Кіріспе

Фердинанд Кристиан Баур (21 маусым 1792 – 2 желтоқсан 1860) – неміс протестант теологы, (жаңа) Тюбинген теология мектебінің негізін қалаушы және жетекшісі (Баур оқыған және оқытқан Тюбинген университеті атымен аталған). Гегельдің диалектикалық теориясына сүйене отырып, Баур екінші ғасырдағы христиандық екі қарама-қарсы тезистің синтезі болғанын айтты: еврей христиандығы (Петр христиандығы) және жұрттан келген христиандық (Павел христиандығы). Осы және Баурдың басқа еңбектері Киелі кітаптар мен олармен байланысты мәтіндерді сынауға зор әсер етті. Адольф Хильгенфельд Баурдың жолын жалғастырып, Тюбинген мектебінің журналын редакциялады, бірақ Баурдан кем радикал болды. Тюбингендегі патристика ғалымы және философ Альберт Швеглер мектептің теорияларын ең айқын түсіндірді. Мектептің ықпалы 1840 жылдары ең жоғары деңгейге жетті, бірақ ХХ ғасырдың басында төмендеді. Баурдың көзқарастары радикалды болды, бірақ "бір нәрсе анық: оның заманынан бері Жаңа өсиетті зерттеу басқаша сипатқа ие" (Х. С. Нэш). Оның көптеген ізбасарлары болды, олардың көпшілігі оның ұстанымдарын өзгертіп, Баур салған негіз жиырма бірінші ғасырда да дамып келеді.

Алғашқы жылдар

Баур Канштатттың жанындағы Шмиденде дүниеге келген. Блауберендегі діни семинарияда білім алғаннан кейін, 1809 жылы Тюбинген университетіне түсті. Онде ол белгілі Жаңа Ғимарат сыншысы Иоганн Альбрехт Бенгельдің немересі Эрнст Бенгельден біраз уақыт дәріс алды, және карьерасының осы бастапқы кезеңінде ескі Тюбинген мектебінің ықпалында болған сияқты. Бірақ сонымен қатар Иоганн Готлиб Фихте және Фридрих Шеллинг философтары да зор және терең әсер етті. 1817 жылы Баур Блауберендегі теологиялық семинарияға профессор болып қайта оралды. Бұл оның өміріндегі маңызды бетбұрыс болды, себебі ол енді өзінің атағын қалыптастырған зерттеулеріне кірісті. Ол 1817 жылы Бенгельдің "Теология архиві" үшін Г. Кайзердің "Библиялық теология" еңбегіне рецензия жазған (ii. 656); оның үні орташа және консервативті болды.

Алғашқы еңбектері

Блауберендегі тағайындалуынан кейін бірнеше жыл өткен соң, ол өзінің алғашқы маңызды еңбегін жариялады: «Символдар мен мифология немесе Ежелгі дүниенің табиғи діні» (1824–1825). Осы еңбек арқылы оның философияны терең зерттегені және әсіресе Фридрих Шлейермахер мен Шеллингтің ықпалында болғаны анық болды. Еңбектің ғылыми деңгейі толыққанды мойындалды және 1826 жылы автор Тюбингенге теология профессоры қызметіне шақырылды. Оның ең маңызды әдеби жетістіктері осы Тюбингенмен байланысты. Мұндағы оның алғашқы жариялымдары мифология және догма тарихына арналған. «Манихейлік діни жүйе» (Das manichäische Religionssystem) 1831 жылы, «Тияналық Аполлоний» (Apollonius von Tyana) 1832 жылы, «Христиандық гнозисі» (Die christliche Gnosis) 1835 жылы және «Платонизмдегі христиандық туралы немесе Сократ және Мәсіх» (Über das Christliche im Platonismus oder Socrates und Christus) 1837 жылы жарық көрді. Отто Пфлейдерердің (Pflederer 1890, 285-бет) айтуынша, «осы тақырыптарды таңдауы да, оларды қарастыру әдісі де тарихшының діндерді салыстыру тарихындағы кең көзқарасын және терең ойлау қабілетін көрсетеді».

