Кіріспе

Француз дипломаты және жазушысы, нәсілдік теорияларымен танымал (1816–1882)

Жозеф Артур де Гобино (14 шілде 1816 – 13 қазан 1882) – француз аристократы және антропологы, ол ғылыми нәсілдік теорияны және «нәсілдік демографияны» қолдану арқылы нәсілшілікті заңдастыруға көмектескенімен, сондай-ақ арийлік үстем нәсіл теориясы мен нордизмді жасағанымен әйгілі. Өзінің замандастарына романист, дипломат және саяхатшы ретінде танымал болған ол 1848 жылғы төңкерістерден кейін «Адам нәсілдерінің теңсіздігі туралы эссе» атты еңбегін жазған элиташыл болды. Онда ол аристократтардың қарапайым халықтан жоғары тұрғанын және аристократтардың төмен тұрған нәсілдермен араласпауының нәтижесінде арийлік генетикалық белгілеріне ие екенін айтты. Гобиноның жазбалары ақ нәсілшіл, құлдықты қолдаған американдықтар, мысалы, Джозия К. Нотт және Генри Хоц сияқтыларға ұнады, олар оның кітабын ағылшыл тіліне аударды. Олар түпнұсқа кітаптың шамамен 1000 бетін алып тастады, соның ішінде американдықтарды аралас нәсілді халық ретінде жағымсыз сипаттаған бөлімдер де болды. Германияда «гобинизм» деп аталатын әлеуметтік қозғалысты шабыттандырған оның еңбектері Рихард Вагнер, Вагнердің күйеу баласы Хьюстон Стюарт Чемберлен, румын саясаткері профессор А.К. Куза және нацистік партияның басшылары сияқты көрнекті антисемиттерге де әсер етті, олар кейіннен оның еңбегін өңдеп, қайта жариялады.

Шығу тегі

Гобино ескі, беделді аристократтық отбасынан шыққан. Оның әкесі Луи де Гобино (1784–1858) әскери офицер және берік роялист болды. Оның анасы Анна Луиза Магдалена де Герси, аристократ емес, патшалық салық инспекторының қызы еді. Де Герси отбасы 18 ғасырда Францияның Сен-Доминг колониясында (қазіргі Гаити) біраз уақыт тұрды. Гобино анасының тарапынан қара текті ата-бабалары болуы мүмкін деген қорқынышпен өмір сүрді. Француз революциясына деген жек көруін білдіре отырып, Гобино кейін былай деп жазды: "Менің туған күнім 14 шілде, Бастилия түскен күн – мұның өзі қарама-қарсылықтардың қалай біріге алатынын көрсетеді". Бала кезінде және жастық шағында Гобино Орта ғасырларды жақсы көріп, оны өзінің заманынан гөрі рыцарлық пен ерлік дәуірінің алтын ғасыры деп санады. Гобиноны жасөспірім кезінде білген адам оны романтик, "ерлік рухымен және рыцарлық идеялармен, ең асыл және ең ұлы нәрселер туралы армандаған" адам деп сипаттады. Гобиноның әкесі Бурбон әулетін қайта орнатуға белсенділік танытып, роялист Полиньяк ағайындарына Франциядан қашуға көмектескен. Осының жазасы ретінде Наполеонның құпия полициясы оны түрмеге қамады, бірақ 1814 жылы одақтастар Парижді басып алғанда босатылды. Жүз күннің ішінде де Гобино отбасы Франциядан қашып кетті. Ватерлоо шайқасынан кейін Наполеон толық жеңілгеннен соң, Луи де Гобино Бурбон әулетіне адалдығы үшін король Луи XVIII-нің Корольдік гвардиясының капитаны болып тағайындалды. Корольдік гвардияның жалақысы өте төмен болды, де Гобино отбасы оның жалақысымен күреске түсті. Магдалена де Гобино күйеуін тастап, балаларының тәрбиешісі Шарль де Ла Коиндиерге кетіп қалды. Ол сүйіктісімен бірге ұлы мен екі қызын шығыс Франция, Швейцария және Баден Ұлы Герцогтығында ұзақ саяхатқа алып кетті. Көмектесу үшін ол алаяқтыққа жүгінді (соның салдарынан түрмеге қамалды). Анасы Гобино үшін үлкен ұятқа айналды, ол жиырмаға толғаннан кейін онымен ешқашан сөйлеспеді. Дәстүрлі аристократиялық және католик құндылықтарын сақтауға бел буған жас де Гобино үшін ата-анасының некесінің бұзылуы, анасының сүйіктісімен ашық қарым-қатынасы, оның алаяқтық әрекеттері және үнемі қашу және кедейлікте өмір сүру салдарынан туған алабұдыс – бәрі де ауыр жарақат болды.

Жасөспірімдік кезең

Гобино жасөспірім шағының алғашқы жылдарын анасы мен оның жақыны тұратын Инзлиген қаласында өткізді. Ол неміс тілін жетік меңгерді. Бурбон әулетінің адал қолдаушысы болған әкесі, 1830 жылғы шілде революциясынан кейін Орлеан үйінен Луи Филипп, «Азамат патшасы» билікке келген соң Корольдік гвардиясынан кетіп қалды. Ол француз революциясының мұрасын монархиямен үйлестіруге уәде берді. Әулетінің Бурбондарды қолдаған тарихын ескере отырып, жас Гобино шілде революциясын Франция үшін қасірет деп есептеді. Оның көзқарасы – католик Франциясын Бурбон әулетімен басқаруға ұмтылған легитимисттік ұстанымдарға негізделген. 1831 жылы де Гобиноның әкесі үш баласын өзіне алып, оның ұлы жасөспірім шағының қалған бөлігін Бретаньдегі Лориант қаласында өткізді. Гобино әкесін ұнатпай, оны жалықтыратын, терең ойлауға қабілетсіз әскер офицері деп санады. Лориант 1675 жылы Францияның Шығыс Үндістан компаниясы үшін база ретінде құрылған, себебі король Людовик XIV Францияны Азиядағы маңызды саяси және экономикалық күшке айналдыруға үлкен ниеттенген. Алайда, бұл жоспарлар іске аспағандықтан, Гобино өскен қаласының бұрынғы даңқының жойылғанын сезінді, ол Еуропаның Азиямен сауда-саттық орталығы болу үшін салынған еді. Бұл арман орындалмады, себебі Үндістан француз емес, британ империясының құрамына кірді. Жастығында Гобино 19 ғасырдағы Еуропаның Шығысқа деген қызығушылығына бейім болды. Швейцариядағы Биронн колледжінде оқып жүргенде, бір сыныптасы еске алды: «Оның барлық ниеті Шығысқа қадамақ болған. Ол мешіттер мен минареттер туралы ғана армандады, өзін мұсылман деп атады және Меккеге қажылық жасауға дайын еді». Гобино француз аудармашысы Антуан Галланның шығыс ертегілерін ұнатты, ол көбінесе шығыстанушы болғысы келетінін айтқан. Ол араб, түрік және парсы ертегілерін аудармадан оқып, француз тілінде «un orientaliste de pacotille» («сасық шығыстанушы») деп аталатын адамға айналды. 1835 жылы Гобино Сен-Сир әскери мектебіне емтиханды тапсара алмады. 1835 жылдың қыркүйегінде Гобино жазушы болу мақсатымен қалтасында елу франкпен Парижге кетті. Ол легитимист және Луи Филиппке шексіз жек көруші ағасы Тибо Жозеф де Гобиномен бірге тұрды. Элитаризмге бейімділігін көрсетіп, Гобино «Сайланғандар» («Les Scelti») деп аталатын легитимист зиялылар қоғамын құрды, оның құрамына өзі, суретші Герман Джон (неміс фон Бон) және жазушы Максим дю Камп кірді.

