Михаил Булгаков: Өмір және шығармалары

Кіріспе

Ресейлік жазушы және дәрігер (1891–1940)

Михаил Афанасьевич Булгаков (15 мамыр 1891 [ескі стиль бойынша 3 мамыр 1891] – 10 наурыз 1940) – 20-шы ғасырдың бірінші жартысында қызмет еткен орыс, кейін кеңес жазушысы, дәрігер және драматург. Ол "Ақ гвардия" романы, "Иван Васильевич", "Қашқын" (немесе "Жұмыс"), "Турбиндер күндері" пьесалары және 1920-1930 жылдардағы өзге де туындыларымен белгілі. Ол көбінесе Ресей азамат соғысының қасіреттері және революция мен азамат соғысының құрсауында қалған орыс зиялылары мен патша армиясы офицерлерінің тағдыры туралы жазды. Оның кейбір шығармалары ("Қашқын", 1922-1926 жылдар аралығындағы барлық туындылары және тағы басқалары) Кеңес үкіметі мен Иосиф Сталиннің жеке өкімімен тыйым салынды, себебі олар "эмиграцияны және ақ генералдарды мақтан тұтқан" деп танылды. Алайда, Сталин "Турбиндер күндері" (немесе "Турбин ағайындары") пьесасын өте ұнатып, кем дегенде 15 рет көрген.

Ерте өмір

Михаил Булгаков 1891 жылғы 15 мамырда Ресей империясының Киев губерниясында орыс отбасында дүниеге келді. Ол Афанасий Иванович Булгаковтың жеті баласының бірі (үш бауырдың үлкені) болды. Оның әкесі Киев теологиялық академиясының профессоры, сондай-ақ белгілі орыс православиелік эссеист, ойшыл және діни мәтіндерді аудармашы болған. Анасы Варвара Михайловна Булгакова (қызметтегі аты Покровская) – бұрынғы мұғалім. Оның екі атасы да орыс православие шіркеуінде дін қызметкерлері болған. Афанасий Булгаков Ресейдің Брянск облысында дүниеге келген, оның әкесі дін қызметкері болған. Ол Киевке академияда оқуға көшкен. Варвара Булгакова Ресейдің Карачев қаласында туған. Эдит Хабердің айтуынша, Булгаков өзінің «автобиографиялық естеліктерінде» оның татар шапқыншылығының ұрпағы екенін айтқан, бұл оның кейбір шығармаларына әсер еткен. Булгаков бала кезінен театрға қызығды. Үйде ол комедиялар жазып, оларды бауырлары мен қарындастары ойнайтын. 1901 жылы Булгаков Бірінші Киев гимназиясына түсті, онда орыс және еуропалық әдебиетке (оның сүйікті авторлары Гоголь, Пушкин, Достоевский, Салтыков-Щедрин және Диккенс), театр мен операға қызығушылық танытты. Гимназия мұғалімдері оның әдеби талғамын қалыптастыруға зор ықпал етті. 1907 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Михаилдың білімді және еңбекқор анасы оның біліміне жауапкершілік алды. 1909 жылы гимназияны бітіргеннен кейін Булгаков Киев университетінің медицина факультетіне оқуға түсті. 1913 жылы Булгаков Татьяна Лаппаға үйленді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Булгаков Саратовта Лаппаның ата-анасымен бірге болды. Ол Киевке оралып, Қызыл Крестке ерікті болып қосылды, содан кейін Черновцы ауруханасында стажер-дәрігер болып жұмыс істеді. Медициналық емтиханды ерекше мақтаумен тапсырғаннан кейін, ол Украинаның батысындағы майдан ауруханаларына жіберілді. 1916 жылы Смоленск облысындағы Никольское ауылына ауыстырылды. Булгаков сол жерде жұмыс істеген кезіндегі оқиғаларға негізделген әңгімелер жазды, олар 1925-1926 жылдары жеке жарияланды, ол қазірдің өзінде танымал жазушы болған кезде, кейіннен жинақталып, «Жас дәрігердің күнделігі» атты әңгімелер циклына енді. Ең танымал әңгімесі – «Морфин», ол автордың морфинге шынайы тәуелділігіне негізделген, ол дифтерияға қарсы препараттың аллергиялық әсерін басу үшін қабылдауға кіріскен, ал осы аурумен бір баланы емдеу кезінде өзі жұқтырғаннан кейін. Киевке әйелімен бірге келгенде, Булгаковтың асыраушысы оның тәуелділігімен күресу үшін морфинге орнына дистилденген су инъекциялауға кеңес берді, бұл Булгаковқа тәуелділіктен арылуға көмектесті. 1917 жылы ол Вязьма ауылына ауыстырылды, бірақ әскери қызметтен босатуға және тәуелділігіне көмек іздеу үшін Мәскеуге кетті. Лаппаның Саратовтағы ата-анасына қысқа уақытқа барып келген соң, олар 1918 жылдың ақпан айында Киевке оралды. Қайтып келгеннен кейін Булгаков Андрейевский төбесіндегі 13-үй мекенжайында жеке практикасын ашты. Ол Азамат соғысын бастан кешірді және он төңкерістің куәсі болды. Бірінен соң бірі келген үкіметтер жас дәрігерді өздеріне шақырып алды, ал оның екі бауыры большевиктерге қарсы Ақ әскерде қызмет етті. 1919 жылдың ақпанында ол Ақ әскерге әскери дәрігер болып жұмылдырылып, Солтүстік Кавказда қызметке жіберілді. Сол жерде ол қатты тифпен ауырып, жартылай өлімнен қайтты. Кавказда ол журналист болып жұмыс істеді, бірақ француз және неміс үкіметтері оны және басқаларын дәрігер ретінде қайтаруға шақырғанда, Булгаковқа тиф ауруына байланысты Ресейден кетуге рұқсат берілмеді. Ол отбасын соңғы рет сол кезде көрді; Азамат соғысынан кейін және Кеңес үкіметінің орнауынан кейін оның көптеген туыстары Парижге эмиграциялады.

