Кіріспе

Арийлердің жоғарылығы туралы нацистік ұғым – нацистік идеологиядағы жалған ғылыми ұғым, онда "арий нәсілі" адам нәсілдік иерархиясының шыңы деп есептелді. Олар "Herrenmenschen" ("иелері адамдар") деп аталды. Нацистік теоретик Альфред Розенберг "солтүстік нәсілінің" прото-индоевропалықтардан тарағанына сенді, олар тарихи тұрғыдан Солтүстік Германия жазығында мекендеген және ақырында жоғалған Атлантида аралында пайда болған болуы мүмкін деп ойлады. Нацистер арийлердің барлық басқа нәсілдерден жоғары екенін жариялады және олардың аумақты кеңейтуге құқығы бар деп сенді. Нацистердің іс жүзіндегі саясаты арийлік сертификатқа әкелді. Рейхтің барлық азаматтары үшін заң бойынша қажет болған бұл құжат "Кіші арийлік куәлік" (Kleiner Ariernachweis) деп аталып, оны Ahnenpass арқылы алуға болатын. Ahnenpass иесі шомылдыру туралы мәліметтер, туу куәліктері немесе барлық ата-бабаларының "арий тегінен" екенін растайтын куәліктер арқылы өз тегін анықтауын талап етті. Славяндар, цыгандар және еврейлер нәсілдік тұрғыдан төмен, арий емес "Untermenschen" деп белгіленді және осылайша арий немесе германдық жоғары нәсіліне қауіп төндіретін деп есептелді. Нацистердің құпия "Аштық жоспары" мен "Generalplan Ost" бойынша славян халқы Орталық Еуропадан қуу, құлдыққа салу, аштыққа ұшырату және жою арқылы шығарылуы тиіс еді, бірақ германдық қоныс аударушылардың славян емес ұрпақтары деп саналған шағын пайыз осылайша германизацияға жарамды деп танылды.

Тарихи негіздер

18 ғасырда "егемендер" мен "құлдар" арасындағы нәсілдік айырмашылықты немесе ұлттың үстем тобының бағынышты халқынан биологиялық жағынан жоғары тұратынына сенудің алғашқы әрекеттері жасалды. Анри де Буленвильер өзінің "Францияның ежелгі үкіметінің тарихы" (1727 жылы, өлімінен кейін жарық көрген) атты кітабында Францияда дворяндардың ежелгі франктердің үстем тобының ұрпақтары екенін, ал халықтың қалғаны галлдардың ұрпақтары екенін дәлелдеуге тырысты. Осылайша, екі сапалық жағынан өзгеше нәсілдер бетпе-бет келді, ал франктердің басымдығын жоюдың жалғыз жолы – олардың өркениетін жою болатын. Вольни мен Сиес сияқты классикалық либералдық теоретиктер француз дворяндарының көбінесе елдің түкпір-түкпірінен келген жаңа байлардан тұратынын көрсету арқылы бұл теорияны жоққа шығарды, сондықтан нәсілдік тұрғыдан таза франк тегі туралы идея – алаяқтық еді. 1855 жылы француз графы Артур де Гобино өзінің "Адам расаларының теңсіздігі туралы эссе" атты танымал еңбегін