Кіріспе
Кейбір республика мемлекеттері қолданатын атақ, бірнеше елде қолданылатын ресми атақ. Халық республикасы – бұл атақты көбінесе қазіргі және бұрынғы коммунистік мемлекеттер, сондай-ақ басқа да солшыл үкіметтер қолданады. Ол ең көп кеңес республикаларымен, халықтық демократия доктринасын ұстанатын социалистік мемлекеттермен, әдетте социализмді атап көрсеткен демократиялық-республикалық конституциясы бар тәуелсіз мемлекеттермен және осы санаттардың ешқайсысына жатпайтын кейбір елдермен байланысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс және оның салдарынан пайда болған, қысқа ғұмырлы социалистік мемлекеттердің көптегені өздерін халық республикасы деп атады. Олардың көпшілігі 1917 жылы Ресей революциясы нәтижесінде құлаған бұрынғы Ресей империясының аумағында құрылды. Он жылдардан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыста одақтастардың жеңісінен соң, жаңадан құрылған марксистік-лениндік мемлекеттердің бірқатары, негізінен Кеңес Одағының Шығыс блогында, «халық республикасы» деген атауды қабылдады. «Халық республикасы» термині социалистік мемлекеттермен және марксизм-ленинизмді ұстанатын коммунистік елдермен байланысты, бірақ оның қолданылуы осындай мемлекеттерге ғана тән емес. Алжир және Бангладеш сияқты либералды демократиялық саяси жүйелері бар бірқатар республикалар халықтық тәуелсіздік соғыстарынан кейін осы атауды қабылдады, себебі ол өте жалпылама. Дегенмен, мұндай елдердің конституцияларында әдетте социализм туралы айтылады.
an official title used by several countries
People's republic is an official title that is mostly used by current and former communist states, as well as other left wing governments. It is mainly associated with soviet republics, socialist states following the doctrine of people's democracy, sovereign states with a democratic republican constitution that usually mentions socialism, as well as some countries that do not fit into any of these categories. A number of the short lived socialist states that formed during World War I and its aftermath called themselves people's republics. Many of these sprang up in the territory of the former Russian Empire, which had collapsed in 1917 as a result of the Russian Revolution. Decades later, following the Allied victory in World War II, the name "people's republic" was adopted by some of the newly established Marxist–Leninist states, mainly within the Soviet Union's Eastern Bloc. As a term, people's republic is associated with socialist states as well as communist countries adhering to Marxism–Leninism, although its use is not unique to such states. A number of republics with liberal democratic political systems such as Algeria and Bangladesh adopted the title, given its rather generic nature, after popular wars of independence. Nonetheless, such countries still usually mention socialism in their constitutions.
Марксистік-лениндік емес халықтық республикалар
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Еуропа империяларының құлдырауы 1917–1923 жылдардағы төңкерістер кезінде қысқа өмір сүрген марксистік-лениндік емес халық республикаларының құрылуына әкелді. Көп жағдайда бұл үкіметтер танылмады және көбінесе марксистік-лениндік қарсыластары болды. Ресей империясы Қазан революциясынан кейін бірнеше марксистік-лениндік емес халық республикаларын құрды. Қырым Халық Республикасы большевиктерге қарсы болды, ал соңғылары оның аумағын басып алып, Таурида Кеңес Социалистік Республикасын құрды. Ресейдің Кубань аймағында большевиктерге қарсы Кубань Халық