Mikhail Bulgakov was born on 15 May 1891 [O. S. 3 May 1891] in Kiev, Kiev Governorate of the Russian Empire, into a Russian family. He was one of the seven children (the oldest of three brothers) of Булгаков, Афанасий Иванович a state councilor, a professor at the Kiev Theological Academy, as well as a prominent Russian Orthodox essayist, thinker and translator of religious texts. His mother was Varvara Mikhailovna Bulgakova (nee Pokrovskaya), a former teacher. Both of his grandfathers were clergymen in the Russian Orthodox Church. Afanasiy Bulgakov was born in Bryansk Oblast, Russia, where his father was a priest, and he moved to Kiev to study in the academy. Varvara Bulgakova was born in Karachev, Russia. According to Edythe C. Haber, in his "autobiographical remarks" Bulgakov stated that she was a descendant of Tartar hordes, which supposedly influenced some of his works. From childhood, Bulgakov was drawn to theater. At home, he wrote comedies, which his brothers and sisters acted out. In 1901, Bulgakov joined the First Kiev Gymnasium, where he developed an interest in Russian and European literature (his favourite authors at the time being Gogol, Pushkin, Dostoyevsky, Saltykov Shchedrin, and Dickens), theatre and opera. The teachers of the Gymnasium exerted a great influence on the formation of his literary taste. After the death of his father in 1907, Mikhail's mother, a well educated and extraordinarily diligent person, assumed responsibility for his education. After graduation from the Gymnasium in 1909, Bulgakov entered the Medical Faculty of Kiev University. In 1913, Bulgakov married Tatiana Lappa. Bulgakov was staying with Lappa's parents in Saratov at the outbreak of the First World War. He returned to Kiev and volunteered for the Red Cross, after which he then took a position as an undergraduate physician at hospital in Chernovtsy. After passing medical exams with special commendation, he was sent to frontline field hospitals in western Ukraine. In 1916 he was transferred to the village of Nikolskoye in the Smolensk Oblast. Bulgakov wrote short stories based on his experience working there, which would be published separately in 1925–1926 when he was already an established writer, and later collected and republished into a short story cycle entitled A Young Doctor's Notebook. The most known story, Morphine, is based on the author's actual addiction to morphine, which he started taking to alleviate the allergic effects of an anti diphtheria drug, after accidentally infecting himself with the disease while treating a child with the same condition. While visiting Kiev with his wife, they received advice from Bulgakov's stepfather on countering his addiction in the form of injecting distilled water instead of morphine, which gradually helped Bulgakov to end his addiction. In 1917 he was transferred to the village of Vyazma, but later left for Moscow in an unsuccessful attempt to gain a military discharge, and also possibly to seek clinical help for his addiction. After briefly visiting Lappa's parents in Saratov, they returned to Kiev in February 1918. Upon returning Bulgakov opened a private practice at his home at Andreyevsky Descent, 13. Here he lived through the Civil War and witnessed ten coups. Successive governments drafted the young doctor into their service while two of his brothers were serving in the White Army against the Bolsheviks. In February 1919, he was mobilised as an army physician by the White Army and assigned to the Northern Caucasus. There, he became seriously ill with typhus and barely survived. In the Caucasus, he started working as a journalist, but when he and others were invited to return as doctors by the French and German governments, Bulgakov was refused permission to leave Russia because of the typhus. That was when he last saw his family; after the Civil War and the rise of the Soviets most of his relatives emigrated to Paris.