жариялады. Буленвильердің Үшінші қабаттың талаптарына қарсы Ансиан режимін қорғау үшін этнографияны пайдалануын кеңейте отырып, Гобино адамзатты үш негізгі топқа – ақ, сары және қара – бөлді, сондай-ақ "тарих тек ақ расалармен байланыс арқылы туады" деп дәлелдеді. Ақ расалардың ішінде ол арий расасын адамзат дамуының шыңы және барлық еуропалық аристократияның негізі деп атады. Дегенмен, араласу "өркениеттердің құлауына" әкелді. Бастапқыда Гобиноның ықпалы шамалы болды. Алексис де Токвильге жазған хатында ол кітабы Францияда жасырылып, тек АҚШ-та ғана әсер ете бастағанын айтты. Токвиль, Гобиномен достығына қарамастан, кітапты қабылдамады, себебі ол Оңтүстік штаттардағы құл иелерінің мүдделеріне сай келеді деп есептеді. Алайда, 1880 жылдары Косима Вагнердің күш-жігерінің арқасында бұл кітап Германияда танымал болды. 1899 жылы Хьюстон Стюарт Чемберлен, германофил ағылшын және Косима Вагнердің күйеу баласы, "XIX ғасырдың негіздері" атты еңбегін жариялады. Гобиноның бұрынғы теорияларын кеңейте отырып, ол Батыс өркениетінің тевтондық халықтардың ықпалымен терең байланысты екенін дәлелдеді. Чемберлен барлық еуропалық халықтарды – немістер ғана емес, сонымен қатар кельттер, славяндар, гректер және латындықтарды – "арий расасына" біріктірді, бұл раса ежелгі прото-индоевропалық мәдениетке негізделген. Арий расасының, тіпті барлық расалардың басында ол скандинавиялық немесе тевтондық халықтарды көрді. "Übermensch" (неміс тілінде) ("Асыл адам" немесе "Супермен") – неміс философы Фридрих Ницшенің философиясындағы ұғым. Ницше "Übermensch" адамзаттың 1883 жылы жарық көрген "Талай сөйлеген Заратустра" кітабында өзіне қойған мақсаты ретінде қарастырды. Алайда Ницше бұл ұғымды ешқашан нәсілдік тұрғыдан дамытқан жоқ. Керісінше, "асыл адам" "биологиялық мақсат емес, рухани дамудың идеалдық мақсаты болып көрінеді". Нацизм бұл ұғымның нағыз мағынасын бұрмалап, оны өзінің "үстем раса" көзқарасына сәйкес етуге тырысты. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында индоевропалықтардың (әдетте олар "арийлер" деп аталатын) адамзаттың ең жоғары тармағын құрайтыны айтылды, себебі олардың өркениеттері технологиялық жағынан ең озық болды. Бұл ойлау бір мезгілде "Скандинавия расасы" арий расасының "таза" түрі деп жариялаған нордизммен өзара байланысты болды. Бүгінгі таңда бұл көзқарас ғылыми расизмнің бір түрі ретінде қарастырылады және бір расаның басқа расалардан жоғары екендігі туралы көзқараспен нәсілдік теңдікке сенуге қайшы келеді.

