Кіріспе
Тұлғалардың анықтайтын атрибуттары бар деген көзқарас. Эссенциализм – бұл объектілердің өздерінің сәйкестігіне қажетті атрибуттар жиынтығы бар деген көзқарас. Батыс ойлауының ерте кезеңінде Платонның идеализмі барлық нәрсенің "мәні" бар екенін айтқан. Аристотельдің «Категориялар» еңбегінде де барлық объектілердің, Джордж Лакоффтың айтуынша, «оның не екенін анықтайтын және онсыз ол басқаша болмас еді» деген субстанциясы бар екендігі айтылған. Керісінше, эссенциализм емес көзқарас – мұндай «мәнді» қажет емес деп жоққа шығарады. Эссенциализм бастапқыда-ақ даулы болды. «Парменид» диалогында Платон Сократтың бұл тұжырымға күмән келтіріп, егер әрбір әдемі нәрсе немесе әділ іс әдемі немесе әділ болу үшін мәнге ие болса, онда біз «шаштың, лайдың және кірдің жеке мәндерінің болуын» да қабылдауымыз керек дейді. Ескі әлеуметтік теориялар көбінесе тұжырымдық тұрғыдан эссенциалистік болды. Биология және басқа да табиғат ғылымдарында эссенциализм кем дегенде Чарльз Дарвиннің заманына дейін таксономияның негізін құрады. Қазіргі биологиядағы эссенциализмнің рөлі мен маңыздылығы әлі де талқыланып жатыр. Раса, этникалық топ, ұлттық белгішелік немесе жыныс сияқты әлеуметтік сәйкестіктердің маңызды сипаттамалар екендігіне сену көптеген кемсітушілік немесе экстремистік идеологиялардың негізінде жатыр. Мысалы, психологиялық эссенциализм нәсілдік преюдиске (алдын ала пікірге) байланысты. Расаға қатысты эссенциалистік көзқарастар басқа нәсілдік топ өкілдерімен қарым-қатынаста эмпатияны төмендетуі де дәлелденді. Медициналық ғылымдарда эссенциализм жеке тұлғаларды бекітуге алып келуі мүмкін, бұл қате тұжырымдарға және тең емес қарауға әкелуі мүмкін.
Essentialism is the view that objects have a set of attributes that are necessary to their identity. In early Western thought, Platonic idealism held that all things have such an "essence"—an "idea" or "form". In Categories, Aristotle similarly proposed that all objects have a substance that, as George Lakoff put it, "make the thing what it is, and without which it would be not that kind of thing". The contrary view—non essentialism—denies the need to posit such an "essence". Essentialism has been controversial from its beginning. In the Parmenides dialogue, Plato depicts Socrates questioning the notion, suggesting that if we accept the idea that every beautiful thing or just action partakes of an essence to be beautiful or just, we must also accept the "existence of separate essences for hair, mud, and dirt". Older social theories were often conceptually essentialist. In biology and other natural sciences, essentialism provided the rationale for taxonomy at least until the time of Charles Darwin. The role and importance of essentialism in modern biology is still a matter of debate. Beliefs which posit that social identities such as race, ethnicity, nationality, or gender are essential characteristics have been central to many discriminatory or extremist ideologies. For instance, psychological essentialism is correlated with racial prejudice. Essentialist views about race have also been shown to diminish empathy when dealing with members of another racial group. In medical sciences, essentialism can lead to a reified view of identities, leading to fallacious conclusions and potentially unequal treatment.
Биологиялық ессенциализм
Эволюция ғылыми теория ретінде дамымағанша, биологияда барлық түрлер уақыт өте келе өзгермейді деген эссенциалистік көзқарас болды. Тарихшы Мэри П. Винсор 19 ғасырдағы Луи Агассиз сияқты биологтар түрлер мен туыстар сияқты таксондардың өзгермейтін, жаратушының санасының көрінісі деп сенгенін айтады. Эволюцияға қарсы тұратын кейбір дін өкілдері биологияға қатысты осы көзқарасты сақтап келеді. 21 ғасырдағы жүйелік биология тарихшыларының зерттеулері Дарвинге дейінгі ойшылдардың осы көзқарасына күмән тудырды. Винсор, Рон Амундсон және Стаффан Мюллер-Вилль бәрі де, әдеттегі күдіктілер (мысалы, Линней және Идеалдық морфологтар) эссенциалистерден мүлдем алшақ болғанын дәлелдеді, ал биологиядағы «эссенциализм тарихы» (немесе «миф») Аристотельден бастап Джон Стюарт Миллге және Уильям Уивеллге дейінгі философтардың Дарвинге дейінгі кезеңде биологиялық мысалдармен түсіндірген және түрлер сияқты биологиялық терминдерді қолданған көзқарастарын шатастырудың нәтижесі болып табылады.