Мансап

Аурудан кейін Булгаков медициналық тәжірибасын тастап, жазушылықпен айналыса бастады. Ол өзінің өмірбаяндық естеліктерінде қалай бастағанын былай еске алады: "1919 жылы бір түні пойызбен саяхаттап келе жатқанда, мен бір қысқа әңгіме жаздым. Пойыз тоқтаған қалада мен сол әңгімені газеттің баспасына алып бардым, олар оны жариялады". Сталин драматургке кішкентай мәскеулік театр мен одан кейін Мәскеу өнер театрында (МАТ) жұмыс таба алды. Булгаковтың алғашқы маңызды туындысы – 1925 жылы бөлім-бөлім жарияланған, бірақ ешқашан кітап түрінде шықпаған "Ақ гвардия" (Белая гвардия) романы. 1926 жылғы 5 қазанда "Турбиндер күндері" пьесасы "Ақ гвардия" романының тақырыбын – революция мен азамат соғысының құрбаны болған орыс интеллигенциясы мен армия офицерлерінің тағдырын – жалғастырды. Егер Кеңес Одағы оны жазушы ретінде пайдалана алмаса, елден кетуге рұқсат беруді сұрады. Булгаков елден кетуге рұқсат сұрады, бірақ оған рұқсат берілмеді. Денсаулығы нашарлаған Булгаков өмірінің соңғы жылдарын өзі "күн бату" романы деп атаған туындысына арнады. 1937-1939 жылдар Булгаков үшін қиын болды, ол кейде өзінің шедеврі жариялануы мүмкін деген үмітпен қуанса, кейде үмітсіздікке бой алды. 1938 жылғы 15 маусымда, қолжазба аяқталуға жақын тұрғанда, әйеліне жазған хатында: "Менің алдымда қолжазбаның 327 беті (шамамен 22 тарау) бар. Ең маңыздысы – түзету жұмысы, ол қиынға соғады, мен егжей-тегжейге аса назар аударуым керек. Мүмкін, тіпті кейбір бөлімдерді қайта жазуға тура келер. 'Оның болашағы не болмақ?' – сұрайсың. Мен білмеймін. Сіз, мүмкін, осы қолжазбаны менің 'өлтірілген' пьесаларымның қасында, бір шукапта сақтап, кейде оны еске түсіретін шығарсыз. Бірақ болашақты білу мүмкін емес. Мен кітапқа қатысты өз бағалауымды бердім және оның қараңғы сандыққа жасырылуға лайық екенін ойлаймын" (туқым қуалайтын бүйрек ауруы). Оның әкесі де осы аурудан қайтыс болған, ал Булгаков жастығынан-ақ өзінің болашақтағы өлімін сезген. 11 наурызда Кеңес жазушылар одағының ғимаратында азанасы өтті. Азанадан бұрын мәскеулік мүсінші Сергей Меркуров оның бетінен өлім маскасын алды. Ол Мәскеудегі Новодевичье бейіштесіне жерленді.

After his illness, Bulgakov abandoned his medical practice to pursue writing. In his autobiography, he recalled how he began: "Once in 1919 when I was traveling at night by train I wrote a short story. In the town where the train stopped, I took the story to the publisher of the newspaper who published the story". Stalin found work for the playwright at a small Moscow theatre, and next the Moscow Art Theatre (MAT). Bulgakov's first major work was the novel The White Guard (Belaya gvardiya [Белая гвардия]), serialized in 1925 but never published in book form. On 5 October 1926, The Days of the Turbins, the play which continued the theme of The White Guard (the fate of Russian intellectuals and officers of the Tsarist Army caught up in revolution and Civil war) He requested permission to emigrate if the Soviet Union could not find use for him as a writer. was banned before rehearsals, Bulgakov requested permission to leave the country but was refused. In poor health, Bulgakov devoted his last years to what he called his "sunset" novel. The years 1937 to 1939 were stressful for Bulgakov, veering from glimpses of optimism, believing the publication of his masterpiece could still be possible, to bouts of depression, when he felt as if there were no hope. On 15 June 1938, when the manuscript was nearly finished, Bulgakov wrote in a letter to his wife:
<blockquote>"In front of me 327 pages of the manuscript (about 22 chapters). The most important remains – editing, and it's going to be hard, I will have to pay close attention to details. Maybe even re write some things 'What's its future?' you ask? I don't know. Possibly, you will store the manuscript in one of the drawers, next to my 'killed' plays, and occasionally it will be in your thoughts. Then again, you don't know the future. My own judgement of the book is already made and I think it truly deserves being hidden away in the darkness of some chest " (an inherited kidney disorder). His father had died of the same disease, and from his youth Bulgakov had guessed his future mortal diagnosis. On 11 March, a civil funeral was held in the building of the Union of Soviet Writers. Before the funeral, the Moscow sculptor Sergey Merkurov removed the death mask from his face. He was buried in the Novodevichy Cemetery in Moscow.

