Кіріспе
Физикалық немесе әлеуметтік қасиеттер бойынша топтастыру. Адамдарды жіктеу. Раса – белгілі бір қоғамда ортақ физикалық немесе әлеуметтік қасиеттеріне негізделген адамдардың топтарға бөлінуі. Бұл термин 16 ғасырда кеңінен қолданыла бастады, онда ол түрлі топтарды, соның ішінде жақын туыстық байланыстармен сипатталатындарын қамтыды. 17 ғасырда бұл термин физикалық (фенотиптік) белгілерге, кейіннен ұлттық байланыстарға қатысты қолданыла бастады. Қазіргі ғылым расаны әлеуметтік құрылым ретінде қарастырады, ол қоғам жасаған ережелерге негізделген жекелік таным. Топтардағы физикалық ұқсастықтарға негізделгенімен, расаның табиғи физикалық немесе биологиялық мәні жоқ. Раса тұжырымы – расизмнің негізі, яғни адамдардың бір раса екіншісінен басым екендігіне байланысты бөлінуі. Расалардың әлеуметтік тұжырымдамалары мен топтастырулары уақыт өте келе өзгеріп отырады, көбінесе адамдардың негізгі түрлерін сипатталған қасиеттеріне сүйенген халықтық жіктемелерді қамтиды. Расаның эссенциалистік және типологиялық тұжырымдамалары негізсіз екендігі туралы ғылыми консенсусқа қарамастан, әлемдегі ғалымдар расаны әртүрлі жолдармен түсіндіре береді. Мьянма үкіметі сегіз "негізгі ұлттық этникалық топты" мойындайды. Бразилиялық халық санағы адамдарды бранко (ақтар), пардо (аралас нәсілділер), прето (қаралар), амарело (азиялықтар) және үндістер (Бразилиядағы раса және этникалық топтарды қараңыз) деп жіктейді, бірақ көптеген адамдар өздерін анықтау үшін басқа терминдерді қолданады. Азаматтық құқықтар қозғалысына дейін АҚШ-та ақтардың заңдық анықтамасы кейбір топтар үшін жиі сыналып келді. Сонымен қатар, АҚШ Халық санағы бюросы 2020 жылғы АҚШ халық санағында Таяу Шығыс және Солтүстік Африка халықтарын жіктеу үшін жаңа санат қосуды ұсынды, бірақ бұл жіктеме ақ нәсілге жата ма әлде жеке раса ма деген даудан кейін ол жойылды. Расалық шекараларды белгілеу көбінесе расалық тұрғыдан төмен деп танылған топтарды бағындырумен байланысты, мысалы, 19 ғасырдағы АҚШ-та африкалық тегі бар кез келген адамды басым расалық топтан – "ақтардан" шығарып тастау үшін қолданылған "бір тамшы ережесі". Мұндай расалық танымдар Еуропалық отарлық кеңею дәуірінде үстемдік құрған империялық державалардың мәдени көзқарастарын көрсетеді. Бұл көзқарас расаның биологиялық тұрғыдан анықталатындығын жоққа шығарады. Генетик Дэвид Райхтың айтуынша, "раса әлеуметтік құрылым болғанымен, бүгінгі күнгі расалық құрылымдардың көпшілігіне сәйкес келетін генетикалық тектің айырмашылықтары нақты". Райхқа жауап ретінде әртүрлі салалардан 67 ғалымнан тұратын топ оның раса тұжырымының "қате" екенін, себебі "топтардың мағынасы мен маңыздылығы әлеуметтік араласу арқылы қалыптасады" деп жазды. Бет пішіні, тері түсі және шаштың құрылымы сияқты физикалық қасиеттердегі ортақтықтар раса тұжырымының бір бөлігін құрағанымен, бұл байланыс табиғи биологиялық емес, әлеуметтік ерекшелік. Расалық топтардың басқа өлшемдеріне ортақ тарих, дәстүрлер және тіл жатады. Мысалы, афроамерикалық ағылшын тілі – АҚШ-тың нәсілдік сегрегация бар аймақтарында көптеген афроамерикалықтар қолданатын тіл. Сонымен қатар, адамдар саяси себептермен өздерін бір расаның мүшесі деп тануы мүмкін. Адамдар расаның белгілі бір тұжырымын анықтап, оны талқылағанда, олар әлеуметтік санаттануға қол жеткізетін әлеуметтік шындықты жасайды. Осы мағынада расалар – әлеуметтік құрылымдар. Бұл құрылымдар түрлі құқықтық, экономикалық және әлеуметтік-саяси контексттерде дамиды және себеп емес, салдар болуы мүмкін. Расаның әлеуметтік құрылым екендігін көпшілік түсінгенімен, көптеген ғалымдар расаның адамдардың өмірінде артықшылық пен кемсітудің институционалдық практикасы арқылы нақты материалдық әсері бар екендігіне келіседі. Әлеуметтік-экономикалық факторлар, расаға қатысты ертедегі, бірақ тұрақты көзқарастармен бірігіп, кемсітілген расалық топтар арасында айтарлықтай азаптарға әкелді. Осыған сәйкес, түрлі салаларда қолданылатын расалық парадигмалар биологиялық редукцияға баса назар аударумен салыстырғанда, әлеуметтік құрылысқа баса назар аударулары әртүрлі. Әлеуметтік ғылымдарда расалық қалыптасу теориясы және сыни раса теориясы сияқты теориялық негіздер расаның бейнелері, идеялары мен болжамдары күнделікті өмірде қалай көрініс табатынын зерттеу арқылы расаның әлеуметтік құрылым ретіндегі салдарына қатысты зерттеулер жүргізеді. Көптеген зерттеулер расаның құқықтық және қылмыстық тілдегі тарихи, әлеуметтік өндірісі мен оның белгілі бір топтардың полицияға түсуіне және пропорционалды түрде түрмеге қамалуына тигізетін әсерлерін анықтады.
categorization of human populations
