Бұл шілде күндері Петроградта болған және Уақытша үкіметті қауіпке ұшыратқан үлкен демонстрациямен бір уақытта болды. Уақытша үкімет бұл қауіпке төтеп берді, ал Александр Керенский премьер-министр лауазымын иеленді. Церетели Керенскийге қарсы болды, оны Львовтың отставкасына себепкер деп есептеді, бірақ оның бұл қадамға келісуден басқа амалы қалмады. Церетели Ішкі істер министрі болып тағайындалды және жаңа кабинет құрылғанға дейін екі апта қызмет етті. Кеңестегі жоғары лауазымына қарамастан, Церетели премьер-министр лауазымына ие болған жоқ, себебі коалиция реформаны қалады және Кеңестің ықпалы бұған кедерілді деп санды. Алайда, Керенский жиі болмағандықтан, Церетели де-факто премьер-министр рөлін атқарды және елде тәртіпті қалпына келтіруге және ішкі реформаларды жүзеге асыруға тырысты. Керенский оралғаннан кейін жаңа кабинет құруға мандат алды, бірақ Церетели оның құрамына кірмей, күшін Советте жұмыс істеуге жұмсауды жөн көрді. Ол шілде күндері тұтқындалған Леон Троцкийді босатуға Керенскийді мәжбүрледі; Церетелиге Троцкий мен большевиктер Советтегі кадеттерге қарсы социалистік қозғалысты қолдау үшін қажет болды. Бұл күтілмеген салдарға әкелді, өйткені Троцкий тез арада большевиктердің Советті басып алуын ұйымдастырды және Церетелиді қуып шықты.

Қазан төңкерісі

Кеңес үкіметіндегі лауазымынан алынып, туберкулезбен ауырған Церетели жартылай зейнетке шығуға шешім қабылдады. 1917 жылдың қыркүйек айының соңында ол Грузияға қайтып келді, он жылдың ішіндегі алғашқы сапары болды. Рубол Церетелидің жаңа Керенский үкіметі Құрылтай жиналысына дейін тұра алатынына сенгендіктен ғана кеткеніне сенді. Большевиктер енді Кеңеске билік жүргізсе де, Церетели оларды Уақытша үкіметке қауіп деп санамады; олар билікті басып алуға тырысады деп күткенмен, олардың "екі-үш апта" ғана сақталатынын болжады. Церетели Грузияда шамамен бір ай болды, Октябрь революциясында большевиктер билікті басып алғаннан кейін Петроградқа оралды. Жетекші меншевик және алдағы Құрылтай жиналысының делегаты ретіндегі лауазымына байланысты қауіпті деп есептелген Церетелиге 17 желтоқсанда тұтқындау ордері берілді. Ол билікке бағынбады және 1918 жылдың 5 қаңтарында өткен Құрылтай жиналысының жалғыз отырысына Петроградта қатысты. Ол жиналыста сөз сөйлеп, большевиктерді ешқандай құрылысшылық жұмыс жасамағаны үшін және олардың саясатына қарсы кез келген сынды басуға тырысқаны үшін айыптады. Аталған жиналыс жалғыз отырыстан кейін большевиктер режимі тарапынан таратылды. Қазір тұтқындалудан қорқып, Церетели Революция кезінде Ресей бақылауынан шығып кеткен Грузияға оралды.

Грузияның тәуелсіздігі

Грузияға оралғанда, Церетели 1918 жылғы 23 ақпанда Транскавказдық Кеңестер орталығында Ресейдегі оқиғалар туралы баяндама жасады. Ол делегаттарды екі билік жүйесінің тудырған мәселелері туралы ескертті және кеңестің билігін заң шығарушы органға беру керектігін айтты. Бұл орган "Сейм" деп аталды, ол сол күні құрылған де-факто парламент еді. Бұл жаңа органның мүшесі болған Церетели Армения, Әзірбайжан және Грузияны қамтитын Транскавказды Осман империясының әскерлері жақындаған кезде қорғауға белсенді көмектесті. Ол Ресейдің соғыстағы қатысуын тоқтату мақсатында большевик үкіметі мен Орталық державалар арасында жасалған Брест-Литовск келісімін қатты сынады, себебі ол Осман империясына Қара теңіздегі Батуми порты сияқты маңызды Транскавказдық территорияларды беруге әкелуі мүмкін еді. Осыған жауап ретінде Транскавказ 14 сәуірде Осман империясына соғыс жариялады. 22 сәуірде үш тараптан құралған Транскавказдық Демократиялық Федеративтік Республика құрылды, бірақ Осман империясының үздіксіз шабуылдары мен үш топтың арасындағы келіспеушілік салдарынан ол бірден қиын жағдайға түсті. Грузиялықтар өз елдерінің және болашағының қауіпсіздігі үшін Германиямен Осман империясынан қорғану үшін келіссөздер жүргізе бастады, бұл қорғану тәуелсіз мемлекет құру арқылы қамтамасыз етілуі керек еді. 26 мамырда Церетели Сеймде сөйлеген сөзінде Транскавказ Республикасының бастапқыда халықтың бірікпеуіне байланысты жұмыс істей алмағанын мәлімдеді. Сол күні Грузия басшылығы тәуелсіз мемлекет – Грузия Демократиялық Республикасын жариялады. Одан екі күн өткен соң Әзірбайжан, ал соңында Армения да Транскавказ Республикасын таратып жіберді. Жаңа Грузия мемлекетінде Церетели 1919 жылғы ақпанда сайланған Құрылтай жиналысына депутат болып өтті. Алайда, ол Грузия үкіметінде маңызды рөл атқармады, көбінесе кеңесші ретінде көмектесті. Оның негізінен ұлттық мемлекетті қолдауы оның бұрынғы интернационалистік көзқарасына қайшы келді, бірақ Рубол Церетелидің "грузин ұлттық мемлекетінен гөрі артық болатын мемлекет құруды қалағанын" және Грузиядағы этникалық азшылықтардың мүдделерін қорғағанын айтты. Дегенмен, ол саяси ықпалын арттыра алмады және жай-жақсылыққа ұласты.