Шығармалары

Өзінің өмірінде Булгаков Константин Станиславский мен Немирович Данченконың Мәскеу өнер театрына қосқан үлесімен танымал болды. Сталиннің "Турбиндар күндері" (1926) атты пьесасы Болгаковтың "Ақ гвардия" романының желісі бойынша жазылған. Мольердің өмірін драмаға айналдырған "Кабала святош" (1936) шығармасы әлі күнге дейін Мәскеу өнер театрында қойылады. Оның пьесаларына театрлардан тыйым салынғаннан кейін де, Булгаков Іван Грозныйдың 1930 жылдардағы Мәскеуге сапары туралы комедия жазды. Сталиннің алғашқы жылдары туралы жазған "Батум" (1939) пьесасын премьер-министрдің өзі тыйым салған. Булгаков кейінірек кеңес драматургы болу тәжірибесін "Театральный роман" (1936, аяқталмаған) романында көрсетті. Булгаков "Ақ гвардия" (1923, ішінара 1925 жылы жарық көрген, алғашқы толық басылымы 1927–1929, Париж) романымен роман жазуды бастады – бұл Киевтегі азамат соғысындағы Ақ армия офицері отбасының өмірі туралы роман. 1920-ші жылдардың ортасында ол Александр Беляев пен Х.Г. Уэллстің шығармаларына құлшынып, бірнеше әңгіме мен повесть жазуға кірісті. Ол 1916–1918 жылдары ауыл дәрігері ретінде жасаған жұмысына негізделген, көбінесе медициналық журналдарда жарияланған, жиырманың ортасындағы әңгімелерін "Жас дәрігердің жазбалары" (1963) жинағына біріктіруді жоспарлаған, бірақ кітап тек 1963 жылы жарық көрді. "Құнжырлы жұмыртқалар" профессора Персиковтың жұмыртқалармен тәжірибе жүргізу барысында тірі организмдердің өсуін жеделдететін қызыл сәуле ашқан оқиғасын баяндайды. Сол кезде Мәскеу тауықтары арасында ауру тарап, көптеген тауықтар қырылды. Жағдайды түзету үшін Кеңес үкіметі фермада сәулені пайдалануға кірісті. Жұмыртқа жеткізіліміндегі қателік салдарынан профессор тауық жұмыртқасын алды, ал үкімет басқаратын ферма профессор тапсырыс берген түлкі, жылан және крокодил жұмыртқаларын алды. Бұл қателік жұмыртқалардан алып монстрлар шыққанша, Мәскеу маңындағы елді мекендерді қиратып, фермадағы жұмысшылардың көпшілігін өлтірді. Пропаганда машинасы Персиковқа қарсы бұрылып, оның табиғатын оның "күдікті" тәжірибелерінен туған монстрлар сияқты бұрмалады. Бұл өкіметтің қателігі Булгаковты контрреволюционер деп тануына себеп болды. "Иттің жүрегі" профессораның Шарик есімді итке (Шарик – "кішкентай шар" немесе "кішкентай доп" – орыс тілінде еркек итке берілген танымал лақап) адамның ұрықтары мен гипофиз безін салған оқиғасын көрсетеді. Ит уақыт өте келе адам сипатын қабылдай бастайды, нәтижесінде түрлі хаос туындайды. Бұл әңгімені либералды нигилизм мен коммунистік сананың сынды сатирасы ретінде қарастыруға болады. Онда коммунистік басшылыққа қатысты бірнеше батыл меңзеулер бар; мысалы, адам ағзасын имплантациялаудың мас донорының аты Чугункин, оны Сталиннің атына жасалған пародия ретінде қарастыруға болады ("сталь" – сталь). 1973 жылы Уильям Бергсма бұл шығарманы "Комрадес Шариктің өлтірілуі" атты комедиялық опера ретінде бейімдеді. 1988 жылы "Ленфильм" студиясы "Собачье сердце" фильмінің жүлделі нұсқасын шығарды, онда Евгений Евстигнеев, Роман Карцев және Владимир Толоконников түсті.

During his life, Bulgakov was best known for the plays he contributed to Konstantin Stanislavski's and Nemirovich Danchenko's Moscow Art Theatre. Stalin was known to be fond of the play Days of the Turbins (Дни Турбиных, 1926), which was based on Bulgakov's novel The White Guard. His dramatization of Molière's life in The Cabal of Hypocrites (Кабала святош, 1936) is still performed by the Moscow Art Theatre. Even after his plays were banned from the theatres, Bulgakov wrote a comedy about Ivan the Terrible's visit into 1930s Moscow. His play Batum (Батум, 1939) about the early years of Stalin was prohibited by the premier himself. Bulgakov later reflected his experience of being a Soviet playwright in Theatrical Novel (Театральный роман, 1936, unfinished). Bulgakov began writing novels with The White Guard (Белая гвардия) (1923, partly published in 1925, first full edition 1927–1929, Paris) – a novel about a life of a White Army officer's family in civil war Kiev. In the mid 1920s, he came to admire the works of Alexander Belyaev and H. G. Wells and wrote several stories and novellas with elements of science fiction, notably The Fatal Eggs (Роковые яйца) (1924) and Heart of a Dog (Собачье сердце) (1925). He intended to compile his stories of the mid twenties (published mostly in medical journals) that were based on his work as a country doctor in 1916–1918 into a collection titled Notes of a Young Doctor (Записки юного врача), but the book came out only in 1963. The Fatal Eggs tells of the events of a Professor Persikov, who, in experimentation with eggs, discovers a red ray that accelerates growth in living organisms. At the time, an illness passes through the chickens of Moscow, killing most of them, and to remedy the situation, the Soviet government puts the ray into use at a farm. Due to a mix up in egg shipments, the Professor ends up with chicken eggs, while the government run farm receives the shipment of ostrich, snake and crocodile eggs ordered by the Professor. The mistake is not discovered until the eggs produce giant monstrosities that wreak havoc in the suburbs of Moscow and kill most of the workers on the farm. The propaganda machine turns on Persikov, distorting his nature in the same way his "innocent" tampering created the monsters. This tale of a bungling government earned Bulgakov his label of counter revolutionary. Heart of a Dog features a professor who implants human testicles and a pituitary gland into a dog named Sharik (means "Little Balloon" or "Little Ball" – a popular Russian nickname for a male dog). The dog becomes more and more human as time passes, resulting in all manner of chaos. The tale can be read as a critical satire of liberal nihilism and the communist mentality. It contains a few bold hints to the communist leadership; e. g. the name of the drunkard donor of the human organ implants is Chugunkin which can be seen as a parody on the name of Stalin ("stal'" is steel). It was adapted as a comic opera called The Murder of Comrade Sharik by William Bergsma in 1973. In 1988, an award winning film version Sobachye Serdtse was produced by Lenfilm, starring Yevgeniy Yevstigneyev, Roman Kartsev and Vladimir Tolokonnikov.

