Кіріспе

Ротациялық диск жапқышы – жапқыштың бір түрі. Ол ерекше түрде кинокамераларда қолданылады. Ротациялық жапқыштар – жартылай шеңбер пішіндес дискілер, олар фильмге түсетін жарықты линза арқылы кезекпен өткізіп, немесе тоқтатады.

Егжей-тегжейлер

Ротарилік жалюзилер – бұл жартылай шеңберлі дискілер, олар линзадан түсетін жарықты фильмге кезекпен бағыттап, немесе тоқтатады. Жарық тоқтатылғанда, фильмнің әрі қарай жылжуы қамтамасыз етіледі және жаңа, таза кадр орнына қойылады. Айналатын дискі жаңа кадрды жарыққа ашады. Жарыққа сезімтал фильмнің ерекшелігіне сәйкес, суреттің "бұлыңғырлануын" болдырмау үшін жарықты тоқтатуға арналған жалюзи қажет. Цифрлық сенсорларға ротарилік жалюзи қажет емес, бірақ кейбір жоғары сапалы цифрлық кинокамераларда олар бар. Кейбір ротарилік жалюзилер айналарды (немесе айна тәрізді беттерді) пайдаланады, сондықтан жалюзи "жабық" күйде болғанда линзадан түсетін жарық көру жүйесіне бағытталады, бұл операторға фильм көретіндей дәл сол бейнеге қарауға, кадрға түсіруге және фокусқа келтіруге мүмкіндік береді. Алдыңғы қатардағы камераларда жалюзидің ашық бөлігін реттеуге болады. Бұл жалюзи орнатымын "жалюзи бұрышы" деп атайды. Жалюзи бұрышын реттеу арқылы әр кадр аралығында фильмнің жарыққа қанша уақытқа тоқтатылатыны бақыланады. Жалюзи бұрышы әр кадрдың жарыққа тоқтатылу уақытына пропорционалды: Кинооператорлар жалюзи бұрышын әр кадрдағы қозғалыс бұлыңғырлығын бақылау үшін реттейді. Тар жалюзи бұрышы қозғалыс бұлыңғырлығын шектейді. Кең жалюзи бұрышы оған мүмкіндік береді. 180° жалюзи бұрышы қалыпты саналады. Мысалы, 24 кадр/секунд жылдамдықта "кадр аралығы" мәні 0,04167 секундқа тең (= 1 / 24). 1/50 секунд "экспозиция уақытын" пайдалану 173° жалюзи бұрышын береді, бұл 180° (қалыпты қозғалыс бұлыңғырлығы әсері) өте жақын мән. Тар жалюзилер әрекет және соғыс фильмдерінде танымал болған, тоқтап-тоқтап анимация эффектін тудырады. Әсіресе, тар жалюзилер ауада ұшып бара жатқан бөлшектерді, мысалы, жарылған минометтен шашыраған тозаңды түсіру үшін қолданылады. Көптеген кинокамераларда жалюзи бұрышы линзаны алып тастау және арнайы құралмен жалюзиді реттеу арқылы өзгертіледі. Бұл камера жұмыс істеп тұрғанда жасалмайды. Arriflex 435ES сияқты кейбір камералар түсіру кезінде жалюзи бұрышын өзгерте алады. Бұл кейде электрондық жалюзи деп аталады. Электрондық жалюзи диафрагманы өзгертусіз және тереңдікке әсер етпей, жылдамдық өзгертуден туындаған экспозиция өзгерісін өтеуге болады. Жалюзиді реттеудің басқа да түрлері бар, мысалы фазадан тыс және дірілдемелі жалюзи. Әдетте, фильм жарыққа ұшыраған кезде қаптамада тұрақты ұсталады. Жалюзидің арнайы реттеулері камера механизмі фильмді келесі кадрға жылжытқан кезде фильмнің жарыққа тоқтатылуына мүмкіндік береді. "Сержант Райанды құтқару" фильмінде оператор Януш Камински осындай жалюзи реттеуін қолданып, фильміне Екінші дүниежүзілік соғыстың жаңалықтар хроникасының көрінісін берді. Бұрын бұл эффектіге камерадағы фильмдің жылжу механизмінің уақыт белбеуін қасақана дұрыс реттеу арқылы қол жеткізілген. Алайда, қазір бірнеше өндірушілер жалюзи мен фильмнің жылжу механизмінің фазалық қатынасын электронды түрде басқаруға арналған қосымша құралдарды ұсынады. Мұндай құрылғылардың бірі – жоғарыда аталған ARRI 435 сериясы үшін қол жетімді Уақытты өзгерту қорабы.

Электрондық эквиваленті

Көптеген бейнекамералар өздерінің жалюзилерін реттеу мүмкіндігін де ұсынады. Көп жағдайда камерада нақты механикалық жалюзи болмайды. Оның орнына, бұл реттеу әрбір келесі суретті жасау үшін электронды сенсордың жарықты қанша уақыт жинағанын бақылайды. Электрондық камераларға пленканы механикалық түрде жылжытудың қажеті болмағандықтан, жалюзи әрбір кадрдың дерлік толық мерзімі бойы ашық болуы мүмкін. Секундына 24 кадрмен, кадрды шамамен 1/24 секундқа ашуға болады, бұл синхронды дыбыс жылдамдығында фильмде мүмкін емес ұзақ қозғалыс бұрмалануын қамтамасыз етеді. Тіпті жалюзи бірнеше кадр бойы ашық болуы мүмкін, бұл 360° жалюзи бұрышымен мүмкін емес. Мысалы, Sony PD170 камерасында жалюзи 1/3 секундқа дейін төмендетілуі мүмкін; жарықты 10 кадр бойы жинақтау (камераның NTSC нұсқасында секундына шамамен 30 кадр, 60 өріс, PAL нұсқасында 25 кадр, 50 өріс). Электрондық жалюзи термині көбінесе жарық сенсорындағы экспозиция уақытын басқарудың электрондық процесін сипаттау үшін қолданылады. Осы термин фильм камераларында механикалық айналма жалюзиді атау үшін де қолданылады, ол түсіру кезінде жалюзи бұрышын электрондық түрде реттей алады.

Жылжымайтын камералардың ротациялық жалюзилері

Ротациялық жалюзилердің көп бөлігі кинокамераларда (сондай-ақ проекторларда) қолданылса да, осы типтегі жалюзиді қолданған бірнеше тұрақты камералар да болды, атап айтқанда Univex Mercury арақашықтықты өлшегіші және Olympus Pen F SLR. Бұл екі камера да жарты кадрлы 35 мм камералар (кадр мөлшері 18 x 24 мм) еді. Бұл камераларда ротациялық жапқыш өте қарапайым, дәл және сенімді болып шықты. Дегенмен, Univex камерасында жалюзи дискісін жабу үшін камераның үстінде ерекше пішіндес дөңгелек пайда болды.