1920-1921 жылдардағы Ресей Коммунистік партиясының "Жұмысшы Оппозициясы" тобы

Кіріспе

1920–1921 жылдарғы Ресей Коммунистік партиясының фракциясы

Жұмысшылар оппозициясы (Рабочая оппозиция) – 1920 жылы Кеңес Ресейінде байқалған бюрократизацияға қарсылық ретінде пайда болған Ресей Коммунистік партиясының фракциясы. Олар ұлттық шаруашылықты басқаруды кәсіподақтарға беруді жақтады. Топтың жетекшілері Александр Шляпников, Сергей Медведев, Александра Коллонтай және Юрий Лутовинов болды. Бұл фракция 1921 жылдың наурызына дейін ресми түрде өмір сүрді, содан кейін Ресей Коммунистік партиясының (большевиктердің) X съезі таратуға мәжбүр етті. Ал 1922 жылғы XI съезге дейін жартылай құпия түрде әрекет етті, онда оның бас көтерілісшілері фракциялық қызметтері үшін тазалаудан қауіпті жағдайда қалды. Кейбір жағынан, бұл қозғалыс неміс кеңестік коммунистерімен жақын байланыста болды, бірақ бұл топтардың тікелей байланысы туралы мәлімет жоқ.

Шығу

Жұмысшы оппозициясының "идеологиялық бастауларының" пайда болуы 1917 жылғы 4 қарашада Александр Шляпников жасаған мәлімдемемен байланысты болды: ол мәлімдемесінде Халық комиссарлары Кеңесін "барлық Кеңес партияларынан" өкілдерді қосып кеңейтуді ұсынды. Ұйымдасқан топ ретінде олардың алғашқы ресми пайда болуы 1920 жылғы қыркүйекте өткен Ресей Коммунистік партиясының (большевиктер) 9-шы съезінде болды, онда фракция өзінің құрылғанын жариялап қана қоймай, "атқарылуға тиіс жұмыстың" қорытындысын да жасады.

Алғашқы кездесулері

Лениннің «еңбекші оппозициясы» деген атауын берген өкілдерінің алғашқы сөздерінің бірі 1920 жылдың ақпанында РКП(Б)-ның 2-Төле конференциясында болды, одан кейін топ партияның облыстық комитетіне көпшілік орын алуға қол жеткізді, ал оның басшысы И.В. Копылов облыстық комитеттің жаңа құрамының төрағасы болды. Бұған жауап ретінде облыстық комитеттің бұрынғы мүшелері оппозиция құрып, өздерінің қызметтерін «еңбекші оппозициясының» провинцияның істерін басқаруға қабілетсіздігін дәлелдеуге бағыттады; сонымен қатар, олар келесі облыстық партия конференциясында саяси қарсыластарын жеңіліске ұшыратуды жоспарлай бастады. Бұл қақтығыс ұйымның ішіндегі күрес күшеюіне әкелді: партияның Новосільск аудандық комитеті Копыловтың сайлануына қарсы шығып, кезектен тыс конференция шақыруды талап етті. Ескі саяхатшылардың талабын Мәскеуде партияның орталық комитетінің мүшелері қолдап, Копыловты өздерінің қарамағына қайтарып алды. Бұл дау осымен аяқталмады, себебі жауап ретінде Зареченск аудандық комитеті «Копыловты Тулаға жұмысқа жіберуді» сұраған қаулы шығарды. Орталық комитет провинцияда кезектен тыс партия конференциясын шақыру туралы шешім қабылдады: 185 дауыспен 49 қарсы, жұмысты қанағаттанарлықсыз деп бағалайтын резолюция қабылданды. Оған жауап ретінде «еңбекші оппозициясының» өкілдері Северный мен Никитин партия бағытымен келіспегендіктен аудандық комитеттен шықты. Тулада жеңілгеннен кейін Копыловтың жақтастары Зареченск аудандық ұйымындағы өз орындарын сақтап қалды және билік үшін күрес жалғасты. Сол кезде партияның төменгі буындарынан еңбекші оппозициясына қолдау өте күшті болды: атап айтқанда, 1920 жылдың мамыр мен қараша аралығында Тула партия ұйымдарының саны екі есеге азайды, негізінен жергілікті жұмысшылардың шығуынан. Бұл қаулы жұмысшы оппозициясының және демократиялық орталықшылдардың талпынысына нүкте қойды. Жұмысшы оппозициясына бағытталған тағы бір құпия қаулы «біздің партиямыздағы синдикалистік және анархистік бұрмалауды» айыптап, «еңбекші оппозициясының бағдарламасының негізгі қағидаларын одан әрі жақтау мүмкін емес» деп қабылдады. Дегенмен, съезд оның кейбір қосымша ұсыныстарын бөлісті, оның ішінде партияны тазарту және жұмысшылардың тұрмыс жағдайын жақсарту үшін жұмысшыларды жақсырақ қамтамасыз етуді ұйымдастыру, сондай-ақ оның үш жетекшісі партияның Орталық комитетіне сайланды: Шляпников – толық дауыс беретін мүше, Медведев және Киселев – кандидаттар ретінде. Дегенмен, партия жетекшілері кәсіподақтарды партияға бағындыру және осы науқанға қарсы шыққандарды мазақтау және қорқыту науқанын бастады.