Қожайын мен Маргарита

"Мастер мен Маргарита" романы – кеңестік қоғам мен оның әдеби ортасын сынаған туынды. Бұл шығарма философиялық тереңдігі мен жоғары көркемдік деңгейі, әсіресе ежелгі Иерусалимнің көркем суреттемелері, лирикалық бөлімдері және стильі үшін бағаланады. Роман – екі ерекше байланысты уақыт аралығын немесе сюжеттік желіні қамтитын құрылымдық повесть: Булгаковтың Жаңа Өсиетті түсіндіруіндегі қайта айту және заманауи Мәскеудің сипаттамасы. Роман 1930 жылдары Мәскеуге келген Шайтанның сыншы мен ақын арасындағы Иса Мәсіхтің бар екенін жоққа шығарудың ең тиімді жолын талқылауға қатысуымен басталады. Бұл коммунизм мен Кеңес Ресейінің жемқорлығына қарсы толыққанды айыптауға айналады. Роман ішіндегі оқиғада Понтий Пилаттың Иса Мәсіхті тексеруі мен Оның айқышқа ілінуі бейнеленген. Бұл Булгаковтың ең танымал романы болды. Ол оны 1928 жылы жаза бастады, бірақ романды оның әйелі 1966 жылы, оның өлімінен кейін жиырма алты жыл өткен соң ғана жариялады. Бұл кітап орыс тіліне "Қолжазбалар күймейді" және "Екінші сұрыпты жаңалық" сияқты бірнеше фразаларды сыйлады. Мастердің жойылған қолжазбасы – сюжеттің маңызды бөлігі. Булгаков 1930 жылы қолжазбаның жобасын өртеп жібергеннен кейін, кең таралған саяси репрессия кезінде Кеңес Одағында жазушы ретінде өзінің болашағын көре алмағандықтан, романды жадынан қайта жазуға мәжбүр болды.

Көрмелер мен мұражайлар

Бір көшедегі мұражайда Булгаковтың отбасына арналған бірнеше көрме ұсынылған. Мұражайда Михаил Булгаковтың түпнұсқа фотосуреттері, кітаптары мен жеке заттары, сондай-ақ ол тұрған үйдің терезе жақтауы қойылған. Мұражай профессор Афанасий Булгаковтың, Михаилдың әкесінің ғылыми еңбектерін де сақтайды.

Михаил Булгаков мұражайы, Киев

Киевтегі Михаил Булгаков мұражайы (Булгаков үйі) жазушыға арналған бірнеше бөлмелермен қатар, оның туындыларына да толыққанды әдеби мұражайға айналдырылды. Бұл үй оның отбасының үйі болған, және оның "Турбиндер күндері" пьесасындағы Турбиндер отбасының үйінің прототипі болды.

Мәскеудегі Булгаков мұражайлары

Мәскеуде Михаил Булгаковтың және "Мастер мен Маргарита" романының есін сақтайтын екі мұражай бар. Екеуі де Болшая Садовая көшесі, 10-шы үйдің Булгаковтың бұрынғы пәтерлік үйінде орналасқан, осы үйдің бір бөлігі "Мастер мен Маргарита" романында суреттелген. 1980-ші жылдардан бері бұл үй Булгаковтың жанкүйерлерінің, сондай-ақ Мәскеудегі сатанистердің тобының бас қосып тұратын орнына айналды, және қабырғаларына түрлі граффитилер жазылған. 2003 жылы көптеген суреттер, әзілдер мен сызбалар толығымен әктелді. Бұрынғыда ең жақсы суреттер сақталған, қабырғалар қайта боялғанда, ең жақсы суреттердің айналасында әртүрлі түсті бояудың бірнеше қабаттарын көруге болады. Екі мұражай арасында бәсекелестік бар, оның негізгі себебі кейінірек құрылған ресми М. А. Булгаков мұражайы, ол өзін "Мәскеудегі Михаил Булгаковтың алғашқы және жалғыз естелік мұражайы" деп таныстырады.