Шығуы және контекст

Америка Құрама Штаттарында "басшы нәсіл" ұғымы тарихи Американың, әсіресе 19 ғасырдың ортасындағы Оңтүстікте құлдыққа негізделген қоғамындағы құл мен еркіндік иесі арақатынасы контекстінде пайда болды. Ол құлдықтың өзіндік тәжірибесіне, нәсілдік құлдықтың жалған ғылыми негіздемелеріне, сондай-ақ Оңтүстік пен Солтүстіктегі ақ адамдар арасындағы қарым-қатынастарға, әсіресе Америка Азамат соғысы кезінде негізделген.

Тұжырымдаманың қолданылуы

1861 жылы оңтүстік баспасөзі солтүстік сарбаздары "үстем нәсілге кездеседі" деп мақтанып, олардың "тізелері дірілдейтінін" білдірді. 1862 жылы Ричмонд Уигі "осы құрлықтағы үстем нәсіл оңтүстік штаттарында табылады" деп жариялады, ал 1863 жылы Ричмонд Экзаминер "қызмет етуге жаралған құл нәсілдері және басқаруға жаралған үстем нәсілдері бар" деп мәлімдеді. Конфедерацияны қолдаған солтүстік жақтауы Джон Х. Ван Эвридің еңбектерінде бұл термин ақ үстемдікпен шатастырылды, әсіресе «Ақ үстемдік және негрдің бағыныштылығы немесе негрлер бағынышты нәсіл және (деп аталатын) құлдық – олардың нормальды жағдайы» (1861) еңбегінде. «Subgeneation: нәсілдердің қалыпты қатынасы туралы теория; мисцегенацияға жауап» (1864) еңбегінде Ван Эври өзі санаған «төменгі тұрған нәсілдерді» сипаттау үшін «субген» және мұндай төменгі тұрған нәсілдердің ақ нәсілдермен «қалыпты» қатынасын сипаттау үшін «субгенеация» сөздерін жасады, бірақ бұл сөздер ешқашан сөздікке енбеді. «Untermensch» нәсілдік термині Клан мүшесі Лотроп Стоддардтың 1922 жылғы «Цивилизацияға қарсы көтеріліс: Төменгі адамның қаупі» кітабының аталымынан шыққан. Кейін нацистер бұл терминді кітаптың неміс тіліндегі нұсқасы «Der Kulturumsturz: Die Drohung des Untermenschen» (1925) арқылы қабылдады. Солтүстік еуропалықтарға басымдық берген АҚШ иммиграциялық заңдарын қолдаушы Стоддард негізінен «түсті» халықтардың ақ цивилизацияға төндіретін қауіптері туралы жазды, оның ең танымал кітабы 1920 жылы «Ақ әлемнің үстемдігіне қарсы түсті толқынның өсуі» деп аталды. Альфред Розенберг – Шығыс Еуропаның «адамнан төмен» тұжырымын Стоддардқа жатқызған жетекші нацист болды. Нацистік партияның басты нәсілдік теоретигі ретінде Розенберг Гитлердің нәсілдік және этникалық саясатын ақтау үшін адам нәсілдерінің «бағанасын» құруды қадағалады. Ресейлік коммунистерге сілтеме жасай отырып, Розенберг өзінің «Der Mythus des 20. Jahrhunderts» (1930) еңбегінде «Бұл Лотроп Стоддард «адамнан төмен» деп атаған адамның түрі» деп жазды. ["den Lothrop Stoddard als 'Untermenschen' bezeichnete."]