One of the first speeches of representatives of the "workers' opposition" the name was coined by Lenin took place in February 1920, during the 2nd Tula Conference of the RCP (B. ), after which the group managed to get a majority of seats in the provincial committee of the party, and its leader I. V. Kopylov became the chairman of the new composition of the provincial committee. In response to this, the former members of the provincial committee formed the opposition, directing their activities to prove the inability the "workers' opposition" to manage the affairs of the province; in addition, they began to plan the failure of their political opponents at the next provincial party conference. This confrontation led to an intensification of the struggle within the organization itself: the party's Novosilsky District committee opposed the election of Kopylov and called for an extraordinary conference. The demand of the old guard was supported in Moscow by members of the party's central committee, who recalled Kopylov at their disposal. The conflict did not end there, because in response, the Zarechensky district committee issued a resolution requesting "to leave Kopylov to work in Tula." The Central Committee nevertheless decided to convene an extraordinary party conference in the province: a resolution evaluating the work as unsatisfactory was adopted by a majority of 185 votes against 49. In response, representatives of the “workers' opposition” Severny and Nikitin left the district committee because of their disagreement with the party line. Having been defeated in Tula, Kopylov's supporters nevertheless retained their positions in the Zarechensky district organization and the power struggle continued. At that time, support for the workers' opposition in the lower ranks of the party was quite strong: in particular, the number of Tula party organizations was halved between May and November 1920, mainly due to the exit of the local workers. The resolution put an end to the aspirations of the Workers' Opposition and the Democratic Centralists. Another secret resolution specially aimed at the Workers' Opposition was also passed condemning 'the syndicalist and anarchist deviation in our party', which "made further advocacy of the basic tenets of the Workers' Opposition's programme impossible". Yet the Congress shared some of its peripheral proposals, including conducting a purge of the Party and organizing better supply of workers, to improve workers' living conditions, and three of its leaders were elected to the Party Central Committee: Shlyapnikov as a full voting member, Medvedev and Kiselyov as candidate members. Nevertheless, Party leaders subsequently undertook a campaign to subordinate trade unions to the Party and to harass and intimidate those who opposed this campaign.

