Исаак Бабель: Өмір және шығармашылық тағдыры

Кіріспе

Орыс жазушысы және журналисі (1894–1940) Исаак Эммануилович Бабель (Исаак Эммануилович Бабель; Ісак Еммануїлович Бабель; 13 шілде 1894 [ескі стиль бойынша 1 шілде 1894] – 27 қаңтар 1940) – кеңес жазушысы, журналист, драматург және әдеби аудармашы. Ол "Қызыл кавалерия" және "Одесса әңгімелері" атты туындыларымен әйгілі және "ресейлік еврейлердің ең ұлы проза жазушысы" деп саналады. Бабель 1939 жылдың 15 мамырында НКВД-мен жасалған терроризм және тыңшылық айыптары бойынша тұтқындалып, 1940 жылдың 27 қаңтарында атылды.

Алғашқы жылдар

Исаак Бабель Ресей империясының Одесса қаласының Молдаванка ауданында еврей ата-анасы Манус пен Фейга Бабель отбасында дүниеге келді. Ол туғаннан кейін көп ұзамай Бабель отбасы Николаев портына көшіп келді. Кейін 1906 жылы олар Одессаның сәнді ауданына қайта оралды. Бабель «Одесса әңгімелері» мен «Күн бату» пьесасы үшін Молдаванканы тұрғын орта ретінде пайдаланды. Бабельдің әңгімелерінде оның отбасы «мүсірленген және шатасқан» болып көрсетілсе де, шындығында олар жақсы жағдайда өмір сүрген. Өзінің өмірбаяндық мәлімдемелерінде Бабельдің әкесі Манус кедей дүкен иесі болған делінген. Бабельдің қызы Натали Бабель Браун, әкесінің осы және басқа да өмірбаяндық деректерді «коммунистік партияның мүшесі емес, жас совет жазушысы үшін лайықты өткенді көрсету үшін» ойлап тапқанын айтты. Шын мәнінде, Бабельдің әкесі фермалық құрал-жабдықтармен сауда жасаған және үлкен қоймаға ие болған. Бабель бала кезінде Николай I Одесса коммерциялық мектебінің дайындық класына түсуді армандаған. Бірақ, ең алдымен, еврей квотасын жеңуі керек болды. Бабель емтиханды сәтті тапсырса да, оның орны пара берген басқа балаға берілді. Осының салдарынан, ол жеке репетиторлармен үйде оқыды. Мектептік пәндерден басқа, Бабель Талмудты және музыканы оқыды. Синтия Озиктың айтуынша, «Ол идиш және иврит тілдерінде еркін сөйлеген, дәстүрлі мәтіндермен және олардың қиын түсіндірмелерімен таныс болған. Оған қоса, Мопассан мен Флоберге өмір бойы қызығушылық танытқан. Оның алғашқы әңгімелері көркем француз тілінде жазылған. Оның кең әлеуметтік көрегендігі шаруалар, солдаттар, дін қызметкерлері, раввиндер, балалар, суретшілер, актерлер, барлық әлеуметтік топтағы әйелдердің көзқарасымен қарауға мүмкіндік берді. Ол әйелдер, такси жүргізушілер, жокейлермен дос болды; ол ақшасыз, шетте және қалыпты жолдан тыс өмір сүрудің қандай екенін білді». Одесса университетіне түсу әрекеті этникалық себептермен тоқтатылды. Содан кейін Бабель Киев қаржы және бизнес институтына қабылданды. Сол жерде ол бай өнеркәсіпшінің қызы Евгения Борисовна Гронфейнмен танысып, кейіннен оған үйленді.

Isaac Babel was born in the Moldavanka section of Odessa in the Russian Empire, to Jewish parents, Manus and Feyga Babel. Soon after his birth, the Babel family moved to the port city of Nikolaev. They later returned to live in a more fashionable part of Odessa in 1906. Babel used Moldavanka as the setting for Odessa Stories and the play Sunset. Although Babel's short stories present his family as "destitute and muddle headed", they were relatively well off. According to his autobiographical statements, Babel's father, Manus, was an impoverished shopkeeper. Babel's daughter, Nathalie Babel Brown, stated that her father fabricated this and other biographical details in order to "present an appropriate past for a young Soviet writer who was not a member of the Communist Party." In fact, Babel's father was a dealer in farm implements and owned a large warehouse. In his pre teens, Babel hoped to get into the preparatory class of the Nicholas I Odessa Commercial School. However, he first had to overcome the Jewish quota. Despite the fact that Babel received passing grades, his place was given to another boy, whose parents had bribed school officials. As a result, he was schooled at home by private tutors. In addition to regular school subjects, Babel studied the Talmud and music. According to Cynthia Ozick, "Though he was at home in Yiddish and Hebrew, and was familiar with the traditional texts and their demanding commentaries, he added to these a lifelong fascination with Maupassant and Flaubert. His first stories were composed in fluent literary French. The breadth and scope of his social compass enabled him to see through the eyes of peasants, soldiers, priests, rabbis, children, artists, actors, women of all classes. He befriended whores, cabdrivers, jockeys; he knew what it was like to be penniless, to live on the edge and off the beaten track." His attempt to enroll at Odessa University was blocked for ethnic reasons. Babel then entered the Kiev Institute of Finance and Business. There he met Yevgenia Borisovna Gronfein, daughter of a wealthy industrialist, whom he eventually married.