Алғашқы жазбалар

Шілде монархиясының соңғы жылдары Гобино сериалдық көркем әдебиет (роман-фейльетондар) жазып, реакциялық басылымдарға мақалалар жариялап күнкөріс істеді. Ол Union Catholique, La Quotidienne, L'Unité және Revue de Paris басылымдарында жазды. 1840 жылдардың басында Гобино өзін асырау үшін La Quotidienne газетіне күнделікті мақала жазып тұрды. Жазушы және журналист ретінде ол қаржылық қиындықтарға тап болып, оны қолдауға дайын бай демеушіні іздеп шарлады. Поштада жарты күндік жұмыспен және толық уақытты жазушы болып, Гобино өте кедейлікте өмір сүрді. Оның әулеттік тарихы оны Бурбон әулетінің жақтасына айналдырды, бірақ фракциялық және қабілетсіз көшбасшылар басым болған Легитимист қозғалысының мәні Гобиноны үмітсіздікке жетеледі, оны: «Біз жоғалдық, енді бұл шындыққа мойынсұнудан басқа амалымыз жоқ» деп жазуға итермеледі. Әкесіне жазған хатында Гобино «әлсіздік, осалдық, ақымақтық және – бір сөзбен айтқанда, менің сүйікті партиямның таза ақымақтығы» туралы шағымданды. Сонымен қатар, ол Орлеан әулеті тұсындағы француз қоғамын жемқор және өзімшіл деп санады, оны «ақшаның қанаушы феодализмі» билеп тұрды, бұл ежелгі режим аристократиясының «пейілділік, батылдық, ізгілік және зиялылық» феодализмінен өзгеше болды. Гобино шілделік монархия Франциясы туралы былай деп жазды: «Ақша билік пен құрметтің принципіне айналды. Ақша бизнесті басқарады; ақша халықты реттейді; ақша үкім жүргізеді; ақша сана сезімін басады; ақша адамдарға лайықты құрмет көрсетудің өлшемі болып табылады». Гобино айтқандай, «ұлттық орташалық дәуірінде» қоғам оның ұнатпаған бағытта дамып, оның адал болған ісінің көшбасшылары ақымақ және қабілетсіз болса, ал өзін аристократ санаған ол журналистика мен роман жазу арқылы күнкөріспен күресіп, болашаққа деген үмітін жоғалтты. Гобино әкесіне жазған хатында: «Рухта ғана нәрсе қалған, жүрегі жоқ қоғамға қаншалықты үмітсіз екенімді қалай айтармын?» деп жазды. Ол Легитимистердің бір-бірімен ұрысуға уақыттарын кетіргенін, ал Католик шіркеуінің «революция жағына өтуі» туралы шағымданды. Гобино былай деп жазды: Гобино Алексис де Токвильмен достық қарым-қатынас орнатып, көптеген хаттар алмастырды. Токвиль Гобиноны мақтап, хатында: «Сізде кең білім, зор интеллект және ең жақсы мінез бар» деп жазды. Кейіннен ол Францияның Екінші Республикасы кезінде сыртқы істер министрі болып қызмет еткенде, Гобиноны Quai d'Orsay (Францияның сыртқы істер министрлігі) қызметіне тағайындады.

Каподистриастың мақаласымен алға басу

1841 жылы Гобино өзінің алғашқы маңызды жетістігін қамсызды, ол 15 сәуірде 1841 жылы «Revue des deux Mondes» журналында жарияланған мақаласын ұсынды. Гобиноның мақаласы грек мемлекет қайраткері граф Иоаннис Каподистрияға арналған еді. Сол кезде «La Revue des Deux Mondes» Париждегі ең беделді журналдардың бірі болып саналды, және онда жариялану Гобиноны Джордж Санд, Теофил Готье, Филарет Шаслес, Альфонс де Ламартин, Эдгар Куине және Шарль Огюстен Сент-Бёв сияқты, осы журналда тұрақты түрде жарияланып жүрген авторлармен бір қатарға қойды.

Халықаралық саясат туралы

Гобиноның халықаралық саясат туралы жазған еңбектері, Франция туралы жазған еңбектерімен салыстырғанда, көбінесе жағымсыз болды. Ол Ұлыбританияны тек жеккөрушілік пен ашкөздікпен қозғалатын ұлт ретінде бейнеледі, ал Британ империясының бүкіл әлемдегі кеңеюін өкінішті жағдай деп сипаттады. Гобино көбінесе король Луи Филипптің британдық сыртқы саясатын қолдауы үшін сынады, оның Британ империясына әлемдегі басым күш болуға мүмкіндік бергені үшін Францияны "ұятқа қалдырғанын" жазды. Алайда, Ирландияның нашар экономикалық жағдайы туралы хабарлар Гобиноға қанағаттандыратын болды, себебі ол: "Ирландия Англияны революцияның тұңғиығына итермелейді" деп мәлімдеді. Гобиноның пікірінше, Ресей империясының күшейіп келе жатқан күші мен агрессиясы алаңдаушылық тудырды. Ол бірінші ағылшын-афған соғысы кезінде ағылшыздардың Кабулдан апатты түрде шегінуін Ресейдің Азиядағы басым күш болатынының белгісі деп санады. "Жас мемлекет Ресей, өзіне тиесілі күшке қол жеткізу жолында қадам басып келеді. Царь империясы бүгінде болашағы зор күш болып көрінеді. Ресей халқы белгілі, бірақ әлі толық анықталмаған мақсатқа қадам-қадаммен жылжуда". Гобино Ресейді азиялық держава ретінде қарастырды және Ресейдің жеңісін Еуропаға қарсы Азияның жеңісі деп санады. Ол Германия мемлекеттеріне қатысты ара-тұра сезімдерде болды, Пруссияны юнкерлердің үстемдігімен консервативті қоғам ретінде мақтады. Бірақ ол Zollverein (Германияның кеден одағы) тарапынан ынталандырылған экономикалық өсімнің Пруссияның орта таптарын күшейтетінінен қынжылды. Гобино Австрия империясын сынады, Габсбургтер әулетінің этникалық немістер, мадьярлар, итальяндықтар, славян халықтары және т.б. аралас халықты билегенін, мұндай көпұлтты қоғамның құлдырауы сөзсіз екенін, ал "таза неміс" Пруссия Германияны біріктіруге тағдырланғанын жазды. Гобино Италияға қатысты да пессимистік көзқарас білдірді: "Кондотьерлер жоғалып кеткеннен кейін көп ұзамай олармен бірге өмір сүрген және өркендеген барлық нәрсе де жоғалды; байлық, батырлық, өнер және бостандық, тек құнарлы жер мен теңдесі жоқ аспан қалды". Гобино Испанияны "ұлттық бостандықта қалыптасқан берік және табиғи билікті қабылдамағаны үшін айыптады, абсолюттік монархия орнатқан тәртіпсіздіксіз ол мәңгілік революцияға батып кетеді деп болжады. Ол Латын Америкасын кемсітіп, тәуелсіздік соғыстарына сілтеме жасап былай деп жазды: "Олардың ауыл шаруашылығын, саудасын және қаржысын жою, ұзақ азаматтық тәртіпсіздіктің сөзсіз салдары, оларға өздерінің көздегені үшін тым жоғары баға төлеу сияқты көрінбеді. Бірақ Кастилияның немесе Альгарведің жартылай варвар тұрғындары немесе Ривер-Платадағы гаучолар өздерінің бұрынғы билеушілеріне қарсы осындай қуанышпен және күшпен күрескен орындарда жоғары заң шығарушылар ретінде отыруға лайық па?". Америка Құрама Штаттары туралы Гобино былай деп жазды: "Ұлылық тек байлықта, және оны кез келген адам қол жеткізе алатындықтан, оның меншігі жоғары саналы адамдарға ғана тән қасиеттерге байланысты емес". Гобино АҚШ-та аристократияның жоқтығын, Еуропадағыдай "noblesse oblige" ("асылдар міндетті") ұғымының болмауын жазды. Американың кедейлері Еуропаның кедейлерінен бетер зардап шекті, бұл Америка Құрама Штаттарын зорлық-зомбылыққа толы қоғамға айналдырды, онда ашкөздік пен материализм ғана маңызды болды. Жалпы алғанда, Гобино Америкадағы адамдарға қарсылық білдірді, "Ескі әлемдегілердің бәрі де" Жаңа әлемде патшалар, ханзадалар мен ақсүйектер туралы ештеңе білмейтінін, осы жартылай таза жерлерде, кеше ғана пайда болған және әлі де қалыптаспаған адамзат қоғамында ешкімнің өзін ең кіші азаматтан артық деп атауға құқығы мен күші жоқ екенін біледі".

Неке

1846 жылы Гобино Клеменс Габриэль Моннероға үйленді. Ол ортақ досы Пьер де Серреден жүкті болғандықтан, және ол оны тастап кеткендіктен, асығыс некеге тұруға талап етті. Діңгер католик болғандықтан, ол заңсыз бала туғысы келмеді. Моннеро Мартиникада дүниеге келген. Анасы сияқты, Гобино да әйелінің, демек екі қызының қара текті болуы мүмкін-жоғына толық сенімді болған емес, себебі Кариб аймағындағы француз құл иелерінің құлдармен қарым-қатынас жасауы жиі кездесетін жағдай еді. Гобиноның құлдыққа қарсылығы, ол әрқашан ақ нәсілділердің зиянды араласуына әкелетініне сенгені, анасы немесе әйелінің африкалық тегі болуы мүмкін деген жеке алаңдаушылығынан туындаған болуы мүмкін.