Қозғалыстың аяқталуы

Бұрынғы Жұмысшылар оппозициясының мүшелері Жаңа экономикалық саясат кезеңінде өз пікірлерін қорғауын жалғастырды, бірақ саяси тұрғыдан шеттетілді. Дегенмен, 1921 жылғы 5 шілдеде Коллонтай Коминтерннің үшінші съезінде сөз сөйлеп, Кеңес үкіметінің саясатын қатаң сынап, НЭП «жұмысшыларды көңілсіздікке ұшыратып, шаруалар мен ұсақ буржуазияны күшейтеді және капитализмнің қайта жандануына мүмкіндік береді» деп ескертті. Шляпников және оның жақтастары Гаврил Мясниковтың Жұмысшылар тобымен де пікір алмасты, бірақ Мясниковтан өзгеше, Коммунистік партия қатарынан шығуға ниеттемеді. 1922 жылдың басында Жұмысшылар оппозициясының бұрынғы өкілдері Шляпников пен Медведев, сондай-ақ жұмысшы табынан шыққан партияның басқа мүшелері «Жиырма екі хат» деп аталатын үндеуге қол қойды. Олар Ресей партиясы ішіндегі наразылықты басуға және Кеңес мемлекеті мен партияның өзіне буржуазиялық белсенділердің енуіне қарсы Коминтерн Атқару комитетіне шағымданып, арыз жазды. Коллонтай өзінің жақын досы Зоя Шадурскаямен бірге, жұмысшы емес интеллигенция өкілі ретінде хатқа қол қойды, бірақ 1922 жылдың ақпанында Троцкий мен Зиновьев оны Коминтерн Атқару комитеті алдында үндеуде айтқан пікірлерін жеткізуден тыйым салды. Шляпников, Коллонтай және Сергей Медведев 1922 жылы партияның 11-ші съезінде Ресей Коммунистік партиясынан қуылмай құтылды, ал үндеуге қол қойған тағы екі адам – Флора Анисимовна Митина (1882–1937) және Николай Владимирович Кузнецов (1898–1937) партиядан шығарылды. Кейін Коллонтай маңызды дипломатқа айналды, ал Шляпников естеліктер жазды. 1930 жылдардың екінші жартысында Шляпников пен оның жақын серіктері (Коллонтай олардың арасында болған жоқ) «Жұмысшылар оппозициясы» деп аталатын контрреволюциялық ұйымға қатысқандығы және «контрреволюциялық троцкишіл-зиновьевшілдік террористік блогымен» байланыс жасағандығы айыпталды. Өздерін кінәсіз деп мәлімдегеніне қарамастан, Шляпников пен Медведев, сондай-ақ көптеген басқалар 1937 жылдың қыркүйегінде өлім жазасына кесіліп, аттырылды. Шляпниковтың өмірбаянын жазған Барбара Аллен эпилогтан бұрынғы соңғы тарауды мына сөздермен аяқтады: Жұмысшылар оппозициясына қарсы «көрсетілімді сот» болған жоқ, себебі ол Сталин құруға тырысқан оппозициялық наративқа сай келмеді немесе Шляпников пен оның жақын серіктері «партия» үшін өзін төмендетуге және басқаларды жамандауға қысымға көнбеді. Олар үшін партия – Сталин мен оның тобы емес, қанаушылықты жеңу үшін жұмысшылар ұйымдастырған революциялық саяси институт болды. Осы берік сенім оларға Сталиннің риторикасына және партияның өткені туралы баяндауына қарсы тұруға және оның социализм туралы көзқарасына балама табуға көмектесті. 364–365. Сталиндік режим аяқталғаннан кейін 1963 жылы Шляпников, 1977 жылы Медведев ақталуға ие болды. Соңғысының ісін қарағанда дәлелдердің жетіспеуіне байланысты күшін жойған шешімде «Жұмысшылар оппозициясының ісі бойынша сотталғандардың ешқайсысы кінәсін мойындамаған» деп нақты айтылды.

Members of the former Workers' Opposition continued to advocate their views during the period of the New Economic Policy but increasingly became politically marginalized. Nonetheless, on 5 July 1921 Kollontai took the floor before the Third Congress of the Comintern, bitterly attacking the policies of the Soviet government and warning that NEP 'threatened to disillusion workers, to strengthen the peasantry and petty bourgeoisie, and to facilitate the rebirth of capitalism'. Shlyapnikov and his supporters also conducted discussions with Gavril Myasnikov's Workers Group, but unlike Myasnikov, were determined not to leave the ranks of the Communist Party. At the beginning of 1922, former exponents of the Workers' Opposition, such as Shlyapnikov and Medvedev, and other members of the party of working class origins signed the so called Letter of the Twenty Two, appealing to the Comintern Executive against suppression of dissent within the Russian party and bourgeois infiltrations into the Soviet state and the party itself. Kollontai co signed the letter, with her best friend Zoya Shadurskaia, as intellectuals of non working class extraction, but in February 1922 she was restrained by Trotsky and Zinoviev from speaking before the Comintern Executive on behalf of the views expressed in the appeal. Shlyapnikov, Kollontai, and Sergei Medvedev narrowly escaped expulsion from the Russian Communist Party at the party's subsequent Eleventh Congress in 1922, while two other signatories of the appeal, Flor Anisimovich Mitin (1882–1937) and Nikolái Vladimirovich Kuznetsov (1898–1937), were expelled. Kollontai later became an important diplomat and Shlyapnikov wrote memoirs. In the latter half of the 1930s, Shlyapnikov and his closest comrades (Kollontai was not among them) were charged with involvement in a counterrevolutionary group called "Workers' Opposition" and with having linked up with the "counterrevolutionary Trotskyist–Zinovievist terrorist bloc". Despite their proclaiming themselves innocent, both Shlyapnikov and Medvedev, along with many others, were condemned to death and executed in September 1937. In her biography of Shlyapnikov Barbara Allen concludes the last chapter before epilogue, with these words:
There was no 'show trial' of the Workers' Opposition, either because it did not fit the narrative of oppositionism Stalin desired to construct or because Shlyapnikov and his closest comrades did not succumb to pressure to debase themselves and slander others in the service of the 'party'. For them, the party was not Stalin and his band, but a revolutionary political institution organised by workers in order to achieve a better life for the oppressed. This firm conviction helped them resist Stalin's rhetoric and narrative of the party's past and to imagine an alternative to his vision of socialism.|Barbara C. Allen, Alexander Shlyapnikov, 1885–1937: Life of an Old Bolshevik, pp. 364 365

