Кіріспе
Биологиялық психиатрия немесе биопсихиатрия – психикалық ауруларды жүйке жүйесінің биологиялық функциясы тұрғысынан түсінуге бағытталған психиатриялық тәсіл. Бұл тәсіл пәнаралық сипатқа ие және мінез-құлық пен психопатологияның биологиялық негіздерін зерттеу үшін нейроғылым, психофармакология, биохимия, генетика, эпигенетика және физиология сияқты ғылымдарды пайдаланады. Биопсихиатрия – психикалық ауруларда жүйке жүйесінің биологиялық функциясын зерттейтін медицина саласы. Ол неврологиямен байланысты, неврология жүйке жүйесінің айқын патологиясы бар ауруларға, мысалы, эпилепсия, церебральды паралич, энцефалит, неврит, Паркинсон ауруы және көп склерозға назар аударады. Сондай-ақ, нейропсихиатриямен де байланысы бар, ол әдетте мидың анық бұзылуының фонындағы мінез-құлық бұзылыстарын қарастырады. Ал биологиялық психиатрия негізгі қағидаларды сипаттап, содан кейін түрлі ауруларды терең зерттейді. Оның құрылымы психиатрияның негізгі диагностикалық және жіктеу нұсқаулығы – DSM IV құрылымын қайталайды. Бұл саланың зерттеулері функционалдық нейроанатомия, бейнелеу және нейропсихология, сондай-ақ депрессия, күйзеліс және көңіл-күйдің бұзылуы, заттарды жеміссіз пайдалану және тамақтану бұзылыстары, шизофрения және психоздық бұзылыстар, когнитивтік және тұлғалық бұзылыстар үшін фармакотерапиялық мүмкіндіктерді қамтиды. Биологиялық психиатрия және психикалық ауруларға басқа тәсілдер өзара байланыссыз емес, бірақ құбылыстарды түсіндірудің әртүрлі деңгейлерінде қарастыруға тырысуы мүмкін. Дегенмен, жүйке жүйесінің биологиялық функциясына назар аударғандықтан, биологиялық психиатрия психикалық ауруларды емдеу үшін дәрілік терапияны әзірлеуде және тағайындауда маңызды рөл атқарады. Бірақ тәжірибеде психиатрлар психикалық ауруды емдеуде дәрі-дәрмектермен қатар психологиялық терапияны да қолдануы мүмкін. Мұндай терапияны көбінесе клиникалық психологтар, психотерапевтер, еңбек терапевтері немесе дәрілік емес тәсілдерде маманданған және оқытылған басқа да психикалық денсаулық сақтау мамандары жүргізеді. Бұл саланың тарихы ежелгі грек дәрігері Гиппократқа дейін жетеді, бірақ «биологиялық психиатрия» термині алғаш рет 1953 жылы ғылыми әдебиетте қолданылған. Бұл термин АҚШ-та Ұлыбритания сияқты басқа елдерге қарағанда жиі қолданылады. Алайда, «биологиялық психиатрия» термині кейде даулы мәселелерде сыни тұрғысынан қолданылады.
