Кіріспе

Кеңес педагогы, әлеуметтік қызметкер және жазушы, украин футболшысы Антон Семенович Макаренко (укр. Антон Семенович Макаренко, 13 наурыз [е.к. 1 наурыз] 1888 – 1 сәуір 1939) – Кеңес педагогы, әлеуметтік қызметкер және жазушы. Ол Кеңес Одағындағы ең ықпалды білім беру теоретигі болды және білім беру теориясы мен практикасының принциптерін ілгерілетуге үлкен үлес қосты. Кеңес педагогикасының негізін қалаушылардың бірі ретінде, ол өзін-өзі басқарушы балалар ұжымдарында тәрбиелеудің теориясы мен әдістемесін жасады және білім беру жүйесіне өнімді еңбек ұғымын енгізді. Макаренконың кітаптары көптеген елдерде жарық көрді. 1917 жылғы революциядан кейін ол Ресей азаматтық соғысының (1917-1923) салдарынан жетім қалған, көшеде қалған балалар, соның ішінде жасөспірім қылмыскерлер үшін өзін-өзі қамтамасыз ететін жетімдер үйін құрды. Бұл мекемелердің қатарында Горький колониясы және кейіннен Харьковтағы Дзержинский еңбек коммуны (онда FED камерасы өндірілді) болды. Макаренко бірнеше кітап жазды, оның ішінде "Педагогическая поэма" (ағылшын тілінде "Өмірге жол" деп басылған), Горький колониясының көркем әңгімесі, Кеңес Одағында ерекше танымал болды. 1988 жылы ЮНЕСКО Макаренконы XX ғасырдың педагогикалық ой-өрісін анықтаған төрт педагогтың бірі (Джон Дьюи, Георг Кершенштейнер және Мария Монтессоримен бірге) деп санайды.

Ерте өмір және білім

Антон Семенович Макаренко Ресей империясы, Харьков облысы, Сумский уезіндегі Белопольеде, теміржол депосында суретші болып жұмыс істеген Семен Григорович Макаренко (Семён Григорович Макаренко) және Миколаевтен келген солдаттың қызы Татьяна Михайловнаның (Тетяна Михайловна, туған тегі Дергачева) отбасында дүниеге келген. 1905 жылдың қыркүйегінде Кременчуктегі төрт жылдық колледжді бітірген соң Макаренко бір жылдық мұғалімдер курсына түсіп, он жеті жасында Херсон қаласына жақын Долинская станциясындағы теміржол колледжінде сабақ беруді бастады. 1911 жылдың қыркүйегінен 1914 жылдың қазанына дейін жұмыс істеді. 1912 жылдың тамызында Макаренко Полтавадағы мұғалімдер институтына түсіп, 1917 жылдың шілдесінде алтын медальмен бітірді. Институтты бітіргеннен кейін Макаренко Полтава жоғары бастауыш мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді, онда 1917 жылдың соңына дейін қызмет етті. 1917 жылдың желтоқсанында Крюковке көшіп барды. 1914 жылдың тамызында Полтава оқу-жаттығу колледжіне түсті, бірақ оқуын үзуге мәжбүр болды және 1916 жылдың қыркүйегінде Кеңес Армиясына қосылды, 1917 жылдың наурыз айында нашар көру қабілетіне байланысты демобилизацияланды. Сол жылы ол колледжді үздік бітірді.

Қабылдау

Алайда, 1928 жылы Макаренкоға қарсы сын толқыны басталды. 1928 жылдың наурыз айында Горький колониясындағы жұмысы жөніндегі Украина педагогикалық институтындағы баяндамасы қарсылықпен қабылданды. Сол жылдың қыркүйегінде ол Горький колониясынан босатылып, Харьковтағы жұмысына көшті. Екеуінің хат алмасуы 1925 жылдың шілдесінде басталып, Горький қайтыс болғанға дейін жалғасты. 1928 жылы атақты жазушы екі колонияны аралап, үлкен әсер алды; келесі жылы жарияланған «Советтер Одағы туралы» атты мақаласында Макаренконы «педагогтың жаңа үлгісі» деп атады. Кеңес үкіметі оның колонияларын коммунистік білім беру және тәрбиелеудегі үлкен жетістік деп мойындады. Оның басты идеяларының қатарында «адамға мүмкіндігінше көп талап қою, сонымен қатар оған мүмкіндігінше көп құрмет көрсету», ұжымның жеке тұлғаға позитивті ықпал етуін пайдалану, сондай-ақ ұжымның институционалдық басқару және өзін-өзі басқару қағидалары болды. Владимир Сиротин (Харьков 1966, Мәскеу 2016) Макаренконы «жазалау педагогикасының жыршысы» және «басшылық педагогикасының» идеологы деп сипаттады, бұл жүйе жеке тұлғаны басуға тырысып, демократиялық еркіндіктер мен адам құқықтарына, соның ішінде бала мен ата-ананың табиғи құқықтарына қайшы келеді. Макаренконың жүйесі балалардың жеке тұлғасына ұжымдық биліктің тым көп берілгені үшін сынға ұшырады. Алайда, Макаренконың педагогикалық жүйесін зерттеген кейбір батыстық сарапшылар бұл пікірмен келіспейді, олар оның жеке тұлға мен басшылықтағы ұжымның пайдалы ықпалы арасында дұрыс тепе-теңдік сақтағанын, оны жеке адамды кеңінен қоғамға интеграциялаудың маңызды буыны деп санайды.