Растық, мәдени және стратегиялық ессенциализм
Мәдени және нәсілдік эссенциализм – адам “расаларының” негізгі биологиялық немесе физикалық ерекшеліктері жеке тұлғаның мінезін, мұрасын, танымдық қабілеттерін немесе бір нәсілдік топтың барлық мүшелері ортақ болатын “табиғи дағдыларын” құрайды деген көзқарас. 20 ғасырдың басында көптеген антропологтар осы теорияны оқытты – нәсіл толығымен биологиялық құбылыс екендігі және осы фактор адамның мінез-құлқы мен өзіндік ерекшелігінің негізін құрайды. Бұл, тілдік, мәдени және әлеуметтік топтардың нәсілдік байланыстар бойынша қалыптасқандығына сенумен қатар, қазіргі ғылыми нәсілшілдіктің бастауы болды. Нацистердің евгеникалық бағдарламасынан және отаршылдыққа қарсы қозғалыстардың күшеюінен кейін нәсілдік эссенциализм кең танымалдылығын жоғалтты. Мәдениетті зерттеудің жаңа әдістері мен популяциялық генетиканың дамуы нәсілдік эссенциализмнің ғылыми негізін күрт әлсіретті, нәсілдік антропологтарды фенотиптік айырмашылықтардың себептерін қайта қарауға мәжбүр етті. Тарихи тұрғыдан алғанда, этникалық, ұлттық немесе гендерлік сияқты әлеуметтік ұғымдар адамның негізгі қасиеттерін анықтайды деген сенім көптеген жағдайларда құрылымдық немесе зиянды салдарларға әкеп соқты. Кейбір ғалымдар эссенциалистік ойлау көптеген қарапайым, кемсітушілік немесе экстремистік идеологиялардың түбінде жатады деп санайды. Психологиялық эссенциализм де нәсілдік преюдиске (алдын ала пікірге) байланысты. Медициналық ғылымдарда эссенциализм жеке тұлғаның рөлін шамадан тыс бағалауға алып келуі мүмкін, мысалы, афроамерикандық популяциядағы гипертонияның (қан қысымының жоғарылауы) айырмашылықтары әлеуметтік себептерден гөрі нәсілдік ерекшеліктерге байланысты деген қате пікірге әкелуі, нәтижесінде бұрыс қорытындыларға және тең емес қарауға мүмкіндік беруі мүмкін. Ескі әлеуметтік теориялар көбінесе тұжырымдамалық жағынан эссенциалистік болды. Постколониалдық теорияның маңызды ұғымы – стратегиялық эссенциализм 1980 жылдары үнді әдебиетшісі және теоретик Гаятри Чакраворти Спивакпен ұсынылды. Ол азшылық топтарының, ұлттардың немесе этникалық топтардың ортақ гендерлік, мәдени немесе саяси сәйкестігіне негізделген саяси тактиканы білдіреді. Бұл топтардың мүшелері арасында үлкен айырмашылықтар болуы мүмкін және олардың өзара пікірталастары үздіксіз жүріп тұрады, бірақ кейде олар үшін қате логикаға негізделгеніне қарамастан, уақытша “негізгі” болып қалыптасып, белгілі бір мақсаттарға жету үшін – мысалы, тең құқықтар немесе антиглобализация – топтық сәйкестігін қарапайым түрде көрсету пайдалы болуы мүмкін.
Тарихнамада
Тарихтағы эссенциализмді зерттеу саласы ретінде белгілі бір ұлт немесе мәдениеттің маңызды мәдени ерекшеліктерін анықтап, тізімдеу қажет, соның арқасында сол халықты немесе мәдениетті осылайша түсінуге болады деген сенімде. Кейде мұндай эссенциализм мақтауға лайық ұлттық немесе мәдени бірегейлік туралы талаптарға немесе оның керісінше, болжамға негізделген мәдениетті айыптауға алып келеді. Мысалы, Геродот мысыр мәдениеті негізінен әйелдік сипатқа ие және Мысырды жаулап алуды жеңілдеткен «әлсіздікке» ұшырағанын айтады. Геродоттың қаншалықты эссенциалист болғаны пікірталас тудырады; сонымен қатар, ол афиналық ұғымын немесе гректер мен парсылар арасындағы айырмашылықтарды эссенциализацияламағаны да айтылады. Эссенциализм отаршылдықта, сондай-ақ отаршылдықты сынауда да маңызды рөл атқарды. Эдвард Саид сияқты постколониалдық теоретиктер эссенциализмнің «Батыс» тарихнамасы мен этнографиясының «басты белгісі» болғанын, тіпті 19 ғасырдан кейін де осылай болғанын, ал Тұрадж Атабакидің сөзіне сәйкес, Таяу Шығыс пен Орталық Азия тарихнамасында евроцентризм, артық жалпылау және редукционизм ретінде көрініс бергенін мәлімдеді. 21-ғасырға келген кезде көптеген тарихшылар, әлеуметтік ғалымдар мен гуманитарлық пәндердің өкілдері эссенциализммен байланысты әдістемелерді қабылдамайды, бірақ кейбіреулер эссенциализмнің белгілі бір түрлері пайдалы немесе тіпті қажет болуы мүмкін деп санайды. Карл Поппер бұрыс түсінілген «реализм» терминін эссенциализм мен реализмге бөледі. Ол эссенциализмді номинализмге қарама-қарсы, ал реализмді тек идеализмге қарама-қарсы қолданады. Поппердің өзі идеалистке қарсы реалист, бірақ эссенциалистке қарсы методологиялық номиналист. Мысалы, «көпір – жас ит» сияқты сөйлемдерді «Жас итті қалай атаймыз?» деген сұраққа жауап ретінде оңнан солға қарай оқу керек, «Көпір деген не?» деген сұраққа жауап ретінде солдан оңға қарай оқымау керек.