Biological psychiatry or biopsychiatry is an approach to psychiatry that aims to understand mental disorder in terms of the biological function of the nervous system. It is interdisciplinary in its approach and draws on sciences such as neuroscience, psychopharmacology, biochemistry, genetics, epigenetics and physiology to investigate the biological bases of behavior and psychopathology. Biopsychiatry is the branch of medicine which deals with the study of the biological function of the nervous system in mental disorders. There is some overlap with neurology, which focuses on disorders where gross or visible pathology of the nervous system is apparent, such as epilepsy, cerebral palsy, encephalitis, neuritis, Parkinson's disease and multiple sclerosis. There is also some overlap with neuropsychiatry, which typically deals with behavioral disturbances in the context of apparent brain disorder. In contrast biological psychiatry describes the basic principles and then delves deeper into various disorders. It is structured to follow the organisation of the DSM IV, psychiatry's primary diagnostic and classification guide. The contributions of this field explore functional neuroanatomy, imaging, and neuropsychology and pharmacotherapeutic possibilities for depression, anxiety and mood disorders, substance abuse and eating disorders, schizophrenia and psychotic disorders, and cognitive and personality disorders. Biological psychiatry and other approaches to mental illness are not mutually exclusive, but may simply attempt to deal with the phenomena at different levels of explanation. Because of the focus on the biological function of the nervous system, however, biological psychiatry has been particularly important in developing and prescribing drug based treatments for mental disorders. In practice, however, psychiatrists may advocate both medication and psychological therapies when treating mental illness. The therapy is more likely to be conducted by clinical psychologists, psychotherapists, occupational therapists or other mental health workers who are more specialized and trained in non drug approaches. The history of the field extends back to the ancient Greek physician Hippocrates, but the phrase biological psychiatry was first used in peer reviewed scientific literature in 1953. The phrase is more commonly used in the United States than in some other countries such as the UK. However the term "biological psychiatry" is sometimes used as a phrase of disparagement in controversial dispute.
Қолданылу аясы және егжей-тегжейлі анықтамасы
Биологиялық психиатрия – психиатрияның бір саласы, онда негізгі назар маңызды психикалық аурулардың – біртекті және екіұшты көңіл күй бұзылыстары, шизофрения және Альцгеймер ауруы сияқты органикалық психикалық аурулардың биологиялық негізін зерттеуге және түсінуге аударылады. Бұл білім суреттеу техникалары, психофармакология, нейроиммунохимия және тағы басқа әдістерді пайдалану арқылы алынды. Нейротрансмиттерлер арасындағы күрделі өзара әрекеттесуді анықтау және клозапин сияқты психиатриялық препараттардың нейротрансмиттерлік «бейінін» түсіну зерттеудің сәтті нәтижесі болды. Ғылыми тұрғыдан қарағанда, бұл мінез-құлықтың барлық мүмкін биологиялық негіздерін – биохимиялық, генетикалық, физиологиялық, неврологиялық және анатомиялық аспектілерді қамтиды. Клиникалық тұрғыдан қарағанда, бұл түрлі терапияларды қамтиды, мысалы, дәрі-дәрмектер, диета, қоршаған ортаның зиянды факторларынан аулақ болу, физикалық жаттығулар және өмірлік стрестің зиянды әсерлерін азайту, олардың барлығы өлшенетін биохимиялық өзгерістерге әкелуі мүмкін. Биологиялық психиатр осылардың барлығын психикалық денсаулық бұзылыстарының себептері немесе емдеу жолдары ретінде қарастырады. Дегенмен, биологиялық психиатр әдетте сөйлесу арқылы жүзеге асырылатын терапияны жоққа шығармайды. Медициналық психиатриялық білім беру жүйесінде психотерапия және биологиялық тәсілдер оқытылады. Ол психикалық аурулардың, әсіресе депрессияның «химиялық тепе-теңдіксіздік» гипотезасын қалыптастырды. Бұл биологиялық психиатрияның қазіргі заманғы тұжырымдамалық негізінің маңызды бөлігін құрайды. Гипотеза 1965 жылдан бері көп рет қайта қарастырылды. Жақында жүргізілген зерттеулер бірнеше психикалық аурулардың негізінде жатқан терең биологиялық механизмдерді көрсетіп отыр. Қазіргі заманғы миді суреттеу әдістері психикалық аурулары бар науқастарда жүйке функцияларын инвазиялық емес тексеруге мүмкіндік береді, бірақ қазіргі уақытта бұл әдіс тәжірибелік сипатта. Кейбір аурулардың жағдайында, дұрыс суреттеу құралдары белгілі бір аурумен байланысты нейробиологиялық проблемаларды сенімді түрде анықтауға мүмкіндік береді. Егер осы тәжірибелік нәтижелерді қосымша зерттеулер растаса, болашақта осындай әдістерді қолдану арқылы белгілі бір психикалық ауруларды диагностикалау процесін жеделдетуге болады. Кейбір психикалық аурулардың маңызды биологиялық аспектісін көрсететін тағы бір дерек көзі – егіздерді зерттеу. Біртекті егіздердің ядролық ДНК-сы бірдей болғандықтан, мұқият жоспарланған зерттеулер белгілі бір психикалық аурудың дамуындағы қоршаған ортаның және генетикалық факторлардың салыстырмалы рөлін анықтауға мүмкіндік береді. Осы зерттеулердің нәтижелері және олармен байланысты гипотезалар биологиялық психиатрияның және клиникалық жағдайда емдеу тәсілдерінің негізін құрайды.