Ашулы роялист

Гобиноның 1830-40 жылдардағы романдары мен өлеңдері көбінесе орта ғасырлар немесе Ренессанс дәуірінде өріледі, ал кейіпкерлері – Гобино бағалаған құндылықтарды, мысалы, ар-ұяты мен шығармашылықты, жемқор, жансыз орта тапқа қарсы қорғайтын аристократтар болатын. 1847 жылы жарық көрген "Тернове" романында Гобино алғаш рет тапты нәсілмен байланыстырды, осы ретте: "Мсье де Марвежольс өзін және барлық ақсүйектерді бөлек нәсіл, жоғары мән деп есептейтін, ал оны қара халықтың қанымен араластыруды қылмыс деп санайтын" деп жазды. Роман 1815 жылғы Жүз күннің аясында, Октав де Тернове аристократының диірменшінің қызына ақылсыздықпен үйленуінің апатты салдары туралы айтады. Гобино 1848 жылғы революциядан қорқып, революциялық қиындыққа Еуропаның жоғарғы сыныптарының салғыштық реакциясына наразы болды. 1848 жылдың көктемінде Германиядан келген жаңалықтар туралы ол былай деп жазды: "Жағдай нашарлап бара жатыр. Мен князьдердің қызметтен алынуы туралы айтпаймын – олар осыған лайық болды. Олардың қорқақтығы мен саяси сенімсіздігі оларды қызықтырмайды. Бірақ шаруалар, олар дерлік варварлар. Тонау, өртеу, қырғын болып жатыр – және біз тек басындамыз". Легитимист ретінде Гобино Бонапарт әулетін ұнатпады және Луи Наполеон Бонапарт 1848 жылы республика президенті болып сайланғанына көңілі толмады. Алайда ол тәртіпті сақтау үшін ең лайықты адам ретінде Бонапартты қолдауға келді, ал 1849 жылы Токвиль Сыртқы істер министрі болғанда, оның досы Гобино оның кабинетінің басшысы болды.

Растық теориялар мен аристократтар

1848 жылғы революциядан дүр сілкінген Гобино өзінің нәсілдік теориясын алғаш рет 1848 жылғы «Манфред» эпостық поэмасында жариялады. Онда ол революцияның аристократиялық Еуропаның аяқталуының бастауы екеніне, төменгі нәсілдік топтардан тараған қарапайым халықтың билікке таласуына қатысты қорқынышын білдірді. Қарапайым халыққа деген жек көрушілігін ашып айтқан Гобино, өзі сияқты француз аристократтарының біздің заманымыздың V ғасырында Рим провинциясы Галлияны бағындырған германдық франктердің ұрпақтары екенін, ал қарапайым француздардың нәсілдік тұрғыдан кемсіз кельт және Жерорта теңізі халықтарының ұрпақтары екенін мәлімдеді. Бұл идея тұңғыш рет граф Анри де Буленвильердің трактатында айтылған ескі теория еді. Ол екінші тәрбиелі топтың (аристократияның) «франк» қанынан, ал үшінші тәрбиелі топтың (қарапайым халықтың) «галдық» қанынан тарағанын дәлелдеген. Француз революциясы оның қиялындағы идеалданған Ескі Режимді жойғаннан кейін дүниеге келген Гобино болашаққа қатысты терең пессимизм сезімін бастан өткерді. Оның пікірінше, француз революциясы француз ұлылығының нәсілдік негізін жойып, аристократияны құлатып, көп жағдайда оларды өлтіру арқылы ұзақ, тоқтаусыз құлдырау мен деградация процесін бастады, ол тек Еуропа өркениетінің толық құлауымен аяқталуы мүмкін. Гобино француз революциясы бастаған индустриалды революцияның аяқталып бара жатқанын сезінді; индустрияландыру мен қалалану Еуропа үшін толыққанды апатқа айналды. Басқа көптеген еуропалық романтикалық консерваторлар сияқты, Гобино да орта ғасырдың идеалданған бейнесіне, қатаң әлеуметтік тәртіпте үйлесімді өмір сүрген идилиялық аграрлық қоғам ретінде ностальгиямен қарады. Ол қазіргі Парижді жек көріп, оны «ұлы сарқырама» деп атады, ол les déracinés («тамырынан жұлынғандар») – қылмыскер, кедей, баспанасыз адамдарға толы еді. Гобино оларды ғасырлар бойы араласудың нәтижесінде туған, кез келген сәтте революциялық зорлық-зомбылыққа ұшырауы мүмкін монстрлердің өнімдері деп есептеді. Ол демократияның жақтаушысы емес еді, оны тек «халық үстемдігі» деп атады – бұл өте ақымақ халыққа мемлекетті басқаруда соңғы сөзді айтуға рұхсат беретін жүйе.

Швейцария мен Германиядағы уақыт

1849 жылдың қарашасынан 1854 жылдың қаңтарына дейін Гобино Берндегі француз елшілігінде бірінші хатшы болып қызмет етті. Швейцарияда болған кезінде Гобино эсселердің көп бөлігін жазды. Ол 1851 жылдың күзінде Ганноверде толық уәкілдің міндетін атқарушы болып тағайындалды және Ганновер сарайында көрген "шынайы ақсүйектіліктің іздері" оған үлкен әсер етті. Гобино әсіресе соқыр король Георг V-ті жақсы көретін, оны "философ патша" деп санап, оған эсселерін арнады. Ол Ганновер еркектерінің "ерекше мінез-құлқын" мақтап, Ганновер қоғамының "иерархияға табиғи бейімділігі" бар екенін айтты, мұнда қарапайым халық әрқашан ақсүйектерге бағынатын, бұл оның пікірінше нәсілдік ерекшеліктермен байланысты. Өмірі бойына Шығысқа қызығушылық танытқан Гобино 1852 жылы Азия қоғамына қосылып, Джулиус фон Моль сияқты бірнеше шығыстанушымен жақсы танысты. 1854 жылдың қаңтар айында Гобино Франкфурт еркін қаласындағы француз елшілігіне бірінші хатшы болып жіберілді. Франкфуртта отырған Германия конфедерациясының Федералдық жиналысы – сонымен қатар "Конфедерация диетасы" деп белгілі – туралы Гобино былай деп жазды: "Диета – неміс бюрократиясының кеңсесі, ол нағыз саяси органнан мүлдем алшақ". Гобино Пруссияның диетадағы өкілі, князь Отто фон Бисмаркты мадам Гобиноға жасаған ұсыныстары үшін жек көріп, одан жиренді. Керісінше, Австрия өкілі, генерал Антон фон Прокеш Остен Гобиноның жақын досы болды. Ол демократияны жек көретін, өзін тарихшы және шығыстанушы ретінде санайтын, реакциялық австриялық әскери қызметкер және дипломат еді. Осы себептерге байланысты Гобино онымен жақын қарым-қатынас орнатты. Осы кезеңдерде Гобино бұрынғы либералды досы Токвильге сирек хат жазып, жаңа консервативті досы Прокеш Остенге көбірек хабарласа бастады.

Гобиноның нәсілдік теориясы

Өз өмірінде Гобино қазіргі кезде көбінесе есте сақталған нәсілдік теориялары үшін емес, романшы, ақын және Иран мен Бразилиядағы өзінің саяхаттарын баяндаған жазулары үшін танымал болды. Дегенмен, ол өзінің "Адамзат нәсілдерінің теңсіздігі туралы эссе" кітабын өзінің ең бағалы туындысы деп есептеді және оның авторы ретінде есте қалуды армандады. Аристократтардың қара халықтан табиғи түрде жоғары екеніне сенген, ал қара халықты толығымен жек көретін, қатал консерватор Гобино, аристократияның нәсілдік жағынан төмен халық үстінен билеуін ақтау үшін қазіргі кезде жоққа шығарылған ғылыми расизм доктринасын қабылдады.