Париж бейбітшілік конференциясы мен Еуропа

1919 жылы Церетели мен Николай Чхеидзеден Париж бейбітшілік конференциясына грузин делегациясын басқару сұралды; екеуінен де Еуропадағы байланыстары болғандықтан қатысу сұралып, Грузия үкіметінде маңызды рөл атқармағандықтан, олар Грузиядан ұзақ мерзімге кетуге мүмкіндік алды. Көптеген делегаттар Грузиядағы жағдайды білмегендіктен, олар онда үлкен қиындықтарға тап болды, сондықтан Церетели мен Чхеидзе Грузияның тәуелсіздігінің де-юре танылуына ғана қызығушылық танытатынын мәлімдеп, бірнеше газетке сұхбат берді. Кейін Церетели олардың мүддесін қолдау үшін Лондонға барды. Ол британ үкіметіне көп әсер ете алмаса да, Грузия үкіметі 1920 жылдың 10 қаңтарында де-факто танылды, себебі британдықтар большевиктер түріктермен одақтасып, аймақты басып алған жағдайда аймақта одақтас іздеді. Дипломатиялық күш-жігері сәтті аяқталған соң, Церетели социализмді жақтауға қайта оралды. 1920 жылдың жазында ол Швейцарияда өткен Еңбек және Социалистік Интернационал конференциясында Грузияның Социал-демократиялық партиясын өкілдік етіп, Грузияның социалистік мемлекет ретінде жетістіктерін насипаттады. Алайда, денсаулығы нашарлап, сол жылдың желтоқсан айында дәрігердің кеңесімен Церетели демалысқа шығуға мәжбүр болды.