Клиникалық биологиялық психиатриялық емдеудің қолданылу аясы
Әр түрлі биологиялық факторлар көңіл-күй мен мінез-құлыққа әсер ете алатындықтан, психиатрлар көбінесе одан әрі емдеуді бастамас бұрын, оларды бағалайды. Мысалы, қалқанша безінің дисфункциясы (бұзылуы) ауыр депрессиялық эпизодқа ұқсауы мүмкін, ал гипогликемия (қандағы қант деңгейінің төмендеуі) психозға ұқсауы мүмкін. Көптеген психикалық ауруларды емдеу үшін фармакологиялық емдеулер қолданылса да, басқа да дәрілік емес биологиялық емдеулер де қолданылады, олар диета мен жаттығуларды өзгертуден бастап, транскраниалды магниттік стимуляция мен электроконвульсивті терапияға дейін жетеді. Танымдық терапия, мінез-құлық терапиясы және психодинамикалық психотерапия сияқты биологиялық емес емдеу түрлері көбінесе биологиялық емдеулермен бірге қолданылады. Психикалық аурулардың биопсихосоциальдық модельдері кеңінен қолданылады, және психологиялық және әлеуметтік факторлар психикалық бұзылыстарда маңызды рөл атқарады, тіпті шизофрения сияқты органикалық негізі бар ауруларда да.
Диагностикалық процесс
Психикалық денсаулық бұзылыстарын дұрыс диагностикалау маңызды, әйтпесе жағдай нашарлап, науқасқа да, денсаулық сақтау жүйесіне де кері әсер тигізуі мүмкін. Қате диагноз қоюдың тағы бір мәселесі – бір жағдайды емдеу басқа жағдайларды күшейте түсуі мүмкін. Кейбір жағдайларда көрінетін психикалық денсаулық бұзылыстары мидың шатыруы, ми ісігі немесе гормоналды бұзылыстар сияқты қауыр биологиялық проблеманың жанама әсері болуы мүмкін, онда медициналық немесе хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін.
ХХ ғасырдың басында
Зигмунд Фрейд бастапқыда психикалық аурулардың биологиялық себептеріне ден қойды. Фрейдтің профессоры және ұстазы Эрнст Вильгельм фон Брюке, ой және мінез-құлық таза биологиялық факторлармен анықталады деп нық сенді. Фрейд бастапқыда мұны қабылдап, кейбір дәрілердің (әсіресе кокаиннің) антидепрессанттар ретінде әрекет ететініне көз жеткізді. Ол көп жылдар бойы тұлғаны неврологияға келтіруге тырысты, бірақ кейін өзінің әйгілі психоаналитикалық теорияларын жасамас бұрын одан бас тартты. Шамамен 100 жыл бұрын нейрохирургияның негізін қалаушы Харви Кушинг гипофиз безінің мәселелері көбінесе психикалық денсаулыққа қатысты бұзылыстарға әкелетінін атап өтті. Ол гипофиз бұзылыстары бар пациенттерде байқаған депрессия мен алаңдаушылық гормоналды бұзылыстардың, физикалық ісіктің өзінің немесе екеуінің де салдары болуы мүмкін деп ойлады. 1959 жылы алғашқы трициклді антидепрессант – имипрамин ойлап табылды. Бұл препараттардың әсерін зерттеу психикалық денсаулық бұзылыстарының алғашқы қазіргі заманғы биологиялық теориясына, яғни катехоламин теориясына әкелді, кейіннен серотонинді қамтитын моноамин теориясына дейін кеңейтілді. Бұлар психикалық аурулардың «химиялық тепе-теңдіктің бұзылуы» теориясы деп белгілі болды.