Алғашқы жазбалар

1915 жылы Бабель бітіріп, еврейлердің қоныстану шегінен тыс жерде тұруға тыйым салатын заңдарға қарамастан Петроградқа көшіп барды. Бабель орыс, украин және идиш тілдерінен басқа француз тілінде де еркін сөйледі, ал оның алғашқы туындылары француз тілінде жазылған. Бірақ, оның сол тілдегі әңгімелерінің ешқайсысы сақталған жоқ. Санкт-Петербургте Бабель Максим Горькийпен танысты, ол Бабельдің бірнеше әңгімелерін өзінің әдеби журналы «Letopis» (Летопись, «Хроника») беттерінде жариялады. Горький жас жазушыға көбірек өмір тәжірибесі жинауға кеңес берді; Бабель өзінің өмірбаянында: «Мен осы кездесуге өмірімді қарызбен міндеттімін және әлі де Алексей Максимович Горькийтің есімін махаббат пен құрметпен айтамын» деп жазды. Оның ең белгілі жартылай автобиографиялық әңгімелерінің бірі – «Менің көгершін үйімнің тарихы» (История моей голубятни, Istoriya moey golubyatni) Горькийге арналған. Қазан революциясы кезінде және одан кейін Бабельдің қайда болғаны туралы мәліметтер өте аз. Оның «Жол» («Дорога», «Doroga») атты әңгімесінде айтылғандай, ол 1917 жылдың желтоқсан айының басына дейін Румыния фронтында қызмет еткен. Бабель өзінің өмірбаянында 1917 жылы Петроград Чекасында аудармашы болып жұмыс істегенін айтады. 1918 жылдың наурыз айында ол Горькийдің меньшевик газеті «Новая жизнь» («Жаңа өмір») тілшісі болып Петроградта жұмыс істеді. Бабель «Новая жизнь» газеті Лениннің бұйрығымен 1918 жылдың шілдесінде жабылғанға дейін онда жариялануын жалғастырды. Кейін Бабель: «Менің журналистік қызметім маған көптеген пайдалы нәрселер берді, әсіресе материалдық жағынан. Мен өте құнды шығармашылық құрал болған көптеген фактілерді жинақтадым. Мен морг қызметкерлерімен, қылмыстық тергеушілермен және мемлекеттік қызметкерлермен достық қарым-қатынас орнаттым. Кейін көркем әдебиет жазуға кіріскенімде, кейіпкерлерді, жағдайларды және күнделікті өмірді дұрыс бағалау үшін маған жақын болған осы «тақырыптарға» үнемі оралатынымды байқадым. Журналистік жұмыс – оқиғаларға толы».