Республикасы құрылды және Қызыл Армия аймақты басып алғанға дейін өмір сүрді. Социалистік бағытталған Украина Халық Республикасы Ресей Республикасынан тәуелсіздігін жариялады, бірақ Украина Тәуелсіздік соғысы кезінде Украинаның Кеңестер Халық Республикасымен (кейіннен Украина Кеңес Республикасы) бәсекелестікке түсті. Белоруссия Халық Республикасы Германия Императорлық Армиясы бақылайтын жерде тәуелсіз Белоруссия мемлекетін құруға тырысты, бірақ Германия әскері кеткеннен кейін оны Белоруссия Кеңес Социалистік Республикасы алмастырды. Осы аумақтардың барлығы ақырында Кеңес Одағының құрамдас бөліктері болды. Бұрынғы Австро-Венгрия империясында Батыс Украина Халық Республикасы Грек-католик, либералдық және социалистік идеологиялардың саяси басшылығымен Шығыс Галицияда құрылды. Кейіннен бұл аумақ Екінші Польша Республикасына қосылды. Ал осы арада Венгрия Халық Республикасы құрылды, оның орнына қысқа уақытқа Венгрия Кеңес Республикасы құрылды, содан кейін Венгрия Корольдігі құрылды. Германияда Бавария Халық мемлекеті (Volksstaat Bayern) – Бавария Корольдігін алмастыратын социалистік мемлекет құруға бағытталған әрекет ретінде 1918–1919 жылдардағы неміс революциясы кезінде Баварияда құрылған, қысқа өмір сүрген социалистік мемлекет және халық республикасы. Оның жақтастары бес айдан кейін құрылған Бавария Кеңес Республикасымен қақтығысты, ал революциялық қозғалыс неміс армиясы мен жарымәскери Фрайкорптардың күштерімен басылды. Бавария еркін мемлекеті 1919 жылдың 15 қыркүйегінде құрылды. 1960 және 1970 жылдары революциялық азаттық күрес арқылы тәуелсіздік алған бірқатар бұрынғы отарлар «халық республикасы» деген атауды қабылдады. Мысалы, Алжир, Бангладеш және Занзибар. Ливия патша Идриске қарсы Аль-Фатех төңкерісінен кейін бұл терминді қабылдады. 2010 жылдары Украинаның Ресейге қарсы соғысы кезінде Ресейге жақтас сепаратистік қозғалыстар Донецк және Луганск облыстарын халық республикалары деп жариялады, бірақ олар халықаралық қауымдастықтан дипломатиялық мойындау алмады. 2022 жылы Украинаға Ресейдің 2022 жылғы басып кіруі алдында Ресей ДНР мен ЛПР-ді ресми түрде мойындаған БҰҰ-ның алғашқы мүшесі болды.
Марксистік-лениндік халық республикалары
Алғашқы халық республикалары Ресей революциясынан кейін құрылды. 1917 жылы Украина қысқа мерзімге халық республикасы деп жарияланды. Бұрынғы Ресей империясының құрамындағы Хива хандығы мен Бұхара әмірлігі 1920 жылы халық республикаларына айналды. 1921 жылы Ресейдің Тыва протектораты халық республикасы болды, ал 1924 жылы оған көршілес Моңғолия қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін марксистік-лениндік теорияның дамуы халық демократиясының пайда болуына әкелді. Бұл тұжырымдама көп класты, көп партиялық демократия арқылы социализмге және пролетариат диктатурасына көшу мүмкіндігін ұсынды. Осы кезеңге жеткен елдер халық республикалары деп аталды. Осы кезде халық республикалары болған Еуропа мемлекеттері: Албания, Болгария, Чехословакия, Венгрия, Польша, Румыния және Югославия. Азияда Қытай коммунистік революциядан кейін халық республикасы болды, сондай-ақ Солтүстік Корея да халық республикасы атанды. Бұл елдердің көпшілігі конституцияларында өзін социалистік мемлекет деп жариялады. 