After the end of Stalinism, Shlyapnikov was rehabilitated in 1963, Medvedev in 1977. The decision annulling the latter's case for lack of evidence emphasized that "None of those judged on the Workers' Opposition case confessed guilt".

Мүшелік

Жұмысшылар оппозициясының басшысы Александр Шляпников болды, ол сонымен қатар Ресей металл жұмысшылары одағының төрағасы еді, және бұрын өнеркәсіптік жұмысшылар болған кәсіподақ басшылары мен өнеркәсіптік әкімшілерден тұрды. Атақты социалистік феминист Александра Коллонтай – топтың кеңесшісі және жақтаушысы болды. Басқа да көрнекті мүшелері Сергей Медведев пен Михаил Владимиров (металлургтер одағының жетекшілері), Толоконцев, Александр Фёдорович және Генрих Бруно (артиллерия өнеркәсібінің жетекшілері), Михаил Челышев (партиялық бақылау комиссиясының мүшесі), Кутузов, Иван Иванович (текстиль жұмысшылары одағының төрағасы), Кирилл Орлов (әскери өнеркәсіп кеңесінің мүшесі және 1905 жылғы «Потемкин» броненосьесіндегі бүлікке қатысушы) және Алексей Киселев (кеншілер одағының төрағасы) болды. Металл жұмысшылары одағының және Бүкілодақтық кәсіподақтардың орталық кеңесінің жетекшісі Юрий Лутовинов кейде топ атынан сөйлесе, кейде жеке пікірін білдіретін.

Идеология

Жұмысшылар оппозициясы кеңес үкіметі органдары өнеркәсіпті диктатпен басқарып, кәсіподақтарды қатысудан шеттетуге тырысқан кезде экономиканы басқаруда кәсіподақталған жұмысшылардың рөлін жақтады. Атап айтқанда, Жұмысшылар оппозициясы кәсіподақталған жұмысшылардың (көк және ақ жағалы) экономиканы қадағалайтын кеңестердің тік иерархиясына өкілдер сайлауын талап етті. Барлық деңгейде сайланған басшылар оларды сайлағандарға жауапты болып, төменнен қызметтен алынуы мүмкін еді. Жұмысшылар оппозициясы Ресей Коммунистік партиясының барлық деңгейдегі хатшыларының кәсіподақтар жұмысына ұсақ-түйек араласуын тоқтатуды және кәсіподақтарды өз жұмысын тиімді атқаруға мүмкіндік беретін кадрлармен және материалдық-техникалық жабдықтармен күшейтуді талап етті. Жұмысшылар оппозициясының басшылары экономикада "бұржуазиялық мамандарды" жұмысқа алуға қарсы емес еді, бірақ мұндай адамдарға төменнен бақылаусыз күшті әкімшілік билік беруге қарсылық білдірді. "Жұмысшылар оппозициясы" өз идеяларын кеңес билігінің алғашқы айларының тәжірибесіне негіздеді – өндіріс ұйымдастыруы пролетариаттың өзін-өзі басқару негізінде шын мәнінде жүзеге асырылған қысқа мерзім.