Race is a categorization of humans based on shared physical or social qualities into groups generally viewed as distinct within a given society. The term came into common usage during the 16th century, when it was used to refer to groups of various kinds, including those characterized by close kinship relations. By the 17th century, the term began to refer to physical (phenotypical) traits, and then later to national affiliations. Modern science regards race as a social construct, an identity which is assigned based on rules made by society. While partly based on physical similarities within groups, race does not have an inherent physical or biological meaning. The concept of race is foundational to racism, the belief that humans can be divided based on the superiority of one race over another. Social conceptions and groupings of races have varied over time, often involving folk taxonomies that define essential types of individuals based on perceived traits. Even though there is a broad scientific agreement that essentialist and typological conceptions of race are untenable, scientists around the world continue to conceptualize race in widely differing ways. The government of Myanmar recognizes eight "major national ethnic races". The Brazilian census classifies people into brancos (Whites), pardos (multiracial), pretos (Blacks), amarelos (Asians), and indigenous (see Race and ethnicity in Brazil), though many people use different terms to identify themselves. Legal definitions of whiteness in the United States used before the civil rights movement were often challenged for specific groups. Furthermore, the United States Census Bureau proposed but then withdrew plans to add a new category to classify Middle Eastern and North African peoples in the 2020 U. S. census, due to a dispute over whether this classification should be considered a white ethnicity or a separate race. The establishment of racial boundaries often involves the subjugation of groups defined as racially inferior, as in the one drop rule used in the 19th century United States to exclude those with any amount of African ancestry from the dominant racial grouping, defined as "white". Such racial identities reflect the cultural attitudes of imperial powers dominant during the age of European colonial expansion. This view rejects the notion that race is biologically defined. According to geneticist David Reich, "while race may be a social construct, differences in genetic ancestry that happen to correlate to many of today's racial constructs are real". In response to Reich, a group of 67 scientists from a broad range of disciplines wrote that his concept of race was "flawed" as "the meaning and significance of the groups is produced through social interventions". Although commonalities in physical traits such as facial features, skin color, and hair texture comprise part of the race concept, this linkage is a social distinction rather than an inherently biological one. Other dimensions of racial groupings include shared history, traditions, and language. For instance, African American English is a language spoken by many African Americans, especially in areas of the United States where racial segregation exists. Furthermore, people often self identify as members of a race for political reasons. When people define and talk about a particular conception of race, they create a social reality through which social categorization is achieved. In this sense, races are said to be social constructs. These constructs develop within various legal, economic, and sociopolitical contexts, and may be the effect, rather than the cause, of While race is understood to be a social construct by many, most scholars agree that race has real material effects in the lives of people through institutionalized practices of preference and discrimination. Socioeconomic factors, in combination with early but enduring views of race, have led to considerable suffering within disadvantaged racial groups. Accordingly, the racial paradigms employed in different disciplines vary in their emphasis on biological reduction as contrasted with societal construction. In the social sciences, theoretical frameworks such as racial formation theory and critical race theory investigate implications of race as social construction by exploring how the images, ideas and assumptions of race are expressed in everyday life. A large body of scholarship has traced the relationships between the historical, social production of race in legal and criminal language, and their effects on the policing and disproportionate incarceration of certain groups.