ХХ ғасырдың аяғы
1988 жылы флуоксетин (Прозак таңбасымен сатылады) қолданыла бастағаннан кейін, селективті серотониннің кері сіңіруін тежеушілер класына жататын, моноаминге негізделген антидепрессанттардың бірнеше түрі бекітілді. Бұл препараттар ескі антидепрессанттардан артық тиімді болған жоқ, бірақ көбінесе қосымша әсерлері аз болды. Көпшілігі нейрондық синапста моноаминдерді (нейротрансмиттерлерді) реттеу принципі бойынша жұмыс істейді. Кейбір препараттар бір нейротрансмиттерді (әдетте серотонинді) реттейді. Ал басқалары бірнеше нейротрансмиттерге әсер етеді, олар екі немесе көп әрекетті препараттар деп аталады. Клиникалық жағдайларда олар бір әрекетті препараттардан артық тиімді емес. Көптеген антидепрессанттардың бірдей биохимиялық механизм арқылы әрекет етуі, олардың тиімділігінің шамамен бірдей болуын түсіндіруі мүмкін. Жақындағы зерттеулер антидепрессанттардың көбінесе әсер ететінін, бірақ бұрынғыдай тиімді еместігін көрсетіп отыр.
Катехоламин/моноамин гипотезасымен байланысты мәселелер
Моноамин гипотезасы, әсіресе алғашқы антидепрессанттардың клиникалық нәтижелеріне сүйенгенде, өте сенімді болды, бірақ тіпті сол кезде де қайшы келетін деректер болды. Серотонинді азайтатын препарат – резерпин қабылдаған пациенттердің аз ғана бөлігі депрессияға шалдықты; шындығында, резерпин көп жағдайда антидепрессант ретінде әрекет етті. Бұл, депрессия нейротрансмиттерлердің жетіспеуінен туындайды деген бастапқы моноамин теориясына қарсы келді. Тағы бір мәселе – антидепрессанттың биологиялық әсері мен емдеу тиімділігі арасындағы уақыттың өте баяу болуы. Зерттеулер нейротрансмиттерлердегі өзгерістер сағаттар ішінде болатынын көрсетті, бірақ емдеу тиімділігіне апталар қажет болды. Осы құбылысты түсіндіру үшін моноамин теориясының жаңартылған нұсқалары бірнеше аптаға созылатын синапсқа бейімделу процесін сипаттайды. Дегенмен, бұл ғана емдеудің барлық тиімділігін түсіндіре алмайды.
Психикалық аурулардың соңғы биологиялық гипотезалары
Жаңа зерттеулер кейбір психикалық аурулардың негізін құрайтын биологиялық механизмдердің әртүрлі екенін көрсетеді, олар нейротрансмиттерлермен және моноаминдік химиялық тепе-теңсіздік гипотезасымен тек жанама байланысты. Бұл зерттеулер рецидивті депрессияның нейродегенеративті ауру болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ол ми жасушаларының құрылымын және жұмысын бұзады, жүйке жасушаларының байланыстарын жояды, тіпті кейбір ми жасушаларын өлтіреді және жалпы танымдық қабілеттердің төмендеуіне алып келеді. Бұл депрессияның нейрогендік гипотезасы деп аталады. Ол фармакологиялық антидепрессанттардың әсерін түсіндіруге мүмкіндік береді, соның ішінде дәрі ішкеннен кейін терапиялық эффектке дейін өтетін уақытты, нейротрансмиттерлердің төмендеуінің (тек көтерілуі емес) депрессияға көмектесу себебін, стрестің көбінесе көңіл-күйдің бұзылуына әкелуін және әртүрлі нейротрансмиттерлерді таңдап реттеудің депрессияға көмектесуін түсіндіруге болады. Бұл сондай-ақ физикалық жаттығулар, диета және метаболизм сияқты көңіл-күйге әсер ететін дәрілік емес факторлардың нейробиологиялық механизмдерін түсіндіруі мүмкін. Антидепрессанттардың көпшілігі түсетін нейробиологиялық "жалпы соңғы жолды" анықтау арқылы, тек осы жолға бағытталған жаңа дәрілерді рационалды жобалауға болады. Бұл жағымсыз әсерлері аз, тиімділігі жоғары және терапиялық эффекті тез болатын дәрілерді жасауға мүмкіндік береді.