Қазанның кеуіп қалған жапырақтары

Партияның баспа сөзін монополияға айналдырған Ресей Азамат соғысы кезінде Бабель Одесса Губкомының баспасында (облыстық КОКП комитеті), азық-түлік сатып алу бөлімінде («Иван мен Мария» әңгімесін қараңыз), Наркомпроста (Білім комиссариаты) және типографиялық баспа кеңсесінде жұмыс істеді. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Бабель Тбилисиде жарық көрген орыс тіліндегі «Шығыс таңы» газетінде тілші болып жұмыс істеді. Бір мақаласында ол Лениннің даулы Жаңа экономикалық саясаты кеңінен енгізілмегеніне өкініш білдірді. 1919 жылы 9 тамызда Одессада Бабель Евгения Гронфайнға үйленді. 1929 жылы олардың некесінен Натали Бабел Браун есімді қыз дүниеге келді, ол өсіп-жетіп әкесінің өмірі мен шығармаларын зерткен ғалым және редактор болды. 1925 жылға қарай Бабельдердің некесі суынып қалды. Евгения Бабель күйеуінің адалсыздығына қападанып, коммунизмге деген жек көруі күшейгендіктен Францияға эмиграциялады. Бабель Парижге сапарлары кезінде оны бірнеше рет көрді. Осы кезеңде ол Тамара Каширинамен ұзаққа созылған романтикалық қарым-қатынасқа түсті. Олардың ұлы Эммануил Бабель болды, кейін оны өгей әкесі В. Иванов асырап алды. Эммануилдің есімі Михаил Ивановқа өзгертілді, ол өзінің танымал суретші болды. Тамарамен қарым-қатынасын тоқтатқаннан кейін Бабель Евгениямен қайта табысуға тырысты және 1929 жылы қыздары Натали дүниеге келді. 1932 жылы Бабель Сібірде туған, еврей емес Антонина Пирожковамен (1909–2010) танысты. 1934 жылы Бабель әйелін Мәскеуге оралуға көндіре алмаған соң, Антонинамен бірге өмір сүре бастады. 1939 жылы олардың ресми емес некесінен Лидия Бабель есімді қыз дүниеге келді. Пирожкованың айтуынша, «Бабельмен танысқанға дейін көп оқыдым, бірақ ешқандай нақты мақсатым болмады. Мен қолға түскеннің бәрін оқыдым. Бабель мұны байқап, «Осылай оқысаң, ешқандай нәтижеге жете алмайсың. Шын мәнінде құнды кітаптарды оқуға уақытың болмайды. Әр білімді адам оқуға тиіс жүзге жуық кітап бар. Бір күні олардың тізімін жасауға тырысамын», – деді. Бірнеше күннен кейін ол маған тізімді әкелді. Онда грек және рим авторлары – Гомер, Геродот, Лукреций, Светоний, сондай-ақ кейінгі еуропалық әдебиеттің классиктері – Эразм, Рабле, Сервантес, Свифт және Костерден бастап, 19 ғасырдың жазушылары Стендал, Мериме және Флобер сияқты жазушылардың есімдері болды».

During the Russian Civil War, which led to the Party's monopoly on the printed word, Babel worked for the publishing house of the Odessa Gubkom (regional CPSU Committee), in the food procurement unit (see his story "Ivan and Maria"), in the Narkompros (Commissariat of Education), and in a typographic printing office. After the end of the Civil War, Babel worked as a reporter for The Dawn of the Orient (Заря Востока) a Russian language newspaper published in Tbilisi. In one of his articles, he expressed regret that Lenin's controversial New Economic Policy had not been more widely implemented. Babel married Yevgenia Gronfein on August 9, 1919, in Odessa. In 1929, their marriage produced a daughter, Nathalie Babel Brown, who grew up to become a scholar and editor of her father's life and work. By 1925, the Babels' marriage was souring. Yevgenia Babel, feeling betrayed by her husband's infidelities and motivated by her increasing hatred of communism, emigrated to France. Babel saw her several times during his visits to Paris. During this period, he also entered into a long term romantic relationship with Tamara Kashirina. Together, they had a son, Emmanuil Babel, who was later adopted by his stepfather Vsevolod Ivanov. Emmanuil's name was changed to Mikhail Ivanov, and he later became a noted artist. After the final break with Tamara, Babel briefly attempted to reconcile with Yevgenia and they had their daughter Natalie in 1929. In 1932, Babel met a Siberian born Gentile named Antonina Pirozhkova (1909–2010). In 1934, after Babel failed to convince his wife to return to Moscow, he and Antonina began living together. In 1939, their common law marriage produced a daughter, Lydia Babel. According to Pirozhkova, "Before I met Babel, I used to read a great deal, though without any particular direction. I read whatever I could get my hands on. Babel noticed this and told me, 'Reading that way will get you nowhere. You won't have time to read the books that are truly worthwhile. There are about a hundred books that every educated person needs to read. Sometime I'll try to make you a list of them.' And a few days later he brought me a list. There were ancient writers on it, Greek and Roman—Homer, Herodotus, Lucretius, Suetonius—and also all the classics of later European literature, starting with Erasmus, Rabelais, Cervantes, Swift, and Coster, and going on to 19th century writers such as Stendhal, Mérimée, and Flaubert."