Булгаков үйі

Булгаков үйі (Russian: Музей – театр "Булгаковский Дом") бірінші қабатта орналасқан. Бұл мұражай 2004 жылдың 15 мамырында жеке бастамамен құрылған. Булгаков үйінде оның жеке заттары, фотосуреттері және өмірі мен әртүрлі туындыларына қатысты бірнеше көрмелер бар. Мұнда поэзия мен әдебиетке арналған түрлі іс-шаралар жиі өткізіледі, сондай-ақ Булгаковтың Мәскеуіне экскурсиялар ұйымдастырылады, олардың кейбіреулері "Мастер мен Маргарита" романының тірі кейіпкерлерімен көріністендіріледі. Булгаков үйі 126 орындық М. А. Булгаков театрын және 302 bis кафесін де қамтиды.

М.А. Булгаков мұражайы

Сол ғимараттың төртінші қабатындағы 50-ші пәтерде М. А. Булгаковтың есімін мәңгі сақтап, оның естелігін жаңғыртатын екінші мұражай – М. А. Булгаков мұражайы (орыс тілінде: Музей М. А. Булгаков) орналасқан. Бұл екінші мұражай мемлекеттік бастамамен құрылған және 2007 жылдың 26 наурызында ашылды. М. А. Булгаков мұражайында оның жеке заттары, фотосуреттері, сондай-ақ өмірі мен әртүрлі туындыларына байланысты бірнеше көрме ұйымдастырылған. Мұражайда поэзия мен әдебиетке арналған түрлі шаралар жиі өткізіледі.

Өзінің есімімен аталған басқа жерлер

Совет астрономы Людмила Георгиевна Карачкина 1982 жылы ашқан 3469 Булгаков астероиді оның құрметіне аталған.

Музыка

Мик Джаггердің айтуынша, "Мастер және Маргарита" The Rolling Stones тобының "Иблис үшін жанашырлық" (1968) әніне шабыт берген. Pearl Jam тобының "Yield" (1998) альбомындағы "Pilate" әнінің мәтіні "Мастер және Маргарита" романынан шабыт алды. Мәтінді топтың бас гитарисі Джефф Амент жазған. Franz Ferdinand тобынан Алекс Капранос "Сүйіспеншілік және жою" әнін де осы кітап негізінде жазды.

Фильм

Ұшу (1970) — Булгаковтың «Ұшуы», «Ақ гвардия» және «Қара теңіз» шығармаларына негізделген екі бөлімді тарихи драма. Бұл Александр Алов пен Владимир Наумовтың режиссерлік еткен Булгаковтың жазбаларының алғашқы советтік бейімделуі болды, онда Булгаковтың үшінші әйелі Елена Булгакова «әдеби кеңесші» ретінде көрсетілген. Фильм 1971 жылы Канн кинофестиваліне ресми түрде іріктелді. «Мастер және Маргарет» (1972) — Александр Петровичтің режиссерлік еткен югославиялық-итальяндық драмалық фильмі, сол аттас романның және «Пилат және басқалар» шығармасының алғашқы бейімделуі. Фильм 45-ші «Оскар» сыйлығының «Үздік шетел тіліндегі фильм» номинациясына югославиялық үміткер ретінде ұсынылды, бірақ номинацияға қабылданбады. «Пилат және басқалар» (1972) — Анджей Вайданың режиссерлік еткен неміс теледрамасы, ол «Мастер және Маргарет» романының еркін бейімделуі болды. Фильм оқиғаның Киелі кітаптағы бөлігіне бағытталған, ал оқиға қазіргі Франкфуртқа көшірілді. «Иван Васильевич: Болашаққа оралу» (1973) — Булгаковтың ғылыми-фантастикалық/комедиялық пьесасы «Иван Васильевич» қазіргі заманғы Мәскеуге күтпеген сапармен келгені туралы. Оны жетекші советтік комедиялық режиссерлердің бірі Леонид Гайдай режиссерлік еткен. Шығарылған жылы 60,7 миллион көрерменмен ол КСРО-да түсірілген ең танымал фильмдердің 17-орынына ие болды. «Иттің жүрегі» (1976) — Альберто Латтуаданың режиссерлік еткен итальяндық-неміс ғылыми-фантастикалық/комедиялық фильмі. Бұл «Иттің жүрегі» атты сатиралық романның алғашқы бейімделуі, онда ескі ғалым иттен адам жасауға тырысады. «Турбиндер күндері» (1976) — Владимир Басовтың режиссерлік еткен үш бөлімді советтік теледрамасы. Бұл сол аттас пьесаның бейімделуі, сонымен қатар Булгаковтың «Ақ гвардия» романының сахналық қойылымы. «Иттің жүрегі» (1988) — Владимир Бортконың режиссерлік еткен советтік қара-ақ телефильмі, сол аттас романның екінші бейімделуі. Бұрынғы нұсқадан айырмашылығы, бұл фильм түпнұсқа мәтінге жақын, сонымен қатар Булгаковтың басқа шығармаларында кездесетін кейіпкерлер, тақырыптар мен диалогтарды ұсынады. «Мастер және Маргарет» (1989) — Мачей Войтишконың режиссерлік еткен төрт бөлімді поляк теледрамасы. Сыншылар бұл фильмді түпнұсқа романның өте адал бейімделуі деп атады. «Революциядан кейін» (1990) — 1987-1989 жылдар аралығында венгр кинорежиссері Андраш Ширтес қарапайым бейнекамерамен түсірген толықметражды фильм. Бұл өте еркін бейімделу, бірақ оның негізінде Булгаковтың романы жатыр, және ол эксперименттік сипатта жасалған. Фильмде Мәскеу, Будапешт және Нью-Йорк қалаларында түсірілген деректі фильмдерге ұқсас көріністер бар, олар романмен байланысты, және фильм осы арқылы «Мастер және Маргарет» романын еске түсіретін жай ғана деректі фильм деңгейінен асып түседі. «Иудеядағы оқиға» (1991) — Пол Брайерстің Channel 4 телеарнасы үшін түсірген «Мастер және Маргарет» романының библиялық бөлігіне назар аударатын фильмі. «Мастер және Маргарет» (1994) — Юрий Караның 1994 жылы режиссерлік еткен және 2011 жылы ғана көпшілікке ұсынылған ресейлік фильм. Фильмнің ұзақ және қиын пост-өндірісі режиссердің продюсерлердің өтініші бойынша фильмнен 80 минутқа жуық материалды кесуге қарсылығымен және Елена Булгакованың (Шиловская) ұрпақтарының авторлық құқықтарына қатысты талаптарымен байланысты. «Мастер және Маргарет» (2005) — Владимир Бортконың режиссерлік еткен ресейлік телесериал, Булгаковтың шығармаларының екінші бейімделуі. Russia 1 телеарнасында көрсетілген бұл сериал алғашқы көрсетілімінде 40 миллион көрерменді қамтыды, бұл ресейлік телесериалдардың ішіндегі ең танымал сериалға айналды. «Морфин» (2008) — Алексей Балабановтың режиссерлік еткен Булгаковтың автобиографиялық повестелері «Морфин» және «Ауылдық дәрігердің жазбалары» негізінде түсірілген ресейлік фильм. Сценарийді Балабановтың досы және тұрақты серіктесі Сергей Бодров 2002 жылы қайғылы қаза тапқанға дейін жазған. «Ақ гвардия» (2012) — Russia 1 телеарнасының өндірісімен жасалған ресейлік телесериал. Фильм Санкт-Петербург және Киев қалаларында түсірілді және көбінесе жағымсыз пікірлерге ие болды. 2014 жылы Украинаның Мәдениет министрлігі фильмді таратуға тыйым салды, оның «украин тіліне, халқына және мемлекетіне деген құрметсіздік» көрсеткенін мәлімдеді. «Жас дәрігердің жазба кітабы» (2012–2013) — BBC өндірген британдық шағын сериал, Джон Хамм мен Дэниел Рэдклифф басты рөлдерді ойнады. Алексей Балабановтың «Морфин» фильмінен айырмашылығы, бұл «Ауылдық дәрігердің жазбалары» қара комедия ретінде түсірілген. «Мастер және Маргарет» (2024) — Майкл Локшиннің режиссерлік еткен фильмі.