Сын-пікірлер
Бірқатар науқастар, белсенділер және психиатрлар биологиялық психиатрияны ғылыми тұжырымдама ретінде немесе тиісті эмпирикалық негізге ие деп таласады, мысалы, танылған психиатриялық жағдайларға арналған белгілі биомаркерлердің жоқтығын айтады. Бұл ұстаным "эмоционалдық күйзелістің негізгі органикалық аурудан туындауы" деген ойға қарсы материал жариялайтын The Journal of Mind and Behavior және Ethical Human Psychology and Psychiatry сияқты академиялық журналдарда көрініс тапқан. Баламалы теориялар мен модельдер психикалық бұзылуларды биомедициналық емес деп қарастырады және оларды, мысалы, өмірдің жағымсыз жағдайларына немесе өткір жарақаттарға эмоционалдық реакциялар тұрғысынан түсіндіруге болады. Әлеуметтік психиатрия, клиникалық психология және социология сияқты салалар белгілі бір аурулар үшін психикалық қиындықтар мен бұзылулардың биомедициналық емес түсіндірмелерін ұсына алады және кейде биопсихиатрияны сынға алады. Әлеуметтік сыншылар биопсихиатрия ғылыми әдістің талаптарын қанағаттандырмайды деп санайды, себебі олар психикалық бұзылыстардың тексеруге болатын биологиялық дәлелі жоқ деп есептейді. Осылайша, бұл сыншылар биологиялық психиатрияны биологиялық ғылым ретінде бейнелеуге тырысатын жалған ғылым деп қарастырады. Р. Д. Лэйнг психикалық бұзылуларды биофизикалық факторларға жатқызу жиі қателікке ұшырайды деп мәлімдеді, себебі диагностикалық процедураның өзі кемшіліктерге толы. "Шағым" көбінесе науқастың емес, отбасы мүшесі тарапынан білдіріледі, "анамнез" науқастан басқа біреудің берген мәліметтеріне негізделген, ал "тексеру" көбінесе ерекше, түсініксіз мінез-құлықты бақылаудан тұрады. Қосалқы тесттер (ЭЭГ, ПЭТ) көбінесе диагноз қойылғаннан кейін, емдеу басталғанда жасалады, бұл тесттердің объективтілігіне күмән тудырып, растауға бейімділікке әкелуі мүмкін. Психиатр Томас Сзац психиатрияға медициналық көзқарас шектеулі екені туралы жиі пікір білдірді және психикалық ауруларды өмір сүрудегі медициналық проблемалар деп сақты. Сильвано Ариети шизофренияның кейбір жағдайларында дәрі-дәрмектерді қолдануды қолдағанмен, мүмкіндігі болса, дәрі-дәрмектерсіз интенсивті психотерапияны артық көреді. Ол сонымен қатар, дезорганизацияланған шизофрениямен ауыратын адамдарға психотерапия арқылы қолжетімді ету үшін электроконвульсивті терапияны қолдануды қолдағандығымен де белгілі. Оның "Шизофренияны түсіндіру" еңбегінде айтқан пікірлері қазіргі кезде психикалық бұзылулардың травматикалық моделі ретінде танымал, ол биопсихиатриялық модельге балама болып табылады.