Қызыл ат әскері

1920 жылы Бабель Командарм (Әскер қолбасшысы) Семен Будённыйдың 1-ші атты әскеріне тағайындалды, соның нәтижесінде 1920 жылғы Польша-Совет соғысының әскери науқанына куә болды. Ол көрген соғыстың қасіреттерін 1920 жылғы күнделігінде (Конармейский Дневник 1920 года, Konarmeyskiy Dnevnik 1920 Goda) жазып, кейіннен «Қызыл кавалерия» (Конармия, Konarmiya) атты әңгімелер жинағын жазды, оған «Збруч өзенінен өту» және «Менің алғашқы қазым» сияқты туындылар енді. «Қызыл кавалерия» әңгімелеріндегі қорқынышты зорлық-зомбылық Бабельдің нәзік мінезіне қайшы келді. Бабель былай деп жазды: «Тек 1923 жылы ғана мен ойларымды анық және тым ұзақ емес түрде жеткізуді үйрендім. Содан кейін мен жазуға қайта оралдым». Кейін «Қызыл кавалерия» жинағына енген бірнеше әңгіме 1924 жылы Владимир Маяковскийдің «ЛЕФ» («ЛЕФ») журналында жарияланды. Бабельдің соғыстың қатыгез шындығын адал бейнелеуі, революциялық үгіттен мүлдем алшақ болғандықтан, оған күшті жаулардың пайда болуына себеп болды. Соңғы зерттеулерге сәйкес, Маршал Будённый Бабельдің қызыл казактарды шындығымен суреттегеніне ашуланып, оның өлім жазасын талап еткен, бірақ бұл сәтісіз аяқталды. Алайда Горькийдің беделі Бабельді қорғап қана қоймай, оның туындыларының жарық көруіне де мүмкіндік берді. 1929 жылы «Red Cavalry» атты туындыны Дж. Харланд ағылшын тіліне аударды, ал кейін оны көптеген басқа тілдерге де аударды. Аргентиналық жазушы және эссеші Хорхе Луис Борхес «Қызыл кавалерия» туралы былай деп жазды: «Оның стильінің әуені кейбір сахналардың түсініксіз қатыгездігімен зәулім үйлеседі». «Тұз» атты әңгіме поэзияға тән даңққа ие, проза үшін мұндай жетістік сирек кездеседі: оны көптеген адам жатқа біледі.

Одесса оқиғалары

Одессаға оралғанда Бабель "Одесса әңгімелері" атты қысқа әңгімелер сериясын жазуға кірісті. 1921 және 1924 жылдар аралығында жеке-жеке жарияланған, ал 1931 жылы кітапқа жиналған бұл әңгімелер қазан төңкерісіне дейін және кейін еврей гангстерлерінің өмірін суреттейді. Көптеген әңгімелерде ойдан шығарылған мафия басшысы Бенья Крик тікелей көзге түседі, ол тарихи тұлға Мишка Япончикке негізделген. Бенья Крик – орыс әдебиетінің ұлы антигеройлерінің бірі. Осы әңгімелер 1927 жылы түсірілген "Бенья Крик" фильмі мен "Күн батуы" пьесасының негізі болды. Пьеса Бенья Криктың Молдаванканың кемшіліктерін түзеуге бел буған жеке миссиясын орталыққа қояды. Оның алғашқы міндеті – алкогольге құмар, әйелдерге әуес әкесі Менделді бақылауда ұстау. Натали Бабель Браунның сөзінше, "Күн батуы" 1927 жылдың 23 қазанында Баку жұмысшы театрында тұңғыш рет көрсетілді, содан кейін Одессада, Киевте және танымал Мәскеу өнер театрында қойылды. Дегенмен, сын-пікірлер қарама-қайшы болды. Кейбір сыншылар пьесаның "буржуазияға қарсы күшті ұстанымын" және "әкелер мен ұлдар" тақырыбының қызықтылығын жоғары бағалады. Бірақ Мәскеуде сыншылар пьесаның буржуазияға қатысты көзқарасы өте әлсіз және қайшылы деп тапты. "Күн батуы" жабылды және Мәскеу өнер театрының репертуарынан шығарылды. Алайда, пьесаның жанкүйерлері табылды. 1928 жылы ақ эмигрант әкесіне жазған хатында Борис Пастернак: "Кеше Бабельдің "Күн батуы" пьесасын оқыдым және өмірімде бірінші рет еврейлік этностық факт ретінде оң, мәселесiз маңыздылық пен күштің құбылысы екенін сезіндім. Сіз де осы керемет пьесаны оқығаныңызды қалап қалдым" деп жазды.

Пирожкованың сөзінше, режиссер Сергей Эйзенштейн де "Күн батуына" жоғары баға беріп, оны "бір отбасының тәжірибесі арқылы капиталистік қатынастарды ашып көрсету" үшін Эмиль Золаның еңбектерімен жиі салыстырған. Эйзенштейн Мәскеу өнер театрын "пьесаны нашар сахналағаны үшін, әсіресе пьесаның ерекше қысқа мәтінінің әрбір сөзін көрерменге жеткізе алмағаны үшін" қатты сынаған.