Растық бас шығарма: Адам расаларының теңсіздігі туралы очерк

1855 жылы жарық көрген «Адам нәсілдерінің теңсіздігі туралы эссе» еңбегінде Гобино, ақырында, барлық адамдардың Адам мен Хауаның ортақ ата-бабалары болғаны (полигендікке қарсы моногендік) туралы басым христиан дінін қабылдайды. Дегенмен, ол «Адам шежірелерінің алғашқы жазылуында түрлі түсті нәсілдердің түрдің бір бөлігі ретінде қарастырылғанына ешқандай дәлел жоқ» екенін, сондай-ақ «жемісті ұрпақ тудыру қабілеті – ерекше түрдің белгілерінің бірі. Адамзат осы қағидадан тыс екеніне сендіруге ешнәрсе жоқ, демек, бұл аргументке жауап жоқ» деп санайды. Гобино өзі жеке тұлғалар емес, нәсілдер туралы жазғанын мәлімдеді: талантты қара немесе азиялықтардың мысалдары оның қара және азиялық нәсілдердің төмендігі туралы тезисін жоққа шығармайды. Ол былай деп жазды: «Мен теңдік жақтастарының миссионерлер немесе теңіз саяхатшыларының кітаптарынан, мысалы, бір волоф шебер ағаш өңдеуші, бір готтентот жақсы қызметкер, кафыр билейді және скрипкада ойнайды, бір бамбара арифметика біледі деген сияқты үзінділерді көрсетуін күтпеймін. Біз бұл әуесқойлықты қалдырып, адамдарды емес, топтарды салыстырайық». Гобино нәсіл – тағдыр екенін айтып, риторикалық сұрақ қойды: «Олай болса, гурон үндісінің миында ағылшын немесе француз сияқты толыққанды интеллект дамымаған күйде бар! Онда неліктен ол ғасырлар бойы баспа машиналарын немесе бу күшін ойлап таппады?» Гобиноның негізгі тезисі – еуропалық өркениет Грекиядан Римге, содан кейін герман және қазіргі өркениетке көшкені болды. Ол мұны ежелгі үнді-еуропа мәдениетімен байланыстырды, бұрынғы антропологтар оны үнді-ирандықтарға ғана қатысты қолданылатын «арий» термині деп қате түсіндірген. «Арий» термині ежелгі заманда халықтардың бірлестігін белгілеу үшін қолданылмаған. Бұл кельттер, славяндар және немістер сияқты тілдік топтарды қамтыды. Кейін Гобино «арий» терминін тек «герман нәсіліне» қатысты қолдана бастады және арийлерді la race germanique деп сипаттады. Осылайша ол расистік теорияны ұсынды, онда арийлер – яғни германдықтар – барлық жақсы қасиеттердің иесі болды.

Гобиноның эссесіне реакция

"Эссей" француз сыншыларының басым бөлігінен жағымсыз пікірлер алды, оны Гобино өзінің нәсілдік теорияларының күдіксіз шындығын дәлелдеу үшін пайдаланды, "француздар, әрқашан кез келген нәрсені өртеп жіберуге дайын – материалдық тұрғыдан алғанда – және дінде де, саясатта да ештеңеге құрмет ете алмайтын, ғылым мәселесінде әлемдегі ең үлкен қорқақтар" деп жазды. Алайда, Еуропа мен Американың теңіз арқылы кеңейген ықпалы және Германияның бірігуі сияқты оқиғалар Гобиноны "ақ нәсілді" құтқаруға болатынына сендіріп, пікірін өзгертуге мәжбүр етті. Неміс тегіндегі американдық тарихшы Джордж Мосс Гобиноның француз орта және жұмысшы табынан сезінген қорқынышы мен жек көруін Азия және қара нәсілді халықтарға аударғанын айтты. Мосс айтқан пікірді қорытындылап, Дэвис: "Эссейдегі өзіне пайда келтіретін, материалистік шығыстың бейнесі – шын мәнінде француз орта сыныбының ақша табуға құмар капитализмге қарсы тұратын портреті" болды, ал Гобино Эссейде бейнелеген "сезімтал, ақылсыз және зорлыққа бейім негр" француз кедейлерінің аристократиялық пародияс болды. Француз шаруалары туралы жазғанда Гобино әдеттегідей көптеген анекдоттарында, олар жеке тәжірибесіне негізделгенін айтып, француз шаруаларының білім алуға, тіпті ең қарапайым ойлау деңгейінен асып түсуге қабілетсіз, жалпылама, қарапайым адамдар екенін баса көрсетті. Америкалық сыншы Мишель Райт жазғандай, "шаруалар жерді мекендесе де, оның құрамдас бөлігі емес". Райт сондай-ақ Гобиноның француз шаруаларына және қара нәсілділерге деген көзқарасы арасындағы айқын ұқсастықты атап өтті.

Персиядағы уақыт

1855 жылы Гобино Парижден Персияның Тегеран қаласындағы (қазіргі Иран) француз елшілігінің бірінші хатшысы болып тағайындалды. Келесі жылы ол уәкілдік етуші қызметіне көтерілді. Эсседе Парсы және Грекия тарихы маңызды рөл атқарды, ал Гобино екі жерді де өзі көруді қалады. Оның міндеті – Персияны Ресейдің ықпалынан тыс ұстау еді, бірақ ол: «Егер парсылар батыс елдерімен біріксе, олар таңертең ресейліктерге қарсы аттанып, түскісін жеңіліске ұшырап, кешке олардың одақтастары болады», – деп жазды. Гобиноның дипломатиялық міндеттері көп уақытты алған жоқ, сондықтан ол ежелгі жазуларды зерттеуге және парсы тілін үйренуге уақыт жұмсады. Ол «үйдің парсысы» деп аталатын парсы тілінің қарапайым түрін меңгерді, бұл оған парсылармен сөйлесуге мүмкіндік берді. (Ол өзі айтқандай, парсы тілін толық меңгерген жоқ.) Парсыларды жақсы көретін болса да, Гобино олардың нәсілдік көзқарастарының болмауына және қара нәсілділерді тең дәрежеде қабылдауға дайындығына таңқалды. Ол парсы қоғамын тым «демократиялық» деп сынға алды. Гобино Персияны болашағы жоқ, ерте ме, кеш пе, Батыс тарапынан басылып алуға тиіс ел ретінде қарастырды. Ол үшін бұл Батыс үшін қайғылы оқиға болды. Ол батыс еркектерінің әдемі парсы әйелдеріне оңай ұшырап, одан әрі «бұзуға» алып келетініне сенді. Алайда ол ежелгі Персияны өте жақсы көріп, Ахеменидтер Персиясында ұлы және даңқты арий өркениетін көрді, қазір өкінішке орай жоғалып кетті. Бұл мәселе оның өмірінің соңына дейін ойын мазалады. Гобино Ахеменидтер дәуірінің қираған жерлерін көруге құштар болды, өйткені оның ойы негізінен өткенге қарайтын, өткеннің даңқын қазіргісінен және тіпті қараңғырақ болашағынан артық көретін. Персиядағы уақытында екі кітап жазды: Mémoire sur l'état social de la Perse actuelle (1858) («Қазіргі Персияның әлеуметтік жағдайы туралы естелік») және Trois ans en Asie (1859) («Азиядағы үш жыл»). Гобино қазіргі Персия туралы жағымсыз пікір білдірді. Ол Прокеш Остенге қазіргі парсылар «Алла біледі неден араласқан ұрпақ» болғандықтан, «парсы нәсілі» жоқ деп жазды. Ол ежелгі Персияны арий өркениетінің ең басты үлгісі ретінде жақсы көретін, бірақ Иран парсы тілінде «арийлер елі» дегенді білдіретінін атап өтті. Гобино Персия туралы жазбаларында күткендей еуропалық орталықтандырылғандыққа берілмеді, өйткені еуропалық өркениеттің бастаулары Персияға барып тоқтауы мүмкін деп сенді. Ол батыс ғалымдарын «жалпы өркөкіректігі» үшін сынға алды, өйткені олар Батыстың Парсыға деген «үлкен» қарызын мойындай алмады.