Нордизм

Нацистік «жоғары нәсіл» теориясының бастауы 19 ғасырдағы граф Джозеф Артур Де Гобиноның нәсілдік теорияларында жатыр, ол мәдениеттердің әртүрлі нәсілдер араласқанда төңкеріліп, құлдырайтынын айтқан. Сол кезде Оңтүстік Еуропа халықтарының Жерорта теңізі арқылы келген еуропалық емес моорлармен араласқаны, ал Солтүстік және Батыс Еуропа халықтары таза күйінде қалғаны сенеді. Нордизмді қолдаушылар солтүстік халықтарының қатал және қиын климатта дамығандықтан туа біткен күштілігі мен нығайыптығын дамытқанын дәлелдеді. Философ Артур Шопенгауэр тарихты нәсілдік иерархия тұрғысынан қарастыратын теорияны алғаш ұсынғандардың бірі болды, ол өз сезімталдығы мен интеллектуалдық қабілеттерін қатаң солтүстікте жетілдіру арқылы алған «ақ нәсілдерге» өркениеттік басымдық берді. Ең жоғары өркениет пен мәдениет, ежелгі үндістер мен египеттіктерден басқа, тек ақ нәсілдерде ғана кездеседі; тіпті көптеген қара нәсілдердің арасында да билеуші топ немесе нәсіл қалғандарына қарағанда ашық түсті болып келеді, сондықтан, мысалы, брахмандар, инкалар және Оңтүстік теңіз аралдарының билеушілері көшіп келген. Бұл қажеттілік – өнертабыстың анасы, себебі солтүстікке ерте көшіп келген және біртіндеп ақ түске боялған тайпалар барлық зиялық қабілеттерін дамытып, қажеттілік, мұқтаждық және кедейлікпен күресте барлық өнерлерді ойлап табуға және жетілдіруге мәжбүр болды, олар климаттың әсерінен туындады. Олар табиғаттың қнаусыздығын толықтыру үшін мұны жасауға тиіс болды, соның нәтижесінде олардың жоғары өркениеті пайда болды. Осыған қарамастан, ол нәсілдерге қатысты әртүрлі қарауларға қатаң қарсы болды, құлдыққа қарсы болды және АҚШ-тағы құлдықтан құтылу қозғалысын қолдады. Ол «күш пен әділетсіздіктің салдарынан [құл иелерінің] зұлым қолына түскен, әдемі қара бауырларымызға» жасалған қатыгездікті «адамзат тарихының ең қара беттерінің бірі» деп сипаттады. Гитлердің жеке адвокаты Ханс Франк, Гитлер Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өзімен бірге Шопенгауэрдің «Еркі мен Тәсіл ретінде Дүние» кітабын алып жүргенін айтты. Бұл адамдардың жоғарылығы оларды туғаннан бастап көшбасшыларға айналдырды немесе «жоғары нәсіл» етіп қалыптастырды. Басқа авторлардың арасында Гвидо фон Лист, оның серігі Ланц фон Либенфельс және британдық туған неміс нәсілдік теоретик Хьюстон Стюарт Чемберлен болды, олардың барлығы ақ нәсілдің, әсіресе германдық халықтардың басқалардан жоғары екенін сезінді. Германдық «Übermensch» («адамнан асқан») нордикалық нәсілдің басымдығын атап көрсетті, бұл ақ нәсілдің Кавказдық нәсілдің еуропалық халқының қосалқы нәсілі, нәсілдік айырмашылықтың антропометриялық үлгілерімен анықталды. Нордикалық нәсілге тек германдық халықтар кіреді: скандинавиялықтар және қалған скандинавия елдері (норвегиялықтар, шведтер, даниялықтар, исландтар және фарерліктер), этникалық немістер (австриялықтар, Банат швабтары, сондай-ақ Судет, Балтық және Волга немістері), алемандық швейцариялықтар, Лихтенштейн азаматтары, люксембургтіктер, голландтар, фламандтар, африканерлер, фриздер және ағылшындар. Нацистік нәсілдік теоретик Ханс Ф. К. Гюнтер өзінің «Der Nordische Gedanke unter den Deutschen» атты бағдарламалық кітабында «Солтүстік ойлауын» алғаш рет анықтады. Гюнтер 1922 жылы жарық көрген «Rassenkunde des deutschen Volkes» («Неміс халқының нәсілдік ғылымы») кітабында немістердің таза нордикалық емес екенін мойындады, онда ол неміс халқын өзінің бес еуропалық нәсілдік санатынан құралған деп сипаттады: нордикалық, Жерорта теңізі, динарлық, альпілік және Шығыс Балтық. Нацистердің нордикалық нәсілге қатысты ресми пікірлерінің көп бөлігі Гюнтердің еңбектеріне негізделген, ал Альфред Розенберг Гюнтерге антропологиядағы еңбегі үшін медаль табыс етті. Бұл нәсілдік теоретиктердің физикалық идеалы әдетте биік, ақ шашты және ашық көзді нордикалық адам болса да, мұндай теоретиктер олар таныған нәсілдік категориялар ішінде шаш пен көздің түсі едәуір әртүрлі екенін қабылдады. Мысалы, Адольф Гитлер мен көптеген нацистік шенеуніктер қара шашты болды және де нацистік нәсілдік ілім бойынша арий нәсілінің мүшелері болып саналды, өйткені адамның нәсілдік түрін анықтау бір ғана анықтамалық белгіге емес, жеке адамның көптеген сипаттамаларының басымдығына байланысты болды. Гитлер мен Гиммлер нацизмнің соңғы жеңісінен кейін Еуропаның нәсілдік «жаңартылуының» негізі ретінде СС-ті пайдалануды жоспарлады. СС «таза» нордикалық қасиеттеріне сәйкес таңдалған нәсілдік элита болуға тиіс болды. Джузеппе Серджи (1841–1936) – 20 ғасырдың басындағы итальяндық антрополог, ежелгі Жерорта теңізі халықтарының нәсілдік сәйкестігі туралы кітаптарында нордизмге қарсылығымен танымал. Оның Жерорта теңізі нәсілі туралы тұжырымы 20 ғасырдың басында нәсілдік айырмашылықты модельдеуде маңызды рөл атқарды.

