Кіріспе

Неміс дінтанушысы және шіркеу тарихшысы (1789–1850)

Иоганн Август Вильгельм Неандер (17 қаңтар 1789 – 14 шілде 1850) – неміс дінтанушысы және шіркеу тарихшысы.

Өмірбаян

Неандер Геттингенде Давид Мендель ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Эммануэль Мендель еврей саудагері болған деседі. Ол өте кішкентай кезінде ата-анасы ажырасып, анасымен Гамбургке көшіп келді. Жоханнеум гимназиясын бітіргеннен кейін, ол гимназияға түсіп, онда Платонды ашты. Оның құрбыларының арасында Вильгельм Нойман, жазушы Карл Август Варнхаген фон Энсе және ақын Адельберт фон Шамисо болды.

Иудаизмнен христиан дініне айналу

Неандердің яһуди дінінен христиан дініне өтуі – өміріндегі ең маңызды өзгеріс болды және оның өзіне де, шығармаларына да зор әсер етті. Неандер, оның бауырлары мен қарындастары, содан кейін анасы да синагогтан шығып, христиан дінін қабылдады. Неандердің жеке басындағы дінге қайтуына апостол Жоханның жазбаларының Платонның жазбаларымен ұқсастығы ықпал етті. Ол 1806 жылдың 25 ақпанында 17 жасында крещениеден өтіп, протестант христиан дінін қабылдағаннан кейін Неандер, яғни "жаңа адам" есімін алды.

Зерттеулер

Неандер Фридрих Шлейермахердің басшылығымен Галле университетінде дінтануды оқыды. Бірінші курстың соңына дейін Төртінші коалиция соғысының оқиғалары Неандерді Геттингенге көшуге мәжбүр етті, онда ол Платон мен Плутархты зерттеді және Г.Ж.Планктан теологияны оқыды. Осы кезде Неандер христиан тарихын терең зерттеуді өмірінің басты еңбегі деп шешті. Неандер 1824 жылы христиан тарихы бойынша жұмысын бастады және 1825 жылы «Allgemeine Geschichte der christlichen Religion und Kirche» атты еңбегінің бірінші томын жариялады. Басқа томдар аралықта жарық көрді, 1842 жылы бесінші томы шықты, ол VIII Бонифаций кезеңін қамтиды. 1852 жылы жарық көрген том Базель кеңесі кезеңімен аяқталды. Дегенмен, Неандер өміріндегі осы кезеңді құрметтеді және оны «барлық дәуірлерде иманды аналарына жүректеріне сенім тұқымын сеугені үшін міндетті болған адамдар» деп әдемі сөздермен сипаттады. Неандердің өміріндегі бұл кезең оның жеке сеніміне және жалпы өмірге деген көзқарасына зор әсер етті. Неандер жиі «жомарт», «шындыққа адал», «иманды», «мақтанға бой алдырмаған», «шынайы сезімтал», «күнәсіз және таза ниетті» деп сипатталды. Неандер ұстазы, кейін досы және әріптесі Шлейермахерге алғыс айтты. «Христиан шіркеуінің тарихын, христиандықтың құдайлық күшінің тірі куәсі ретінде көрсету; христиандық тәжірибенің мектебі ретінде; барлық тыңдауға дайын адамдар үшін ғасырлар бойы естілетін нұсқау, ілім және айыптау үні ретінде».

Дін тарихы

Неандердің басты еңбегі – «Христиан діні мен шіркеуінің жалпы тарихы» («Allgemeine Geschichte der christlichen Religion und Kirche»). Әр том шіркеу тарихының бір дәуірін Неандердің өмір сүрген заманындағы шіркеумен салыстырып көрсетеді. Оның тарихқа да, шіркеудің қазіргі жағдайына да қатысты жетекші принципі – «христиандық адам табиғатының әртүрлі ұмтылыстарына орын береді және олардың барлығын сіңдіріп, даңқтандыруға ұмтылады; Құдайдың жоспары бойынша осы әртүрлі ұмтылыстар бірінен соң бірі де, бір уақытта да пайда болуы керек, сондай-ақ бір-біріне тепе-теңдік орнатуы керек, осылайша рухани өмірдің дамуының еркіндігі мен әртүрлілігі бір догматикалық формаға сыймауы тиіс» (Отто Пфлидер).