Жосия К. Нотт пен Генри Хоц

1856 жылы екі американдық "расалық ғалым", Жосия К. Нотт пен Генри Хоц, екеуі де ақ нәсілділердің үстемдігін жақтаған белсенділер, «Essai sur l'inégalité des races humaines» еңбегін ағылшын тіліне аударды. Құлдық жүйені қорғаушылар Гобиноның қара нәсілділерге қарсы жазбаларында «ерекше институт» үшін ыңғайлы дәлелдер тапты. Нотт пен Хоц «Эссейде» мақұлдауға болатын көп нәрселерді тапты, мысалы: «Негр – ең қарапайым және сатының төменгі бағанында тұрады. Оның маңдайына сіңген жануарлық мінез оның тағдырын сезінуімен бірге анықтайды». Гобиноның қатты наразылығына қарамастан, Нотт пен Хоц «Эссейдің» бірінші томын француз тіліндегі түпнұсқадағы 1600 беттен ағылшын тіліндегі 400 бетке дейін қысқартты. Бұған себептердің бірі Гобиноның американдықтарға деген жағымсыз пікірі болды. Гобино американдық ақ адамдар туралы былай деді: Осындай сынды пікірлер «Растардың моральдық және интеллектуалдық әртүрлілігі» деп аталған «Эссейдің» ағылшын тіліндегі нұсқасынан алынып тасталды. Нотт пен Хоц қара нәсілділердің болжамдалы туа біткен кемтарлығына қатысты бөлімдерді ғана сақтап қалды. Сондай-ақ, олар Гобиноны ақ американдықтардың өміріне қауіп төніп тұр дегенді дәлелдеу үшін пайдаланды, тіпті 1856 жылы американдықтардың көп бөлігі құлдар болғанына қарамастан. Екі «расалық ғалым» «Эссей» негізінде қара нәсілділердің адам емес, керісінше, қатыгез жануарлар екенін және ақтарға әрқашан қауіп төндіретінін айтты. «Эссейде» Гобино қара нәсілділердің интеллектуалдық деңгейі төмен болғанымен, белгілі бір өнер таланты бар екенін және кейбір «ерекше» африкалық тайпа басшылары ең баяу ақ нәсілділерден де ақылды болуы мүмкін екенін айтқан жерлері американдық басылымға енбеді. Нотт пен Хоцқа қара нәсілділерге жағымды сипаттама беретін ештеңе қажет болмады. Одан әрі, олар ұлт пен нәсілдің бір екенін, ал америкалық болу – ақ нәсілді болу дегенді білдіреді деп мәлімдеді. Осылайша, американдық аудармашылар өз кіріспелерінде, еуропалық түрлі ұлттар әртүрлі «расалардың» бірге өмір салғаннан туған ұлттық қақтығыстармен бөлінгендей, құлдықты жою және қара нәсілділерге американдық азаматтық құқық беру АҚШ-та да осындай қақтығыстарға, бірақ әлдеқайда кең ауқымда әкеледі деп атап өтті.

Ньюфаундлендтегі уақыт

1859 жылы Ньюфаундлендтің француз жағалауындағы француз балық аулау құқықтарына қатысты ағылшын-француз дауы, дауды шешу үшін ағылшын-француз комиссиясының Ньюфаундлендке жіберуіне әкелді. Гобино Ньюфаундлендке жіберілген екі француз комиссарының бірі болды және ол бұл тәжірибені кейіннен 1861 жылы жарық көрген «Ньюфаундлендке саяхат» (Voyage à Terre Neuve) атты кітабында сипаттады. 1858 жылы Сыртқы істер министрі граф Александр Колонна Валевски Гобиноны Пекиндегі француз елшілігіне жіберуге тырысты. Гобино, өзін «цивилизацияланған еуропалық» деп есептей отырып, Қытай сияқты Азия еліне баруға ниеті жоқ екенін мәлімдеді. Валевски оны жазалап, Ньюфаундлендке жіберіп, егер Ньюфаундлендке тағайындалудан бас тартса, Quai d'Orsay қызметінен босататынын айтты. Гобино Ньюфаундлендті жек көріп, 1859 жылғы 26 шілдеде Паридегі досына жолдаған хатында: «Бұл қорқынышты ел. Мұнда қатты суық, көбінесе тұманды және адам өте үлкен мұз кешектерінің арасымен жүзеді» деп жазды. Сент-Джонс қаласында, негізінен ирланд иммигранттары тұратын Гобино, Парижге жолдаған есептерінде ирландтарға қатысты барлық стереотиптерді қолданды. Ол Сент-Джонстағы ирландтардың өте кедей, тәртіпсіз, ашкөз, көңілсіз, жалғаншы, шулы, зорлыққа бейім және көбінесе мас екенін айтты. Ол аралап көрген шалғайдағы балықшы елді мекендерін утопиялық тұрғыдан сипаттап, оларды қиын жағдайға қарамастан өмір сүре білген бірнеше батыл, жарасымды адамдардың мысалы ретінде мақтады. Гобиноның Ньюфаундленд балықшыларын мақтауы, оның қоғамнан оқшауланған адамдар нәсіл тазалығын сақтайды деген көзқарасын көрсетеді. Әдетте қарапайым халықты жек көретін Гобино, Ньюфаундленд балықшыларын «әлемдегі ең жақсы адамдар» деп атады. Гобино осы шалғай жағалау елді мекендерінде қылмыс болмағандықтан полиция жоқ екенін байқап, былай деп жазды:

Персияның өкілі

1861 жылы Гобино Тегеранға француз министрі ретінде оралды және қарапайым, шешінікшілік өмір салтын ұстанды. Ол ежелгі Парсыға деген құштарлығын күшейтті. Бұл көп ұзамай бақылаудан шығып, ежелгі Персияны өзінің аса құрметтейтін арийлер құрғандығын дәлелдеуге тырысқанда, Ирвиннің айтуынша, Персия тарихы туралы "сасқан" теорияларға ұшырады. 1865 жылы Гобино "Орталық Азиядағы діндер мен философиялар" атты еңбегін жариялады, онда Персиядағы саяхаттары мен парсы ауылдарында кездесетін түрлі эзотерикалық ислам секталарымен танысуы туралы айтады. Оның мистикалық көзқарасы оны Персияда "белгілі бір ләззат" сезінуге жеткізді, себебі әлемнің ешбір жерінде ол Персия қираған жерлерін көргендегідей қуаныш сезінген жоқ. Гобино араб Мұхаммед ойлап тапқан ислам дінін жақтырмады. Ол оны "семит тектес" халықтың бір бөлігі деп санады, ал парсыларды индоевропа тілдеріне байланысты арийлер деп есептеді. Гобино шиит исламның парсы ұлтшылдығымен тығыз байланыста екенін ойлады, оны арий парсыларының семит арабтарына қарсы "қозғалысының" бір бөлігі деп санады. Оның Парсы туралы түсінігі бұрмаланған және шатасқан болатын. Ол шииттік дін тек Парсыда ғана таралғанын және шииттерде Имам Әли Мұхаммедтен гөрі артық құрметке ие екенін дұрыс емес деп есептеді. Ол шиит исламның тек Сәфийлер тұсында ғана Парсы мемлекеттік дініне айналғанын білмеді. Жеке тәжірибесіне сүйене отырып, Гобино парсылар исламға шын сенбегенін, ал пайғамбардың діні исламға дейінгі көптеген дәстүрлерді сақтап қалған қоғамның жамылғысы болғанын сенді. Гобино сондай-ақ парсы мемлекетінің бабистерді және бахаи дінінің жаңа дінін қатыгездықпен қуғындағанын сипаттады, ол шиит исламды мемлекеттік дін ретінде сақтауға бейілді болды. Гобино бабистерді қуғындауды қолдады. Олардың "шынайы коммунистер" және "социализмнің адал жақтастары" екенін, француз социалистерінен де қауіпті екенін жазды. Ол "Паук тағының" бабизмді жоюда дұрыс болғанымен келісті. Гобино Парсының эзотерикалық секталарын зерттеген алғашқы еуропалықтардың бірі болды. Оның еңбегі ерекше болғанымен, ол бұрын батыстықтар назарынан тыс қалған Парсының бір қырына ғалымдардың қызығушылығын оятып, зерттеулеріне түрткіс берді. Оның парсы тілін меңгеруі орташа деңгейде болса, араб тіліндегі білімі нашар болды. Алайда, парсы тілін білетін батыстық шығыстанушылардың саны аз болғандықтан, Гобино өзін Парсыны ешкімдей білмейтін жетекші шығыстанушы ретінде ондаған жылдар бойы таныстыра алды.