The Flight (1970) — a two part historical drama based on Bulgakov's Flight, The White Guard and Black Sea. It was the first Soviet adaptation of Bulgakov's writings directed by Aleksandr Alov and Vladimir Naumov, with Bulgakov's third wife Elena Bulgakova credited as a "literary consultant". The film was officially selected for the 1971 Cannes Film Festival. The Master and Margaret (1972) — a joint Yugoslav Italian drama directed by Aleksandar Petrović, the first adaptation of the novel of the same name, along with Pilate and Others. It was selected as the Yugoslav entry for the Best Foreign Language Film at the 45th Academy Awards, but was not accepted as a nominee. Pilate and Others (1972) — a German TV drama directed by Andrzej Wajda, it was also a loose adaptation of The Master and Margarita novel. The film focused on the biblical part of the story, and the action was moved to the modern day Frankfurt. Ivan Vasilievich: Back to the Future (1973) — an adaptation of Bulgakov's science fiction/comedy play Ivan Vasilievich about an unexpected visit of Ivan the Terrible to the modern day Moscow. It was directed by one of the leading Soviet comedy directors Leonid Gaidai. With 60.7 million viewers on the year of release it became the 17th most popular film ever produced in the USSR. Dog's Heart (1976) — a joint Italian German science fiction/comedy film directed by Alberto Lattuada. It was the first adaptation of the Heart of a Dog satirical novel about an old scientist who tries to grow a man out of a dog. The Days of the Turbins (1976) — a three part Soviet TV drama directed by Vladimir Basov. It was an adaptation of the play of the same name which, at the same time, was Bulgakov's stage adaptation of The White Guard novel. Heart of a Dog (1988) — a Soviet black and white TV film directed by Vladimir Bortko, the second adaptation of the novel of the same name. Unlike the previous version, this film follows the original text closely, while also introducing characters, themes and dialogues featured in other Bulgakov's writings. The Master and Margarita (1989) — a Polish TV drama in four parts directed by Maciej Wojtyszko. It was noted by critics as a very faithful adaptation of the original novel. After the Revolution (1990) – a feature length film created by András Szirtes, a Hungarian filmmaker, using a simple video camera, from 1987 to 1989. It is a very loose adaptation, but for all that, it is explicitly based on Bulgakov's novel, in a thoroughly experimental way. What you see in this film is documentary like scenes shot in Moscow and Budapest, and New York, and these scenes are linked to the novel by some explicit links, and by these, the film goes beyond the level of being but a visual documentary which would only have reminded the viewer of The Master and Margarita. Incident in Judaea, a 1991 film by Paul Bryers for Channel 4, focussing on the biblical parts of The Master and Margarita. The Master and Margarita (1994) — Russian film directed by Yuri Kara in 1994 and released to public only in 2011. Known for a long, troubled post production due to the director's resistance to cut about 80 minutes of the film on the producers' request, as well as copyright claims from the descendants of Elena Bulgakova (Shilovskaya). The Master and Margarita (2005) — Russian TV mini series directed by Vladimir Bortko and his second adaptation of Bulgakov's writings. Screened for Russia 1, it was seen by 40 million viewers on its initial release, becoming the most popular Russian TV series. Morphine (2008) — Russian film directed by Aleksei Balabanov loosely based on Bulgakov's autobiographical short stories Morphine and A Country Doctor's Notebook. The screenplay was written by Balabanov's friend and regular collaborator Sergei Bodrov, Jr. before his tragic death in 2002. The White Guard (2012) — Russian TV mini series produced by Russia 1. The film was shot in Saint Petersburg and Kyiv and released to mostly negative reviews. In 2014 the Ukrainian Ministry of Culture banned the distribution of the film, claiming that it shows "contempt for the Ukrainian language, people and state". A Young Doctor's Notebook (2012–2013) — British mini series produced by BBC, with Jon Hamm and Daniel Radcliffe playing main parts. Unlike the Morphine film by Aleksei Balabanov that mixed drama and thriller, this version of A Country Doctor's Notebook was made as a black comedy. The Master and Margarita. (2024) − Film directed by Michael Lockshin.