Симон Маг және Пауыл

Баур Жаңа өсиет туралы ойларын Клементинелерге, ал Клементинелер туралы ойларын IV ғасырда эбиониттер тобы қолданған жазбаларды тапқан Әулие Эпифанийге негіздеді. Бұл яһуди-христиан тобы Пауылды діннен тайған деп санады. Бұл 4-ші ғасырғы пікір Он екі апостолдың христиандығын көрсетеді деп есептелді; Паулиншілдік бастапқыда ерестік болды және Яков пен Петір және басқалардың яһуди христиандығынан жарылыс болды; Марцион Паулиншілдік сектаның 2-ші ғасырда сақталуындағы жетекшісі болды, ол тек Пауылдың Інжілін, Әулие Луқаны (алғашқы түрінде) және Әулие Пауылдың хаттарын (пасторальдық хаттарсыз) қолданды. Клемент әдебиеті алғаш рет Апостолдар дәуірінде пайда болды және алғашқы яһуди, Петрлік, заңды шіркеуге жатады. Ол толығымен Пауылға және оның тобына қарсы бағытталған. Симон Маг есімді адам болған емес; ол Әулие Пауылдың лақап аты. 2-ші ғасырда құрастырылған Апостолдардың істері Симон туралы айтуларын Клементтің ең ерте нұсқасынан алған. Римнің басшылығымен католицизм 2-ші ғасырдың екінші жартысында шіркеудің Петрлік және Пауылдық бөлімдерінің келісімі нәтижесінде пайда болды. Төртінші Інжіл осы келісімнің ескерткіші болып табылады, онда Рим жетекші рөл атқарды, Петір мен Пауыл екеуі де оның шіркеуін құрғандықтарын, екеуі де Римде және бір күні бірдей шейіт болғандықтарын ойлап тапты. 19-шы ғасырдың ортасында бұл теория Германияда көптеген түрлерде басым болды. Жаңа өсиет құжаттарына тағайындалған кейінгі мерзімдердің мүмкін еместігін ағылшын ғалымдары көрсетті (жалғыз құжаттар, әдетте ертерек деп саналған төрт Пауылдың хаттары мен Апокалипсис), сондай-ақ Апостолдық Әкелердің түпнұсқалығын және Юстин, Папий және Игнатийдің Иоанн Інжілін қолдануын дәлелдеу Баурдың теорияларын біртіндеп күмәндікке түсірді. Бастапқы мектептің соңғы тірі қалғаны Адольф Хильгенфельд болды (1907 жылы қайтыс болды). Ол Симон Магтың нақты тұлға екенін мойындауға мәжбүр болды, бірақ ол Клементинелерде ол Әулие Пауылды білдіреді деп сақтықпен айтты. 1847 жылы Хильгенфельд 70 жылғы еврей соғысынан кейін көп ұзамай Клемент әдебиетінің (Керигмата Петру) бастапқы ядросын жазды; оның кезекті қайта қаралулары тиісінше анти-Василидиан, анти-Валентиан және анти-Маркионит болды. Баур толыққанды нысанын, H, 2-ші ғасырдың ортасынан кейін орналастырды, ал Шлиман (1844) келісті, R, қайта қарау ретінде, 211 мен 230 жылдар аралығында орналастырды. Басқа авторлар H және R екеуін де 2-ші және 4-ші ғасырлар аралығында жатқызды: R. 2-ші ғасыр: Сикст Сиенский (1520-1569), Давид Блондель (1590-1655), Жан Батист Котельер (1629-1686), Уильям Кейв (1637-1713), Казимир Один (1638-1717), Ноэль Александр (1639-1724), Денис Николас Ле Нури (1647-1724), Иоганн Георг Хайнсиус (1733 ж. қайтыс болды), Эрнст Карл Фридрих Розенмюллер (1768-1835), Кристиан Вильгельм Флюгге (1773-1828), Карл Готтлиб Бретшнейдер (1776-1848), Иоганн Георг Вейт Энгард (1791-1855), Иоганн Людвиг Гилер (1792-1854), Фридрих Август Готт Трюк (1799-1877), Август Фридрих Гёрер (1803-1861). R. 2-ші немесе 3-ші ғасыр: Шрок, Старк, Лумпер, Краббе, Лохерер, Герсдорф. R. 3-ші ғасыр: Струнций (Бардесан, 1710), Вейсман (1718), Мосхайм, Клюкер, Шмидт (Kirchengesch.). R. 4-ші ғасыр: Корроди, Ленц (Dogmengesch.). H. 2-ші ғасыр (бастауы): Креднер, Брецшнейдер, Керн, Роте. H. 2-ші ғасыр: Клерикус, Бособр, Флюгге, Мюншер, Хоффман, Доллингер, Хилгерс; (2-ші ғасырдың ортасы) Хасе. H. 2-ші ғасырдың соңы: Шрёк, Кёльн, Гизелер (3-ші басылым), Шенкель, Гфрер, Люке. H. 3-ші ғасыр: Милл, Мосхайм, Галланди, Гизелер (2-ші басылым). H. 2-ші немесе 3-ші ғасыр: Неандер, Краббе, Баур, Риттер, Паниел, Дане. H. 4-ші ғасыр: Ленц.