Растық жіктелудің тарихи шығу тегі
Адамдар тобы әрқашан өздерін көршілес топтардан ерекшелейтін болған, бірақ мұндай айырмашылықтар әрқашан табиғи, өзгермейтін және бүкіл әлемдік деп түсінілмеген. Осы ерекшеліктер бүгінгі күні нәсіл ұғымын қолданудың ерекше белгілері болып табылады. Сөйтіп, нәсіл туралы бүгінгі түсінігіміз еуропалықтардың түрлі континенттерден келген топтармен қарым-қатынасқа түсуі және табиғи ғылымдардағы жіктеу мен типология идеологиясының дамуы нәтижесінде, зерттеулер мен жаулаулардың тарихи процесінде қалыптасты. Бансел және авторлардың пікірінше, нәсілдің қазіргі заманғы түсінігінің туындап, рационалдануына байланысты эпистемологиялық сәт 1730 және 1790 жылдар аралығында болған.
Отарлаушылық
Смедли мен Маркстың пікірінше, "раса" еуропалық ұғымы, сондай-ақ қазіргі кезде осы терминмен байланысты көптеген идеялар ғылыми революция дәуірінде пайда болды. Бұл дәуір табиғи түрлерді зерттеуді енгізіп, оған басымдық берді. Ал еуропалық империализм мен отарлау заманы еуропалықтар мен өзгеше мәдени және саяси дәстүрі бар халықтар арасындағы саяси қатынастарды орнатты. Антропологтар қазіргі анатомиялық жаратылыстың адамдары (Homo sapiens) Солтүстік немесе Шығыс Африкада H. heidelbergensis сияқты көне түрден пайда болып, кейін Африкадан тарап, Еуропа мен Азиядағы H. heidelbergensis және H. neanderthalensis популяцияларымен араласып, оларды ығыстырды, ал Сахара төменгі Африкадағы H. rhodesiensis популяцияларымен (Африкадан шығу және көп аймақтық модельдердің үйлесімі) араласты.