Психология саласында
Метафизикалық ессенциализм мен психологиялық ессенциализмнің арасында айырмашылық бар, екіншісі әлем туралы нақты мәлімдеме емес, білімдегі нысандарды бейнелеу жолы туралы мәлімдемеге қатысты. Осы саладағы ықпалды ғалым – Сьюзан Гелман, ол балалар мен ересектердің нысандардың, әсіресе биологиялық нысандардың кластарын эссенциалистік тұрғыдан қабылдайтын көптеген салаларды сипаттады, яғни олардың өзгермейтін жасырын мәні бар деп есептейді, оны сол кластың мүшелері арасындағы көрінбейтін ұқсастықтарды болжау үшін қолдануға болады. Бұл себеп-салдарлық қатынас бір жақты; нысанның байқалатын ерекшелігі оның жасырын мәнін анықтамайды.
Даму психологиясында
Эссенциализм психологияда, әсіресе даму психологиясында маңызды түсінік ретінде қалыптасты. 1991 жылы Кэтрин Кремер мен Сьюзан Гелман төрт-жеті жастағы балалардың эссенциализмді қаншалықты көрсететінін зерттеді. Балалар негізгі қасиеттердің мінез-құлықты болжайтынына сенеді. Балалар тірі объектілердің мінез-құлығын өзінен-өзі жалғаса беретін, ал тірі емес объектілердің мінез-құлығын ересектердің ықпалының нәтижесі деп сипаттауға қабілетті болды. Мінез-құлықтың жатқандағы себептік механизмін түсіну эссенциалистік ойлауды көрсетеді. Кіші балалар мінез-құлықтың себептік механизмдерін анықтай алмады, ал үлкендер анықтай алды. Бұл эссенциализмнің когнитивтік дамуға байланысты екенін көрсетеді. Балалардың объектілерді бейнелеу әдісінде өзгеріс бар деуге болады – негізгі мәннің себептік механизмін түсінбеуден жеткілікті деңгейде түсінуге дейін. Эссенциалистік ойлауды құрайтын төрт негізгі критерий бар. Бірінші аспект – жоғарыда аталған жеке себептік механизмдер. Екіншісі – туа біткен потенциал: объектінің алдын ала белгіленген даму бағытын орындауы деген болжам. Осы критерий бойынша, эссенциялар объектінің өмір бойында болатын дамуын болжайды. Үшіншісі – өзгермейтін қасиет. Объектінің сыртқы түрін өзгерткенімен, оның эссенциясы өзгермейді. Объектінің белгілеріндегі байқалатын өзгерістер оның негізгі сипаттамаларын өзгертуге жеткілікті емес. Төртіншісі – индуктивті потенциал. Бұл екі объектінің ұқсас болғанымен, бірақ эссенциялық тұрғыдан өзгеше болуы мүмкін екенін көрсетеді; екі объекті қаншалықты ұқсас болса да, олардың қасиеттері ең көп дегенде аналогты болады, ең маңыздысы – олардың эссенцияларындағы айырмашылықтар. Психологиялық эссенциализмнің салдары көп. Предубиденген адамдар эссенциалистік ойлаудың ерекше жолдарын қолдайтыны анықталды, бұл эссенциализмнің әлеуметтік топтар арасындағы мүсілікті күшейтуі мүмкін екенін көрсетеді. Мысалы, ұлттық эссенциализм иммиграцияға қарсы көзқарастармен байланысты. Үндістан мен АҚШ-та жүргізілген бірнеше зерттеулер көрсеткендей, адамның ұлты туған кезде айқындалады, тіпті егер ол адам басқа ұлттың отбасына бірінші күнінен бастап асырап алынып, өсірілсе де және оның шығу тегі туралы ешқашан хабарланбаса да. Бұл когнитивтік дамудан туындаған эссенциалистік биологиялық ойлаудың шамадан тыс кеңеюіне байланысты болуы мүмкін. Йель университетінің профессоры Пол Блум «когнитивтік ғылымдағы ең қызықты идеялардың бірі – адамдардың заттардың, адамдардың және оқиғалардың оларды осылай ететін көзге көрінбейтін эссенциялары бар деген түбірлік болжамы бар. Эксперименталды психологтар эссенциализмнің біздің физикалық және әлеуметтік әлемді түсінуіміздің негізі болып табылатынын дәлелдеді, ал даму және мәдени психологтар оның инстинктивті және әмбебап екенін ұсынды. Біз табиғи эссенциалистерміз» деді. Ғалымдар эссенциалистік ойлаудың категориялық сипаты стереотиптерді пайдалануды болжайды және стереотиптерді алдын алу шараларын қолдануда мақсатты болуы мүмкін деп санайды.