Гегельдің ықпалы

Баур осы аралықта философиядағы бір ұстазын екіншісімен, Шлейермахерді Гегельмен ауыстырды. Осылайша ол тарих философиясы бойынша Гегельдік көзқарасты толыққанды қабылдады. "Философиясыз тарих мен үшін өлгендей, сөйлей алмайтын нәрсе" деді ол. Бұл көзқарастың өзгеруі 1831 жылы "Тюбингер Zeitschrift" журналында жарияланған "Коринф шіркеуіндегі Мәсіх партиясы" атты мақаласында айқын көрінеді. Мақаланың тақырыбынан-ақ оның мазмұны білінеді: "Коринф қауымындағы Мәсіх партиясы, ерте шіркеуде Пауылдық және Петірлік христиандықтардың қақтығысы, Римдегі апостол Петір" (The Christ Party in the Corinthian Community, the Opposition of Pauline and Petrine Christianity in the earliest Church, the apostle Peter in Rome). Баур апостол Пауылға Коринтте еврей христиандары өздерінің әмбебап христиандығының орнына, жеке христиандық дінін құруға тырысқан деп мәлімдеді. Ол апостолдардан кейінгі дәуірдегі партиялардың күрес іздерін тапты, олар ерте христиан тарихының бағытына еніп кетті.

Пауылдың хаттары

Теория одан әрі кейіннен жазылған еңбекте (1835 жыл, Дэвид Штраустың "Leben Jesu" кітабы жарық көрген жылы), "Über die sogenannten Pastoralbriefe" еңбегінде дамытылды. Бұл еңбекте Баур Тімотеге арналған екінші хатта және Титке арналған хатта айтылған жалған ұстаздардың 2 ғасырдағы гностиктер, әсіресе маркиониттер екенін және осыған байланысты Пасторальдық хаттардың гностицизмге қарсы 2 ғасырдың ортасында жазылғанын дәлелдеуге тырысады. Одан кейін ол 1845 жылы Пауылдың басқа хаттарын және Елшілердің істерін осы тәсілмен зерттей келе, нәтижелерін "Paulus, der Apostel Jesu Christi, sein Leben und Wirken, seine Briefe und seine Lehre" деген атпен жариялады. Бұл еңбекте ол Галатиялықтарға, бірінші және екінші Қорынттықтарға, Римдіктерге арналған хаттарды ғана Пауылдың нағыз хаттары деп санайды, ал Елшілердің ісіндегі Пауыл осы нағыз хаттардың Пауылдан өзге тұлға екенін, автордың Пауылшыл болғанын, ол шіркеудегі түрлі топтарды ескере отырып, Петірді мүмкіндігінше Пауылшыл, ал Пауылды мүмкіндігінше Петринист ретінде көрсетуге тырысады.

Ертедегі мәсіхшілердің қақтығыстары

Баур өзінің теориясын бүкіл Жаңа Келісімге қолдануға дайын болды; Х. С. Нэштің сөзімен айтқанда, "Ол Жаңа Келісімді зерттеуде кең ауқымды гипотеза енгізді". Ол тек яһуди христиандары мен жұрттан христиандар арасындағы қайшылық анық байқалатын жазбаларды ғана шынайы деп санады. Өзінің "Канондық Евангелиялар туралы сындық зерттеулер, олардың бір-бірімен қарым-қатынасы, сипаттамасы және шығу тегі" (1847) еңбегінде ол назарын Евангелияларға бұрды және мұнда да авторлардың тараптар арасындағы қақтығысты сезінгенін анықтады; Евангелиялар авторлардың немесе редакторлардың аралықтасу немесе келісуге ұмтылыс (Tendenz) танытуын көрсетеді. Шындығында, Евангелиялар Еврейлер, Петір, Мысырлықтар немесе Эбиониттердің Евангелиясы сияқты көне Евангелияның бейімделуі немесе қайта өңделуі болып табылады. Петірдің Матайы осы бастапқы Евангелиямен (Urevangelium) ең жақын байланыста; Пауылдың Лукаясы кейінірек пайда болды және тәуелсіз дамыды; Марк Баурдың пікірінше, одан да кейінгі дамуды көрсетеді; Жоханның баяндамасы идеалистік: ол "тарихи шындыққа ие емес, және оны талап ете алмайды". Баурдың теориясы христиан дінінің яһудиліктен біртіндеп дамығаны деген болжаммен басталады. Ол жалпыға ортақ дінге айналу үшін яһуди шектеулерімен күресіп, оларды жеңу қажет болды. Алғашқы христиандар яһуди христиандары болды, олар үшін Иса Мәсіх еді. Пауыл болса, яһудиліктен, ғибадатханадан және Заңнан бас тартты. Осылайша, яһуди елшілері Петір, Яқуб және Жохан мен "жұртқа елші" Пауыл арасында қайшылық туды, және бұл күрес 2-ші ғасырдың ортасына дейін жалғасты. Қысқасы, петринизм мен паулинизм арасындағы қақтығыс, Карл Шварц айтқандай, 1-ші және 2-ші ғасырлар әдебиетінің кілті болып табылады.

