Кіріспе

Евгений Иванович Замятин (; 1 ақпан 1884 [Ескі стиль бойынша 20 қаңтар 1884] – 10 наурыз 1937), кейде Евгений Замятин деп ағылшын тілінде айтылады, ғылыми фантастика, философия, әдеби сын және саяси сатира саласындағы орыс авторы. Ресей православие шіркеуінің діни қызметкерінің ұлы Замятин ерте жасында христиан дінінен бас тартып, большевик болды. Ол партиясының революцияға дейінгі жер асты қозғалысының мүшесі ретінде бірнеше рет тұтқындалып, ұрып-сапаланып, түрмеге қамалып, жер аударылды. Бірақ Замятинді Қазан төңкерісінен кейін Бүкілодақтық коммунистік партиясының (б) [ВКП(б)] жүргізген саясаты да, патшалық саясаттан кем алаңдатпады. Ол кейіннен әдебиетті пайдаланып Кеңес Одағының мәжбүрлі түрде қабылдануын және тоталитаризмнің күшеюін сынап, әжуалады. Мирра Гинзбург оны "өзгенің ықпалына көнбес, принципті батылдығымен көзге түсетін адам" деп атады, және қазір ол алғашқы кеңес диссиденттерінің бірі саналады. Ол ең белгілі шығармасы – 1921 жылы жарық көрген, болашақтағы полицейлік мемлекетте өтетін, өте ықпалды және көптеп еліктелген «Біз» атты антиутопиялық ғылыми-фантастикалық романы. 1921 жылы «Біз» романы Кеңес цензурасымен тыйым салынған алғашқы туынды болды. Соңында Замятин «Бізді» Батысқа жасырып әкеліп басылымға дайындады. Бұл оқиға партия мен Кеңес жазушылар одағында наразылық туғызып, Замятинге қарсы мемлекеттік жалдамамен жала жабу мен қара тізімге енгізуге, сондай-ақ Иосиф Сталиннен өз Отанынан кетуге рұқсат алуға әкелді. 1937 жылы ол Парижде кедейлікте қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Замятиннің еңбектері самиздат арқылы таратылып, кеңес диссиденттерінің бірнеше буынына үлгі болды.

Ерте өмір

Замятин Мәскеудің оңтүстігіндегі Тамбов губерниясының Лебедянь қаласында дүниеге келген. Оның әкесі – орыс православие дінінің священнигі және мектеп мұғалімі, ал анасы – музыкант болған. 1922 жылы жазған эссесінде Замятин: «Өзінің жасындағы достары жоқ, құрсағымен кітапқа жатысып немесе анасы Шопен ойнап жатқан фортепианоның астында жалғыз баланы көресіз» деп еске алады. Замятинде синестезия болған болуы мүмкін, себебі ол әріптер мен дыбыстарға қасиеттер тағайындаған. Мысалы, ол «Л» әрпін ақшыл, суық және көгілдір түсті деп сипаттаған. 1902 жылдан 1908 жылға дейін Санкт-Петербургте Ресей империясының Әскери-теңіз флоты үшін инженерлік мамандық алған. Осы кезеңде Замятин христиан дініне сенімін жойып, атеист және марксист болып, Ресей Социал-демократиялық жұмысшы партиясының большевиктер фракциясына қосылған.