Гобиноның парсы тіліндегі еңбегін сынға алу

Тек ежелгі Персияны зерттеген кезде ғана Гобино ғалымдардың сынасына ұшырады. Ол ежелгі Парсы туралы екі кітап жариялады: «Кейне жазба мәтіндерін оқу» (Lectures des textes cunéiformes, 1858) және «Кейне жазба фрагменттерінің трактаты» (Traité des écritures cunéiformes, 1864). Ирвин былай деп жазды: «Бірінші трактат қателікке толы, бірақ әлі де саналы; екінші, кейінірек және көлемді жұмыс, оккультизмді тым жақсы білушілерге ұқсас бұзылудың белгілерін көрсетеді». Гобиноның ежелгі Парсының кейне жазбаларын аударудағы басты мәселесі – тілдің өзгеруін түсінбеуі және көне парсы тілінің қазіргі парсы тілінен өзгеше екендігі. Оның кітаптары ғалымдардың қарсылығына ұшырады, олар Гобино аударуға тырысқан мәтіндерді түсінбегенін айтты. Гобиноның «Азия журналында» сыншыларын жоққа шығаруға тырысқан мақаласы жарияланбады, себебі редакторлар оған мақаласы «жариялауға болмайды» деп сыпайы түрде хабарлауға мәжбүр болды, өйткені ол «абсурдты» талаптармен және сыншыларын жамандаумен толы болған. Персияға екінші рет келгенде Гобино көп уақытын әуесқой археолог ретінде өткізіп, Ирвиннің «білімді демеушілікке арналған ескерткіш» деп атаған «Кейне жазба фрагменттерінің трактаты» кітабына материал жинады. Гобино бұл кітапты «Эссейге» теңестіретін үлкен туынды деп санап, әрқашан мақтан тұтқан. Гобино Тегераннан Осман империясына жиі сапар шегіп, қазіргі Ирактың солтүстігіндегі Мосул маңындағы Хорсабад қаласындағы Дур Шаррукиннің қираған жерлерін зерттеді. Хорсабадтың қираған жерлері б.з.д. 717 жылы патша Саргон II салған ассириялықтарға тиесілі, бірақ Гобино қираған жерлердің шын мәнінде парсылықтар салғанын және Дарий I оларды екі жүз жылдан кейін салғанын шешті. Француз археологы Поль Эмиль Ботта «Азия журналында» «Кейне жазба фрагменттерінің трактаты» туралы сынап жазды. Ол Дур Шаррукиндегі кейне жазба мәтіндері аккад тілінде жазылғанын, Гобино ненің туралы айтып тұрғанын білмейтінін және оның мақала жазу себебі – кітапты оқуға жұмсаған уақытын зерттеуге арналғанын жазды. Гобино өз тезисін қырағылықпен қорғағанда, Францияның жетекші шығыстанушысы, Азия қоғамынан Юлиус фон Моль, Гобиноның теориялары, көбінесе нумерология мен басқа мистикалық теорияларға негізделген, «ғылыми қатаңдықтан» мүлдем алыс екенін айту үшін дауға араласуға мәжбүр болды. Гобиноның парсылық құштарлығын жалғастыра отырып, 1869 жылы «Парсылар тарихы» (Histoire des Perses) кітабын жариялады. Онда ол парсы тарихы мен аңыздарын ажыратуға тырыспады, Шахнаме мен Куш-Наманы (XII ғасырдағы екі қытай императорының аңыз әңгімесін баяндайтын поэма) Парсының ежелгі тарихының нақты, сенімді жазбалары ретінде қарастырды. Осылайша, Гобино өзінің тарихын парсыларды Орталық Азиядан Парсыға келген және оларға Диу деп аталған алыптардың нәсілін жаулап алған арийлер ретінде сипаттаумен бастады. Гобино сонымен қатар «Парсылар тарихына» өзінің нәсілдік теорияларын қосты, Ұлы Кирдің арийлердің Еуропаға көшіп келуін қалай жоспарлағанын түсіндіріп, оны ортағасырлық Еуропаның «ұлылығына» жауапты етті. Гобино үшін Ұлы Кир тарихтағы ең ұлы басшы болды. Ол былай деп жазды: «Біз не болсақ та, француздар, ағылшындар, немістер, XIX ғасырдың еуропалықтары ретінде, біздің барлығымыз Кирдің қарызындамыз», содан кейін Кирді «барлық адамзат тарихындағы ең ұлы адамдардың ең ұлысы» деп атады.

Грекияға келген министр

1864 жылы Гобино Грекиядағы француз министрі болды. Афинада болған кезінде, Тегеранмен бірге ол орналасқан жалғыз қала болды, ол уақытын поэзия жазуға және мүсін өнері туралы білім алуға арнады. Гобино Афинада екі әйел бауырсты, Зоэ мен Марика Драгумисті сүйіктісі етіп алды; Зоэ өмір бойы хабарласып тұрды. 1832 жылы Грекия, формальды түрде тәуелсіз болғанымен, ағылшын-француз-орыс протекторатына айналды. Осылайша Афинадағы британдық, француз және орыс министрлері грек кабинетінің кез келген шешімін қабылдамауға теориялық құқық алды. Гобино Францияға осы құқықты қолданбауды бірнеше рет кеңес берді, Грекияны «Еуропаның әлсіздігі мен мақтандығының қайғылы және тірі дәлелі» деп жазды. Ол британдықтардың Грекияға Вестминстер үлгісіндегі демократияны әкелуге тырысуын «барбарлық елдің толық құлдырауына» алып келеді деп сынады, ал француздарды гректерге «ең әлсіз вольтершілдік» таныстыруда кінәлады. Алайда, оның соңғы жылдары грек экономикасы тез өсе бастады; осыған байланысты Гобино «грек экономикалық және әлеуметтік дамуына қатты таң қалды, ол бейсана түрде заманауи дәуірдің пайдасын мойындады». Осыдан кейін ол қазіргі грек қоғамын, заманауи мемлекет құруды қолдады. «Шығыс мәселесі» туралы Гобино бастапқыда грек экспансионизмін жақтады; ол Иоаннис Колеттистің және оның Мегали идеясын қолдады. Бірақ кейіннен ол гректердің грек империясын құра алмайтынын және егер Осман империясы үлкен Грекиямен алмастырылса, тек Ресей ғана пайда көретінін жазып, гректердің ирредентистік талаптарына француз қолдауын көрсетуге қарсы кеңес берді. Ол енді қайта жандандырылған «Грекия империясы» Ресей империализміне қарсы тұра алмайды деп сенбеді. Ол сол кезде Осман империясы оған қолайлырақ деп есептеді. Гобино Парижге кеңес берді: «Гректер Шығысты бақылай алмайды, армян да, славян да, ешқандай христиан халқы да, тіпті басқалар келсе – тіпті ресейліктер де, олардың арасындағы ең шығыстықтары, олар тек осы анархиялық жағдайдың зиянды ықпалына бағына алады. Мен үшін Шығыс мәселесі жоқ, және егер менде үлкен үкімет болу құрметі болса, мен осы аймақтардағы оқиғалармен айналыспауға тырысар едім». 1866 жылдың көктемінде грек христиандары Крит аралында Осман империясына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Үш елші Афинаға келіп, Гобинодан көтеріліске француздық қолдау көрсетуін сұрады, Франция әділдік пен «кіші ұлттардың» құқықтарын қорғаушы екенін жақсы білетінін айтты. Франция Мексикадағы соғысқа ауыр қатысқандықтан, Наполеон III атынан сөйлейтін Гобино криттіктерге Франциядан қолдау күтпеу керектігін мәлімдеді – олар Осман империясына қарсы күресте жалғыз қалды. Ол көтерілісті «соңғы отыз жылда көрілген жалғандық, зұлымдық және қайтпассыздардың ең тамаша ескерткіші» деп атады. Ол гректердің Осман билігінде өмір сүретін отандастарын азат етуге деген құштарлығына ешқандай симпатия көрсетпеді; өзінің досы Антон фон Прокеш Остенге жазған хатында: «Бұл бір жұрттың екінші жұртқа қарсы болуы ғана». Алайда, қарт жасында ол бастапқы ұстанымына оралып, гректердің ирредентистік идеяларын қолдады.

Криттік көтерілістің нәтижесінде Францияға қайтарып алу

Криттегі көтеріліс кезінде, либералдық идеяларға деген ықыласымен белгілі жас француз ғалымы Густав Флоренс, крит көтерілісіне қосылып, Грекия үкіметін оны қолдауға көндіру үшін Афинаға барды. Гобино, Флюренске француз және грек үкіметтерінің Осман империясын ренжітуден сақтану үшін крит көтерісін қолдамайтынын көрсететін Парижтен келген дипломатиялық хаттарды көрсетті, бірақ Флюренс оларды баспасөзге таратып берді. Гобиноға Наполеон III Флоренсті үнсіздендіруді бұйырды. 1868 жылдың 28 мамырында, Флоренс король Георг I-мен кездесуге бет алғанда, Гобино оны тоқтатты. Ол оны елшілік күзетімен қамап, тізбектеп, Марсельге бағыт алған алғашқы француз кемесіне мінгізді. "Флюренс ісі" Францияда көп шуға түсті, романшы Виктор Гюго 1868 жылдың 19 шілдесінде Le Tribute газетінде Гобиноны грек азаттығы үшін күрескен отандасына жасаған опасыздығы үшін айыптады. Француз халқының Афиныдағы министрді кеңінен айыптауына байланысты Гобино Парижге үлкен ұятпен қайтарылды.

