Кіріспе

Неміс нео-лютерандық дінтанушы

Карл Фридрих Август Кахнис (22 желтоқсан 1814 – 20 маусым 1888) – неміс нео-лютерандық дінтанушысы.

Ерте өмір

Кедей отбасынан шыққан Канис туған қаласы Грейц гимназиясында білім алып, бірнеше жыл жеке ұстаз болғаннан кейін Галледе теологияны оқуға кірісті. Ол бастапқыда жарықтанған гегельшіл болған, бірақ кейін ортодоксалды лютерандыққа көшті. Бұл өтуінің бастапқы күні оның "Др. Руге және Гегель: Гегельдік тенденцияларды бағалауға үлес" (Кведлинбург, 1838) атты еңбегі жарияланған кезден басталуы мүмкін. 1840 жылы Хенгстенбергтің шақыруымен Канис Берлинге барып, Огаст Неандер, Мархейнеке, Твестен және басқалармен бірге оқыды. Ол Август Толуктың "Христиан теологиясы бойынша әдеби хабарлама" журналына Дэвид Штраустың сын-пікірін жариялады, ол "Др. Штраустың қазіргі ғылымы және шіркеуіміздің сенімі" (Берлин, 1842) деген атаумен кеңейтілген түрінде жарық көрді. 1842 жылы ол жеке доцент болып, екі жыл бойы Неандермен, Хенрик Стеффенспен және Людвиг фон Герлахтың төңірегіне жиналған романтиктер тобымен тығыз байланыста болды. 1844 жылы ол Бреслауға ерекше профессор ретінде шақырылды, рационалистік факультетте ортодоксалды партияны ұсыну үшін, бірақ өзінің инаугурациялық сөзінде "De Spiritus Sancti persona" ол Троицаның қабылданған доктринасынан бас тартып, Ұлды Әкеге бағынышты деп санады және Киелі Рухқа соңғы орын берді, оны ол өмірдің жеке емес принципі деп сипаттады, ол қалған екеуін байланыстырады. Өзінің және әріптестерінің арасындағы келіспеушіліктерге тосқауыл болған ол теологияны зерттеуге берілді, алғашқы нәтижелері "Lehre vom heiligen Geiste" (Галле, 1847) еңбегінде жарияланды.

Лейпцигтегі профессор

1848 жылғы төңкерістен кейін Канис патшаны және орнатылған тәртіпті қолдағаннан кейін, дінсіздікке қарсы ең қауіпсіз қорғаныс – қатаң ортодоксальдық екеніне сенді және біртіндеп Одаққа (1817 жылы патша жарлығымен Пруссиядағы лютерандық және реформаттық шіркеулердің бірігуі) қарсылық танытуға көшті. Лютерандық иманның Одақ аясында логикалық немесе заңдық негізі жоқ деп сенген ол 1848 жылдың қараша айында ескі лютерандық партияға қосылды, бұл оның Бреслаудағы академиялық қызметін одан да қиындатты. Сондықтан 1850 жылы ол Лейпцигке шақырылды, онда Готлиб Кристоф Адольф фон Харлесс ішіндегі дінтану кафедрасын басқарды, кейіннен ол осы кафедраны шіркеу тарихы кафедрасымен біріктірді. Келесі жылы Эрланген университеті оған Д. Д. ғылыми дәрежесін берді, ал ол бұл құрметті «Lehre vom Abendmahle» (Лейпциг, 1851) еңбегімен көрсетті, бұл Эрлангенде оқытылатын лютерандық бағытты қалыптастырды. Егер билік оның көзқарастарымен келісетін теологпен факультеттегі алғашқы бос орынды толтыруға уәде бермегенде, ол 1856 жылы Эрлангенге шақыруды қабылдар еді. Сол жылы Кристоф Эрнст Лютхардт Марбургтен шақырылды, ол және Канис, 1867 жылы Эрлангеннен Лейпцигке келген Франц Деличпен бірге теологиядағы үштік билік құрды. Академиялық міндеттерімен қатар Канис 1851 жылдан 1857 жылға дейін миссионерлер кеңесінің мүшесі болды, 1853 жылдан 1857 жылға дейін «Sächsische Kirchen und Schulblatt» журналын редакциялады, ал 1866 жылдан 1875 жылға дейін «Niedner's Zeitschrift für historische Theologie» журналының редакторларының бірі болды. 1854 жылы Лейпцигте ол «Неміс протестантизмінің ішкі дамуы» атты еңбегін жариялады, екінші басылымда (1860) осы кезеңді Реформациядан бастап кеңейтті. Сол жылдары Карл Иммануэль Ницшпен Одақ және конфессиялық либерализм мәселесі бойынша әдеби пікір алмасу болды, онда Канис осы қозғалысты қолдаушылар арасында доктриналық біртүтастықтың жоқтығын көрсетуге тырысты.