Ямато мен Жапония

Мейдзи дәуірінде жапон қоғамында басқа азиялықтарға жоғары тұру сезімі болды, тіпті Рюкю және Айну сияқты этникалық азшылықтарға да дискриминация жасалды. 1943 жылдың шілдесінде Ямато нәсілінің басымдығын жапон үкіметі «Ямато нәсілі ядросы ретіндегі әлемдік саясатты зерттеу» деген баяндаманы жариялап, одан әрі бекітті.

Жерорта теңізі

Орта жүздің нәсілдері ежелгі Батыс өркениетінің ең маңыздысы болды деген пікір солтүстік үстемдігін жақтаушылар үшін қиындық тудырды. Джузеппе Сергидің айтуынша, Жерорта теңізі халқы «дүниедегі ең ұлы нәсіл» болды және ежелгі дәуірдегі ең жетістіктерге жеткен өркениеттердің, соның ішінде Месопотамия, Парсы, Египет, Грекия, Финикия, Карфаген және Римнің өркениеттерінің бірегей жауапкершілігін мойындады. Жерорта теңізі халқы заманауи дәуірде де сыртқы әлемге үлкен әсер етті: 16 ғасырда Испания мен Португалия Батыс тарихындағы алғашқы әлемдік империяларды құрды, бұл екі елді де Еуропадағы саяси және экономикалық күштердің ең жоғары деңгейіне көтерді. Чарльз Габриэль Селигман да «Жерорта теңізі халқының басқа нәсілдерге қарағанда көбірек жетістіктерге қол жеткізгенін мойындау керек деп ойлаймын, өйткені ол, әрине, б.з.б. 1000 жылға дейін (жақсырақ айтқанда, одан да кейін) Жерорта теңізі өркениетінің басым бөлігіне жауапты, сондықтан тек Эгей мәдениеттерін ғана емес, Батыс және Шығыс Жерорта теңізінің көп бөлігін қалыптастырды. Олардың жақын туыстарының мәдениеті, Хамит династиясына дейінгі Египеттіктер, Египеттің негізін құрады». Нацистер бұны түпнұсқалық Латындықтар мен Гректердің темір дәуірінде Италия мен Грекияға көшіп келген Индоевропалық скандинав тайпалары болғанын атап көрсетті. Нацистер испан және португал империяларын солтүстік державалардың үлгісі деп мәлімдеді, өйткені сол кезде олардың үкіметтерін он бес ғасыр бұрын Испания мен Португалияға шабуыл жасаған германдық вестготтардың ұрпақтары басқарды. Алайда, олар бұл төрт өркениеттің гүлдену кезеңінде өмір сүрген халықтың көпшілігі Жерорта теңізі халқы болғанын мойындады. Бұл барлық еуропалық нәсілдердегі немістерді арийлер деп жіктеуге әкелді. 1930 жылдары Германияда балаларға арналған оқулықтар мен әңгіме кітаптары оқырмандарына үстем нәсіл туралы оқытты. «Сан Кох» ғылыми-фантастикалық сериясында кейіпкер Кох «Менің ата-бабаларым арийлер еді» сияқты сөздерді айтады, ал Атлантида туралы әңгімесінде ол «Егер біздің Атлантидамыз теңізден қайтадан көтерілсе, онда біз одан таза қанды сары түсті, мықты адамдарды алып, олармен бірге жерді билеп-төстейтін үстем нәсілді құрамыз» дейді. 1929 жылы дүниеге келген неміс жазушысы Майкл Энде осындай кітаптарды оқып өскен. Ол өзінің классикалық романын «Джим Баттон және Люк Двигательші» 1950 жылдары бала кезінен оқыған нацистік пропагандаға қарсы тұрудың жолы ретінде жазды. Frankfurter Allgemeine Zeitung газетінің жазушысы Джулия Восс «Джим Баттон» туралы кітап жазып, Энденің нацистік символдарға көптеген сілтемелерін ашты. Восс Энде Атлантида арийлер нәсілінің бастапқы мекені болған деген нацистік сенімді қалай жоятынын көрсетеді. Ол өзінің су астындағы қаласын жасап, оны көтереді, бірақ арийлер үстем нәсілінің Жер бетіндегі билігін қалпына келтіру үшін емес, керісінше, ол оның патшасы ретінде қара және Маги Каспардың ұрпағы Джим Баттонмен көп нәсілдік жұмаққа айналады. 2009 жылғы «Уақыттың соңы» арнайы бағдарламасында Қожайын бүкіл адамзатты өзіне ұқсатып өзгерткен кезде, ол адамзаттың жоқ екенін, тек «Қожайындар нәсілі» бар екенін айтады. «Гарри Поттер» сериясында, параллельдер бастапқыда қасақана болмаған кезде, Лорд Волдеморттың «таза қан» идеологиясы мен нацистердің үстем нәсіл идеологиясы арасында көп ұқсастық бар, сиқыршылар «таза» және мугль (сиқыршы емес) қанды кез-келген адам «жартылай қан» немесе «балшық қан» деп саналады, бұл сөз нәсілдік қорлаудың нақты әлемде қалай қолданылатындығы сияқты қолданылады және қарастырылады (нео-нацистер ақ емес адамдарды балшық адамдар деп атайды). «Lethal Weapon 2» фильмінде Master Race – Оңтүстік Африкадан келген жемқор африканер дипломатиялық қызметкерлердің қылмыстық ұйымы, Лос-Анджелестегі Оңтүстік Африканың бас консулы Аржен Руддтың басшылығымен Лос-Анджелес порты арқылы Америка Құрама Штаттарына заңсыз алтын крюгеррандтарды контрабандалық жолмен әкеледі.