Шөгеру және кейінгі өмір

Церетели Францияда емделіп жатқанда 1921 жылғы ақпанда Грузияға Қызыл Армияның басып кіргені және одан кейін большевиктердің билікті басып алуы туралы естіді. Бұл жаңалық оның денсаулығына зиян келтірді, сондықтан ол жаз бойы француз ауылына шегініп кетті. Большевиктердің басып алуынан айтарлықтай қаржы жоғалтқандықтан, ол Николадзе әпкелері үшін де уайымдады. Қазан айында денсаулығы жақсарғаннан кейін Церетели Парижге көшіп, эмиграциядағы грузин үкіметіне қосылды. Ол Францияда тұрудан тез жалықты және кез келген саяхаттау мүмкіндігін пайдаланды. 1926 жылы Чхеидзенің өзіне қол жұмсауы Церетелиге терең әсер етті және эмиграцияға деген наразылығын күшейтті. 1930 жылы эмигрант саяси өмірінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін Церетели жастық шағында аяқтай алмаған заң оқуын қайта бастады, 1932 жылы бітірді және Парижде адвокат болып жұмыс істеді. Ол 1928 жылы қайтыс болған меншевик Павел Аксельродтың еңбектерін редакциялауға да көмектесті. Сібірдегі жер аударылуы кезінде танысқан Федор Данмен бастапқыда жұмыс істеген Церетели мен Дан, соңғысының большевиктерге көбірек жақын болғандықтан, келіспеді, нәтижесінде Дан дауларына байланысты жобадан шықты. Кейіннен бұл жұмыста Церетелиге оның досы және әріптесі Владимир Войтинский көмектесті, ал жоба 1932 жылы Германияда жарияланды. Батыс социалистік партияларының Грузияға деген «платондық көзқарасына» және қиын жағдайдағы елге жеткіліксіз қолдауына қатты ашуланған Церетели большевизмді барлық проблемалардың себебі деп санай берді, бірақ большевиктер режимінің ұзаққа соқпайтынына сенді. Ол Берлинде өткен Үшінші Интернационал конференциясына қатысты, онда Грузия мәселесі басты тақырып болды. 1928 жылға қарай большевиктердің ішкі қақтығыстары аяқталғаннан кейін, олардың биліктен оңай құлатылмайтыны Церетелиге анық болды және Грузияға оралу үміті жоғалды. Церетели біртіндеп өзімен бірге эмиграциядағы грузин азаматтарынан алшақтады және либералды ұлтшыл Зураб Авалишвили мен социал-демократ Ное Жорданияға қарсы болды; үшеуі де Грузия саясаты туралы шетелде кеңінен жазды. Церетели Грузияның тәуелсіздігі үшін күресу принципін қабылдады, бірақ Жордания мен басқа грузин эмигранттарының большевиктердің үстемдігі Ресей үстемдігімен бірдей деген пікірін қабылдамады. Сонымен қатар, ол ресейлік және грузин большевиктерге қарсы социалистердің тығыз ынтымақтастығын қалады, бірақ грузин ұлтшылдарымен ынтымақтасуға келіспеді. Бұл Церетелидің эмигранттар арасында оқшаулануына әкелді және ол саяси қызметтен көптеп шеттеді. Америка Құрама Штаттарында Войтинскийге қосылуға шақырылған Церетели Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін күтті, содан кейін 1948 жылы көшіп кетті. Колумбия университеті одан естеліктерін аяқтауды сұрады, ол 1959 жылы қайтыс болғанға дейін жұмысын жалғастырды. 1973 жылы ол Париждің жанындағы Левиль зиратына қайта жерленді.

Саяси көзқарастар

Тсеретели өмір бойы адал интернационалист болып қала берді, бұл көзқарасты Сібірдегі алғашқы жер аударылуы кезінде қабылдады. Оның көзқарасына Тсеретели өзінің ең маңызды ұстазы деп санаған Павел Аксельродтың еңбектері зор әсер етті. 1902 жылы Лениннің "Не істеу керек?" еңбегін оқығаннан кейін, ол Лениннің марксистік көзқарастарына қарсы шықты. Тсеретели жазған үш мақалада білдірілген бұл саясат "Сібір Циммервальдтығы" деп аталды, бұл 1915 жылғы Циммервальд конференциясына сілтеме жасайды, онда соғысқа қатысты социалистік көзқарастар алғаш рет айтылды. Сібірлік Циммервальдтық белгілі бір жағдайларда қорғаныс соғысына мүмкіндік берді, бірақ Тсеретели бұл критерийлерге тек Бельгия ғана сай келетінін, ал қалған соғысқан мемлекеттер шабуылдық әрекеттерге барып жатқандығын мәлімдеді. Сібірлік Циммервальдтық көзқарастарды жариялаған журналдың редакторы болғанымен, Тсеретели соғыс жылдарында тек үш мақала ғана жазды, сондықтан оның сол кездегі көзқарастарын толыққанды түсіну қиын. Троцкий да оны "күшті моральдық беделі бар, халыққа әсер ететін керемет шешен" деп бағалап, былай деді: "Ол менің қарсыластарымның ішіндегі жалғыз адам еді, бірақ тарихте жиі болатындай, Тсеретели революционер емес екенін дәлелдеу үшін революция қажет болды". Львов кейін оны "Советтік үкіметтегі жалғыз нағыз мемлекет қайраткері" деп атады. Дегенмен, оның большевиктерді 1917 жылдың қазан айында да қауіпті күш ретінде танудан бас тартуы, нәтижесінде олардың Қазан революциясын жеңіске жеткізуіне көмектесті. Замандас марксист және революционер Георгий Плехановтың айтуынша: "Тсеретели мен оның достары, тіпті білмей және қаламай, Ленинге жол ашып отыр". Тсеретели сол дәуір тарихында жылдамдықпен ұмытқа кетті. Ресей революциясының көрнекті зерттеушісі Рекс А. Уэйд, Тсеретелидің "Керенский сияқты жарқын немесе Милюков сияқты шетелдіктерге танымал болмағандықтан, Батыс жазбаларында оған онша назар аударылмады" деп атап өтті. Рубол "күмәнданушыларды оның аргументтерінің күшімен емес, оның беделімен жеңіп алды" деген қорытындыға келді. Рубол сондай-ақ Тсеретелинің мансабын "шапшаң өрлеу, жалпы мойындалған көшбасшылықтың қысқа мерзімі және саяси оқшаулануға қарай біртіндеп сырғып кету" деп сипаттады.