1905 жыл: Көтеріліс және қуғын-сүргін

Замятин 1905 жылғы революцияны былай деп еске алады: "Сол жылдары большевик болу – ең үлкен қарсылық жолын ұстану дегенді білдірді, мен сол кезде большевик едім. 1905 жылдың күзінде ереуілдер болды, ал қараңғы Невский проспекті Адмиралтейство ғимаратынан атылған іздеу шоғымен жарықтандырылды. 17 қазан. Университеттердегі жиналыстар." 1905 жылдың желтоқсан айында Замятин жарылғыш пироксилинге толы қағаз қапты пәтерінде жасыруға келісті. Келесі күні оны және тағы отыз большевикті Охрана "Выборг ауданындағы революциялық штаб-пәтерінде, үстелге әртүрлі үлгідегі жоспарлар мен тапаншалар жайылып жатқанда" тұтқындады. Тұтқындалып, ұрып-соғылғаннан кейін Замятин түрмеден құпия хат шығарып, оның ішінде бауырластарына "Менің бөлмемнен және төрт серігімнің бөлмелерінен күдік тудыратын барлық затты алып тастауды" бұйырды. Бұл дереу орындалғанмен, Замятин бұл туралы көп уақыттан кейін ғана білді. Оқшауланған күйде өткен айлар ішінде Замятин үйінде пироксилин салынған қағаз қап туралы күнделікті түрде жаман түс көретінін айтады. 1906 жылдың көктемінде Замятин босатылып, туған Тамбов облысына жер аударылды. Бірақ Замятин кейіннен Лебедяндағы берілген православие дінін ұстанатын орыс шаруаларының арасында өмір сүре алмайтынын жазды. Сондықтан ол қашып, Санкт-Петербургке қайтып келді, онда ол заңсыз өмір сүрді, содан кейін Финляндияның Ұлы Герцогтігіндегі Хельсинкиге көшіп кетті.

Теңіз инженері ретінде өмір

1913 жылы Замятинге Романовтар әулетінің билігінің 300 жылдығына орай рақымшылық жарияланып, Санкт-Петербургке оралуға рұқсат берілді. Оның шағын қаланың өмірін сатиралық бейнелеген "Ауылдық әңгіме" атты туындысы дереу жарық көріп, оған белгілі бір деңгейде даңқ әкелді. Келесі жылы ол "На Куличках" ("Әлемнің шетінде") атты әңгімесінде Ресей императорлық армиясын қаралағандығы үшін сотталып, ақталды. Замятин кейін: "Батысқа жасаған жалғыз сапарым Германияға болған еді. Берлин маған Петербургтің 80 пайыздық жиынтық нұсқасы сияқты көрінді. Ал Англияда жағдай мүлдем өзгеше болды: барлығы Александрия мен Иерусалимде болғандай жаңа да таңғажайып болды", - деп жазды.

Өлім және жерлеу

Евгений Замятин 1937 жылдың 10 наурызында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның Париж қаласының сол аттас маңындағы Тиа қыстағындағы жерлеу рәсіміне тек бірқатар достары ғана қатысты. Бірақ көшірушілердің бірі – Замятиннің орыс тіліндегі баспагері Марк Львович Слоним болды, ол Замятин отбасымен Батысқа келгеннен кейін танысқан болатын. Оның қазасы туралы совет баспасөзінде жарияланбады.

Мұра

1967 жылы Мирра Гинзбург былай деп жазды: "Булгаков пен Бабель сияқты, Замятин де тәуелсіздік, батылдық және жекелік диктатура тарапынан аяусыз жойылмағанда, революциядан кейінгі ресей әдебиеті қалай дами алатынын көрсетеді. Орыс оқырманы – және осымен бірге, орыс жазушысы – осы бай және құнарлы жазушылардың еңбектерінен айырылды, ал салдары, өкінішке орай, өте анық көрінеді". Сол жылы Солженицын, КГБ-ның "ГҰЛАГ архипелагы" атты жасырын қолжазбасын тәркілегеніне жауап ретінде, Франциядағы баспасына кітапты дереу басып шығаруды бұйырды. Бұл кітап кеңес құпия полициясы, кеңес концентрациялық лагерьлері және Владимир Лениннің оларды құрудағы рөлін ашып көрсететін құжаттық әңгіме болатын. Нәтижесінде, Замятин сияқты, Солженицын де өз Отанынан кетуге мәжбүр болды. Алайда, Замятиннен өзгеше, Солженицынге бұл мәселеде таңдау мүмкіндігі берілмеді. Кеңес Одағының соңғы бас хатшысы Михаил Горбачевтің гласность және перестройка саясатының бір бөлігі ретінде, Замятиннің шығармалары 1988 жылы өз Отанында заңды түрде қайта жариялана бастады. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан бері, Замятиннің мәжбүрлі үйлесімділік пен топтық ойлауды көп рет сынауы, сондай-ақ жазушылар мен зиялылардың адам ойының тоңуын және энтропиясын тойтарыс етуге міндетті екендігіне сенуі, оның шығармаларына оқырмандар мен жақтастар табуын қамтамасыз етіп келеді.