Медициналық епоним

1909 жылы Медициналық мектепті бітіргеннен кейін, ол мансабының алғашқы жылдарын балалар дәрігері болу мақсатын іске асырудың орнына, венеролог ретінде өткізді, себебі сол кезде сифилис кеңінен таралған еді. Осы жылдары ол сүйектерге әсер ететін сифилис симптомдары мен ерекшеліктерін сипаттады. Ол сифилис ауруының кешіккен сатысында ауыратын адамдардың тібік сүйектерінің гребінің пішінінің патологиялық түрде құрт жегендей өзгеруін және сүйектерде аномальды остеофиттердің пайда болуын сипаттады. Бұл "Булгаков белгісі" деп белгілі болды және бұрынғы Кеңес мемлекеттерінде кеңінен қолданылады, ал Батыста "Бенди аяқ белгісі" деп аталады.

Өмірбаян

М. де Мольердің өмірі, 1962 жыл.

Булгаковтың өмірбаяндары

Чудакова, Мариетта. 2019, Михаил Булгаков: Өмір және заман. Glagoslav Publications. Кертис, Дж. А. Э., 2017. Қауіпті өмірлер. Reaktion Books. Михалопулос, Димитрис, 2014, Коммунизмдегі Ресей: Булгаков, өмірі мен кітабы. Саарбрюкен: Lambert Academic Publishing. Дравиц, Анджей, 2001. Шебер мен Маргарита. Кевин Уиндл аудармасы, Нью-Йорк: Edwin Mellen. Хабер, Эдит С. 1998. Михаил Булгаков, ерте жылдары. Гарвард университетінің баспасы. Мильн, Лесли, 1990. Михаил Булгаков: сын тұрғысынан қараған өмірбаяны. Кембридж университетінің баспасы. Проффер, Элендеа, 1984. Булгаков: өмірі мен шығармашылығы. Энн Арбор: Ardis. Проффер, Элендеа, 1984. Михаил Булгаковтың суретпен көркемделген өмірбаяны. Энн Арбор: Ardis. Райт, Колин, 1978. Михаил Булгаков: өмірі мен интерпретациясы. Торонто университетінің баспасы.

Хаттар, естеліктер

Белозерская Булгакова, Любовь 1983. Михаил Булгаковпен бірге өмір сүрдім. аударма. Маргарета Томпсон, Энн Арбор: Ардис. Кокрелл, Роджер. 2013 жыл. Күнделіктер мен таңдамалы хаттар. аударма. Роджер Кокрелл. Ұлыбритания: Alma Classics. Кертис Дж. А. Е. 1991 жыл. Қолжазбалар өртенбейді: Михаил Булгаков: хаттар мен күнделіктердегі өмір. Лондон: Блумсбери. Возвдвиженский, Вячеслав (ред.) 1990 жыл. Михаил Булгаков және оның заманы: естеліктер, хаттар. аударма. Лив Тудж, Мәскеу: Прогресс. Vanhellemont, Jan, 2020, The Master and Margarita. Бөлімдер бойынша түсіндірмелер, Vanhellemont, Leuven, Бельгия, 257 бет, https://www.masterandmargarita.eu/en/10estore/bookse.html.