Гректер туралы пікірлер

Оның қазіргі гректер туралы пікірлері парадоксалды және екіұшты болды; ол өз идеяларын біршама тұманды және шатастыра айтты, оларды тек жалпы мәліметке негіздеді. Ол грек халқының "Грекияның даңқына" жауапты "арий қанның" көп бөлігін араласу арқасында жоғалтқанын жазды. Дегенмен, ол қазіргі гректердегі ежелгі грек түбіртектерінің бар екенін мойынбасқан жоқ. Оның ойынша, грек ұлты барлық шетелдік шабуылшыларды "өз бойына сіңірген". Бұл гректермен байланысқа түскен халықтардың ең жақсы қасиеттерін қабылдауына әкелді, нәтижесінде мықты қоспада пайда болды. Ол гректер "ұлт" атағына ие болу үшін қажетті барлық қасиеттерді көрсеткендігіне тоқталды. Шындығында, Гобино қазіргі гректерге құрметпен қарады, оларды Балқан халықтарының "білім берушілері" деп есептеді.

Бағалаулар

1868 жылы Гобино Грекия болмағанда, өзінің көптеген істерін істей алмайтынын жазды ("Sans la Grèce, je n'aurais pas fait beaucoup de choses que j'ai faites. La Grèce y est pour beaucoup"). Антрополог Иво Т. Будилдің сөзінше:

Гобиноның Грекиядағы мұрасы оның қайтысынан кейін екіұшты болды. Грек филологы мен тарихшысы оны шынайы филоэллен деп есептеді, оның сөздері мен іс-қимылдары қате түсінілгенін айтты.

Бразилияға келген министр

1869 жылы Гобино Бразилиядағы француз министрі болып тағайындалды. Ол кезде Франция мен Бразилияның елшілер деңгейінде дипломатиялық қарым-қатынасы болмады, тек министрлер басқаратын өкілдіктер ғана болған. Гобино оны Бразилияға жіберген Сыртқы істер министрлігіне (Quai d'Orsay) наразы болды, оны жеткілікті мәртебелі қызмет деп санамады. Гобино Рио-де-Жанейроға той-қуанышпен қарсаңындағы, оның көңіліне жақпаған сезімтал Карнавал кезінде келді. Сол сәттен бастап ол Бразилияны жек көре бастады, оны мәдени жағынан артта қалған, санитариясы нашар және ауруларға толы жер деп санады. Ол Бразилия халқының көп бөлігін құратын сары қызылшадан қорқып, оның құрбаны болу саясынан қаушады. Гобиноның 1869 жылдың наурызынан 1870 жылдың сәуіріне дейінгі Бразилиядағы қызметінің басты міндеттері Парагвай соғысын аяқтауға көмектесу және Асунсьондағы француз өкілдігін бразилиялық әскерлер тонағаннан кейін өтемақы алу болды. Ол мұны істеді және француз империясы мен Бразилия империясы арасындағы экстрадиция шартын келіссөздер арқылы жасауға да жетті. Ол император Педро II-ге француз қоғамдық пікірінің Бразилиядағы құлдарды азат етуді қолдайтынын жеткізді. Бразилия экономикасының негізі құлдық болғандықтан және Бразилия Америкадағы ең көп құлға ие болғандықтан, Педро II сол кезде құлдықты жоюға дайын болған жоқ. Бразилиялықтардың көпшілігі португалдық, африкалық және үндік текті болғандықтан, Гобино бразилиялық халқын жек көріп, олардың нәсілдер араласудың қауіптілігі туралы теориясын растады деп ойлады. Ол Парижге жазған хатында бразилиялықтардың "қандары мен рухтары толығымен араласқан, қорқынышты жамандыққа толы халық" екенін жазды. "Бірде-бір бразилиялықтың таза қаны жоқ, өйткені ақ, үндістер мен негрлер арасындағы некелер соншалықты кең таралған, түстердің нюанстары шексіз, бұл төменгі және жоғарғы топтардың дегенерациясына әкеледі" деді ол. Ол бразилиялықтардың "еңбекқор емес, белсенді емес және жемісті емес" екенін де атап өтті. Осының бәрін ескере отырып, Гобино "генетикалық дегенерация" негізінде Бразилиядағы барлық адам өмірі келесі 200 жыл ішінде тоқтап қалуы мүмкін деген қорытындыға келді. Гобино Бразилияда танымал болған жоқ. Оның Парижге жазған хаттары Бразилиядағы барлық адамдарға, олардың ұлтына қарамастан (император Педро II-ден басқа), оның бразилиялықтарға деген жеккөрінішін көрсетті. Ол Бразилия туралы былай деп жазды: "Бұл жердегілердің бәрі келбетсіз, маймыл сияқты келбетсіз". Риодағы оның жалғыз досы император Педро II болды, оны Гобино ақылды және ұлы басшы деп мақтады, оның көк көзі мен сары шашы Педроның арий екенін көрсетеді деп атап өтті. Педро Браганса үйінен шыққандықтан, Гобино оның африкалық немесе үнді қандарының жоқ екеніне сенімді болды. Гобино: "Императордан басқа, бұл тонаушы далада ешкім жоқ" деп жазды. Гобиноның бразилиялық халқына деген жеккөрінішті көзқарасы оның көп уақытын Бразилия элитасымен араздыққа жұмсауына әкелді. 1870 жылы ол бразилиялық сенатордың күйеу баласымен қанды көше төбелесіне қатысты, ол өз елінің кемсінуіне наразы болды. Төбелестің нәтижесінде Педро II Парижден досын қайтарып алуын сұрады, әйтпесе оны persona non grata деп жариялайды. Француз министрінің осылай ұятқа қалуына жол бермеу үшін Сыртқы істер министрлігі Гобиноны дереу шақырды.

Францияға оралу

1870 жылы мамыр айында Гобино Бразилиядан Францияға оралды. 1859 жылы Токвильге жазған хатында ол: «Француз халқына келгенде, мен шын ниетпен абсолютті билікті қолдаймын», – деп жазды. Наполеон III автократ ретінде билік еткен кезде, Гобино оны қолдады. Гобино Францияның соншалықты сырқырағандықтан, егер үлкен соғысқа түссе, жеңіледі деп жиі болжаған. Алайда, 1870 жылы шілдеде Пруссиямен соғыс басталғанда, ол бірнеше апта ішінде жеңіске жетеді деп сенді. Германия жеңісінен кейін Гобино өз елінің жеңілісін өзінің нәсілдік теорияларын дәлелдеу үшін пайдаланды. Ол соғысты Оиз департаментіндегі Три деген шағын қаланың мэрі ретінде өткізді. Пруссиялықтар Триді басып алғаннан кейін, Гобино олармен жақсы қарым-қатынас орнатты және Оиз департаментіне таңылған өтемақыны азайта алды. Кейін Гобино «Францияға 1870 жылы не болды» («Ce qui est arrivé à la France en 1870») атты кітап жазды, онда француздың жеңілісінің себебі нәсілдік деградация екенін түсіндірді, бірақ оны басып шығаруға ешбір баспагер келіспеді. Ол француз буржуазиясының «галло-рим құлдарынан тарағанын» айтты, соның салдарынан олар Юнкерлер басқарған армияға тең келмейтінін түсіндірді. Гобино Наполеон III-тің Парижді қайта құру жоспарларына сын көзбен қарады: «Бұл қала, әлем астанасы деп мақтан тұтатын, шын мәнінде – бүкіл Еуропаның жалқаулық, ашкөздік және той-қуаныш үшін жиналатын үлкен керуенханасы ғана». 1871 жылы Гобиномен кездескен ақын Уилфрид Скавен Блант оны былай сипаттады: Әлемге деген ащы көзқарасына және мизантропияға қарамастан, Гобино қалағанда өте тартымды бола білді. Тарихшы Альберт Сорел оны «әдемілік пен сүйкімділікке толы адам» деп сипаттады, ол Ескі Режим Франциясында тамаша дипломат болар еді.