Теология

Баур – теолог, тарихшы және Киелі кітапты сынаушы болған. Ол 1834 жылы қатаң теологиялық еңбек жариялады: «Католик және протестантизмнің қарама-қарсылығы, екі ілімнің негізгі қағидалары мен догмалары бойынша» (Gegensatz des Katholicismus und Protestantismus nach den Prinzipien und Hauptdogmen der beiden Lehrbegriffe), бұл Шлейермахердің «Glaubenslehre» ілімімен үйлесетін протестантизмді қорғау және Ж. Мёлердің «Символика» (1833) еңбегіне қарсы күшті жауап болды. Одан кейін оның догма тарихы бойынша ірі еңбектері жарық көрді: «Кешірім туралы христиан ілімінің тарихи дамуы соңғы уақытқа дейін» (Die christliche Lehre von der Versöhnung in ihrer geschichtlichen Entwicklung bis auf die neueste Zeit, 1838), «Құдайдың үш бірлік және кіруі туралы христиан ілімінің тарихи дамуы» (Die christliche Lehre von der Dreieinigkeit und Menschwerdung Gottes in ihrer geschichtlichen Entwicklung, 3 том, 1841–1843) және «Христиан догма тарихының оқулығы» (Lehrbuch der christlichen Dogmengeschichte, 1847). Бұл еңбектердің құндылығы Баурдың догма тарихын Гегель философиясының формулаларына бейімдеу әдетімен азайтты, бұл процедура «тарихты адам санасының нағыз дамуы ретінде оның түсінігінің шынайылығы мен тереңдігін жасыруға ғана қызмет етті» (Пфлайдер). Алайда Баур көп ұзамай жеке тұлғаға көбірек мән беріп, дін мен философияны жақсырақ ажырата бастады. Бұл өзгеріс оның «Шіркеу тарихын жазудың кезеңдері» (Epochen der kirchlichen Geschichtschreibung, 1852), «Христиандық және алғашқы үш ғасырдағы христиан шіркеуі» (Das Christenthum und die christliche Kirche der drei ersten Jahrhunderten, 1853) және «Төртінші ғасырдың басынан алтыншы ғасырдың соңына дейінгі христиан шіркеуі» (Die christliche Kirche von Anfang des vierten bis zum Ende das sechsten Jahrhunderts, 1859) еңбектерінде байқалады. Бұл еңбектер оның «Шіркеу тарихына» (Kirchengeschichte) дайындық жұмыстары болды, онда көзқарастың өзгеруі ерекше айқын болды.

Өлім және өлімнен кейін жариялау

Баур 68 жасында Тюбинген қаласында қайтыс болды. «Шіркеу тарихы» (Kirchengeschichte) 1853-1863 жылдар аралығында бес томдық болып жарық көрді, оның бір бөлігін Баурдың өзі, қалғанын оның ұлы Фердинанд Баур және күйеу баласы Эдуард Зеллер автор қалдырған жазбалар мен дәрістерінен дайындады. Пфлайдер осы еңбекті, әсіресе бірінші томды, әрқашан классикалық туынды деп есептейді. «Жалпы алғанда, бұл христиандық пен шіркеудің пайда болуын қатаң тарихи тұрғыдан, яғни біздің халықтың діни сезімінің әртүрлі адамдық факторлардың бірлескен әсерінен туындаған табиғи дамуы ретінде түсіндіруге жасалған алғашқы толыққанды және қанағаттанарлық әрекет» (Теологияның дамуы, 288 бет). Баурдың «Христиан догмасының тарихы» (Ausführlichere Vorlesungen uber die christliche Dogmengeschichte) атты лекциялары оның ұлы тарапынан кейін жарияланды (1865–1868).

Тюбинген мектебі

Тюбинген мектебі 1840 жылдары ең үлкен ықпалына ие болды, бірақ кейінірек жасалған тарихи талдаулар одан басым түсті.