1960 жылдары Румыния мен Югославия ресми атауларында «халық» сөзін қолдануды тоқтатып, оны саяси даму белгісі ретінде «социалистік» сөзімен алмастырды. Чехословакия да осы кезеңде атына «социалистік» сөзін қосты. Ол 1948 жылы халық республикасы болғанмен, ел бұл терминді ресми атауында пайдаланбады. Албания 1976 жылдан 1991 жылға дейін екі терминді де ресми атауында қолданды. Батыста бұл елдерді көбінесе коммунистік мемлекеттер деп атайды. Дегенмен, олардың ешқайсысы өзін осылай сипаттаған жоқ, себебі коммунизмді олар әлі жете алмаған саяси даму деңгейі деп санайтын. Коммунистік мемлекеттер қолданған терминдерге ұлттық демократиялық, халық демократиялық, социалистік бағытталған және жұмысшы-шаруа мемлекеттері жатады. Бұл елдерде коммунистік партиялар көбінесе басқа прогрессивті партиялармен коалиция құрып үкім жүргізді. Отаршылықтан кейінгі кезеңде бірқатар бұрынғы еуропалық отарлар тәуелсіздікке қол жеткізіп, марксистік-лениндік үкіметтерді қабылдады және «халық республикасы» атауын алды. Ангола, Бенин, Конго-Браззавиль, Эфиопия, Камбоджа, Лаос, Мозамбик және Оңтүстік Йемен осы жолмен жүрді. 1989 жылғы революциялардан кейін Орталық және Шығыс Еуропаның халық республикалары (Албания, Болгария, Венгрия және Польша), сондай-ақ Моңғолия, бұрынғы коммунистік үкіметтерімен байланысты болғандықтан «халық» сөзін атауларынан алып тастады және либералды демократияны мемлекеттік құрылыс ретінде қабылдап, жай ғана республикалар атанды. Сонымен қатар, сол кезде бұрынғы еуропалық отарлардың көпшілігі «халық республикасы» атауын марксизм-ленинизмнен демократиялық социализмге немесе әлеуметтік демократияға қарай бет бұрудың бір бөлігі ретінде алмастыра бастады.
21 ғасыр
Бес ел өздерінің ресми атауларында "Халық Республикасы" атауын қолданады: Алжир, Бангладеш, Қытай, Лаос және Солтүстік Корея. Бангладеш пен Қытай өздерін ресми түрде "Бангладеш Халық Республикасы" және "Қытай Халық Республикасы" деп атайды. Қалған үш ел атауды "демократиялық" деген сөзбен бірге қолданады; Алжир мен Лаос ресми түрде "Алжир Халық Демократиялық Республикасы" және "Лаос Халық Демократиялық Республикасы" деп аталады, ал Солтүстік Кореяның ресми атауы "Корея Халық Демократиялық Республикасы" болып табылады. Олардың арасында:
Тек біреуі Африкада орналасқан, бұл жалпы санының 20% құрайды. Төрт елі Азияда, яғни 80% құрайды. Алжир – Африкадағы жалғыз халық республикасы. Бангладеш, Қытай, Лаос және Солтүстік Корея – Азиядағы халық республикалары. Қазіргі таңда Америка, Еуропа және Океанияда халық республикалары жоқ. Барлық халық республикалары дамушы елдер болып табылады. Олардың арасында:
Бангладеш пен Лаос – ең аз дамыған екі ел, бұл жалпы санының 40% құрайды. Алжир мен Қытай "ең аз дамыған" елдер тобына жатпайды, олардың үлесі 40% құрайды. Тек Солтүстік Корея классификацияланбаған, бұл жалпы санының 20% құрайды. Бұрынғы жылдары Еуропада халық республикалары болған. Америка мен Океанияда халық республикалары болған емес.
Only one is in Africa, constituting 20%. Four are in Asia, constituting 80%. Algeria is the only people's republic in Africa. Bangladesh, China, Laos and North Korea are people's republics in Asia. Currently, there are no people's republics in the Americas, Europe or Oceania. All of the people's republics are developing countries. Of these:
Two are least developed countries, named Bangladesh and Laos, constituting 40%. Two are not in the "least developed" category group, named Algeria and China, constituting 40%. Only one is unclassified, named North Korea, constituting 20%. In previous years or periods, there were people's republics in Europe. People's republics never existed in the Americas or Oceania.
Басқа қолданыстар
Халық республикасы термині кейде сыншылар мен сатириктер тарапынан солшыл саясаттың басымдығы бар деп есептелетін аймақтарды, мысалы Оңтүстік Йоркшир Халық Республикасын сипаттау үшін қолданылады.