Швеция министрі

1872 жылғы мамыр айында Гобино Швециядағы француз министрі болып тағайындалды. Стокгольмге келгеннен кейін ол әпкесі Каролинаға: «Бұл – Солтүстіктің таза нәсілі – билеушілердің нәсілі», – деп жазды, шведтерді «герман нәсілінің ең таза тармағы» деп атады. Франциядан өзгеше, Гобино Швециядағы әлеуметтік қақтығыстың болмауына таң қалды, Драгумиске былай деп жазды: «Сыныптық жеккөрушілік жоқ. Аристократия орта таппен және жалпы халықпен достық қарым-қатынаста өмір сүреді». Гобино Швецияның Скандинавиядағы шалғай орналасқандығынан арий қаны Францияға қарағанда жақсы сақталғанын дәлелдеді. 1872 жылы Швеция тағына Оскар II-нің отырғаны туралы былай деп жазды: «Бұл ел ерекше, мен бір патшаның өліп, тағы біреуінің таққа отырғанын көрдім, бірақ ешкім күзетті екі есе көбейткен жоқ, тіпті әскерге ескерту де берілмеді». Швед қоғамының консервативтілігі де Гобиноға әсер етті, ол Педро II-ге былай деп жазды: «Консервативтік сезім ұлттық рухтағы ең күштілерінің бірі және бұл халық өткенді тек бірте-бірте және өте сақтықпен тастайды». Швеция Гобино үшін арийлердің үстем нәсіліне сенуімен, тек жоғарғы таптардың ғана арийлер екендігіне сенуін қабылдастыру мәселесін тудырды. Ол ақырында шведтерді таза емес арийлер деп айыптап, мәселені шешті. Король Оскар швед демократиясының өмір сүруіне мүмкіндік бергенін және абсолюттік монарх ретінде билік етуге тырыспағанын Бернадот үйінің барлық патшалары әлсіз және қорқақ екендігінің дәлелі ретінде пайдаланды. 1875 жылы Гобино «Швеция мен қорқытады» деп жазды және «шведтердің қарапайымдылығы мен жек көрінуі» туралы ашумен жазды. 1874 жылы Гобино Стокгольмде германиялық гомосексуал дипломат Филипппен, Эуленбург князімен кездесіп, онымен жақын қарым-қатынас орнатты. Кейінірек Эуленбург өзінің және Гобиноның Швецияда «солтүстік аспан астында, құдайлардың ескі әлемі халықтың әдет-ғұрыптары мен мінез-құлқында, сондай-ақ олардың жүректерінде тірі болған» уақыттарын еске алды. Гобино кейінірек бүкіл әлемде тек екі адам ғана оның нәсілшіл философиясын дұрыс түсінгенін жазды, атап айтқанда Ричард Вагнер мен Эуленбург. Гобино Эуленбургті арийлердің үстем нәсілі туралы теориясын насияттауға шақырып: «Осылайша сен көп адамдарға көп нәрсені тезірек түсінуге көмектесесің», – деді. Кейіннен Эуленбург Гобиноға жазған барлық хаттарын жоюға тура келгенін айтты, өйткені «Оларда тым жеке сипаттағы көп нәрсе бар». Швецияда болған кезінде Гобино викингтерге қызығушылық танытып, өзінің норвегтердің ұрпағы екенін дәлелдеуге бел буды. Стокгольмдегі уақыты әдеби тұрғыдан өте жемісті болды. Ол «Плеядалар», «Жаңа Азиялықтар», «Ренессанс» кітаптарын, «Оттар Жарлдың тарихы, Норвегиялық қарақшы және Нормандияны жаулап алған және оның ұрпақтары» кітабын жазды және Швецияда министр болып қызмет еткен кезінде «Амаддис» эпостық поэмасының бірінші жартысын аяқтады. «Амаддис» – 12000 өлеңнен тұратын эпостық поэма, ол 1887 жылы өлімнен кейін жарық көрді және кейіпкерлерінің қытайлардың қанына батып өлтіруімен аяқталады. 1879 жылы Гобино өзінің «Оттар Жарлдың тарихы» атты псевдо-отбасылық тарихымен француздардың қалған бөлігіне қарағанда өзінің нәсілдік үстемдігін дәлелдеуге тырысты. Ол «Мен Одиннен тарадым» деген жолмен басталады және оның Викинг Оттар Жарлдан шыққандығын көрсетеді. Де Гобино отбасы тарихта алғаш рет 15 ғасырдың аяғында Бордода пайда болғандықтан және Оттар Жарл – бұл нақты адам болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін – 10 ғасырда өмір сүрген деп айтылғандықтан, Гобино өзінің шежіресін жасау үшін көптеген өнертабыстарға жүгінуге мәжбүр болды. Ол үшін «Эссей», «Парсылар тарихы» және «Оттар Жарлдың тарихы» трилогияны құрады, француз сыншысы Жан Каулмиер «адамзат тарихының поэтикалық көрінісі» деп атаған, «Эссей» –де барлық нәсілдердің әмбебап тарихын, «Парсылар тарихы» –да Парсиядағы арийлер тармағының тарихын, «Оттар Жарлдың тарихы» –да өзінің отбасы тарихын қамтиды. Швецияда болған кезінде, католик шіркеуіне сырттай адал болып қалғанмен, Гобино жеке христиан дінінен бас тартты. Ол викингтердің пұтқа табынушылық дініне қызығушылық танытты, өйткені ол оған арийлер дініне көбірек ұқсайтын. Ол үшін католицизмді ұстану оның реакциялық саясатының және либерализмді қабылдамауының символы болды, сондықтан ол католицизмді атаулы түрде ұстануды жалғастырды. Гобино досы граф де Бастероға ол католик жерлеуін қалағанын айтты, өйткені де Гобино отбасы әрқашан католик рәсімдерімен жерленген, католицизмге сенгендіктен емес. Стокгольмдегі қызметін рұқсатсыз тастап, император Педро II-нің Еуропа сапарына қосылғаны үшін Гобиноға 1877 жылдың қаңтарында Quai d'Orsay-дан кетіп қалуын немесе жұмыстан босатылатынын айтты; ол біріншісін таңдады. Гобино өмірінің соңғы жылдарын Римде, жалғыз және ашулы күйде өткізді, оның басты достары Вагнерлер мен Эуленбург болды. Ол өзін ұлы мүсінші деп санады және мүсінін сату арқылы өзін асырауға тырысты.

Мұрасы мен ықпалы

Гобиноның идеялары оның өмірінде де, қайтыс болғаннан кейін де көптеген елдерде, әсіресе Румыния, Осман империясы, Германия және Бразилияда әсерлі болды.

Шығармашылық емес

Жаратқандардың моральдық және интеллектуалдық әртүрлілігі, J. B. Lippincott & Co., 1856 (Garland Pub., 1984 жылғы қайта басылымы). Адам нәсілдерінің теңсіздігі, G. P. Putnam's Sons, 1915. Адам нәсілдерінің теңсіздігі, William Heinemann, 1915 [Thurland & Thurland, 1915; Howard Fertig Pub., 1967; Қайта басылымы, 1999]. Шумер жазуларын оқу әдісі, Educational Society's Press, 1865. Гобино: Таңдалған саяси жазбалар, Майкл Д. Биддис (ред.), Jonathan Cape, 1970. Перстер әлемі, J. Gifford, 1971. Француздардың африкалықтармен кездесуі, Уильям Б. Коэн, Блумингтон: Индиана университетінің баспасы, 1980. Аутпорттағы джентльмен: Гобино және Ньюфаундленд, Карлтон университетінің баспасы, 1993. Конт де Гобино және Ориентализм: Таңдалған шығыс жазбалары, Джеффри Нэш (ред.), Routledge, 2008.

Көркем әдебиет

Тифайнс аббаттығы: XII ғасырдың әңгімесі, Клэкстон, Ремсен және Хаффелфингер, 1869 ж. Шығыс романдары, Д. Апплтон және компания, 1878 [Арно Пресс, 1973 ж. қайта басылды]. "Гамбер Алидің тарихы". "Жалпы әлемдік антология" кітабының XX томында, Меррилл және Бейкер, 1899. Бес шығыс әңгімесі, Викинг баспасы, 1925 ж. Шамаханың биші қызы және басқа да Азия әңгімелері, Харкорт, Брейс және Компания, 1926 ж. Азия әңгімелері, Джеффри Блес, 1947. Мадемуазель Ирнуа және басқа да әңгімелер, Калифорния университетінің баспасы, 1988. Ренессанс: Савонарола. Чезаре Борджиа. Юлий II. Лео X. Микеланджело, Г. П. Путнам ұлдары, 1913 [Джордж Аллен және Унвин қайта басылды, 1927]. "Алтын гүл", Г. П. Путнам ұлдары, 1924 ж. [Кітапханаларға арналған кітаптар баспасы, 1968]. "Бақытты тұтқын", Doubleday, Page and Company, 1926 [Бретано қайта басылды, 1930]. "Қызыл жіп орамал: және басқа да әңгімелер", Харпер және Бауырлар, 1927 ж. [Джонатан Кейп қайта басылды: Лондон, 1929]. Плеядалар, А. А. Кнопф, 1928 ж. Патшалардың ұлдары, Оксфорд университетінің баспасы, 1966 ж. Плеядалар, Говард Фертиг баспасы, 1978 ж.