Биологиялық сыныптама
20 ғасырдың басында көптеген антропологтар нәсілді толығымен биологиялық құбылыс деп қарастырды және оның адамның мінез-құлқы мен жекелігін қалыптастырудағы басты рөл атқаратынын айтты, бұл ұстанымды әдетте нәсілдік эссенциализм деп атайды. Мәдениет туралы жаңа зерттеулер және популяциялық генетиканың дамуы нәсілдік эссенциализмнің ғылыми негізін күйретті, нәсілдік антропологтарды фенотиптік айырмашылықтардың себептерін қайта қарауға итермеледі. Биологиялық антрополог Джонатан Маркстің сөзіне сүйенсек, олардың генетикалық айырмашылықтары салыстырмалы түрлердегіге қарағанда әлдеқайда аз. 1978 жылы Сеуолл Райт ұзақ уақыт бойы әлемнің бөлек аймақтарында қоныстанған адам популяцияларын, егер осындай популяциялардың көпшілігін қарапайым тексеру арқылы дұрыс жіктеуге болады болса, жалпы алғанда, әртүрлі түрлер деп қарастыру керек деп ұсынды. Райт былай деді: "Англиялықтарды, Батыс Африкалықтарды және қытайлықтарды сыртқы белгілеріне, тері түсіне және шаш түріне қарай 100% дәлдікпен жіктеу үшін, оқытылған антропологтың қажеті жоқ, өйткені осы топтардың әрқайсысындағы айырмашылықтар соншалықты көп, әрбір жеке адамды бір-бірінен оңай ажыратуға болады". Зерттеулер Африкадан тыс халықтар арасындағы әртүрліліктің сериялық негізін қалаушы эффектінің нәтижесі екенін көрсетті, африкалық емес халықтар африкалық халықтардың ішінде орналасқан, ал "кейбір африкалық халықтар басқа африкалық халықтармен де, африкалық емес халықтармен де бірдей туыс", сондай-ақ "Африкадан тыс аймақтық топтар бір-біріне ішкі топ болып табылады және олардың көпшілігі монофилетті емес". Ал 2011 жылы Уолш пен Юн жасаған әдебиеттерге шолу нәтижесінде: "Кромосомалық локустардың өте аз саны қолданылған генетикалық зерттеулер адам популяцияларын полиморфизмдер бойынша 100 пайыздық дәлдікпен топтарға бөледі және бұл дәстүрлі антропологиялық санаттарға сәйкес келеді" делінген. Кейбір биологтар нәсілдік категориялардың биологиялық белгілермен (мысалы, фенотип) байланысты екенін, ал кейбір генетикалық маркерлердің адам популяцияларында әртүрлі жиілікпен кездесетінін, олардың кейбіреулері дәстүрлі нәсілдік топтамаларға шамалы сәйкес келетінін айтады.
Генетикалық өзгерістің таралуы
Адам популяциялары ішіндегі және арасындағы генетикалық варианттардың таралуын қысқаша сипаттау мүмкін емес, себебі популяцияны анықтаудың қиындығы, вариацияның клиналды сипаты және геном бойынша гетерогенділік (Long and Kittles 2003). Алайда, жалпы алғанда, статистикалық генетикалық өзгерістің шамамен 85% жергілікті популяцияларда, ≈7% бір құрлықтағы жергілікті популяциялар арасында, ал ≈8% әртүрлі құрлықтарда тұратын үлкен топтар арасында кездеседі. Адамның Африкадан шығу теориясы Африкада басқа жерлерге қарағанда әлдеқайда көп түрлілік бар екенін және Африкадан алыстаған сайын түрлілік азаятынын болжайды. Сондықтан, 85% орташа көрсеткіш бұрыс: Лонг пен Киттлз барлық адам популяцияларындағы адам генетикалық түрлілігінің 85% емес, бір африкалық популяцияда адам генетикалық түрлілігінің шамамен 100% бар екенін, ал олар талдаған ең аз түрлі популяцияда (Соруи, Жаңа Гвинеядан шыққан популяция) адам генетикалық түрлілігінің шамамен 60% бар екенін анықтады. Осы айырмашылықты ескеретін статистикалық талдау «Батысқа негізделген нәсілдік жіктелімдердің таксономиялық маңызы жоқ» деген бұрынғы қорытындыларды растайды. 2003 жылғы «Адам генетикалық түрлілігі: Левонтиннің жаңылысы» атты мақаласында А. В. Ф. Эдвардс таксономияны алу үшін вариацияны локус бойынша талдауды қолданудың орнына, генетикалық үлгілерге негізделген немесе көп локустық генетикалық деректерден туындаған кластерлерге негізделген адам жіктеу жүйесін құруға болады деп мәлімдеді. Генетик Джозеф Грейвс генетикалық деректердің кластерлік құрылымы зерттеушінің бастапқы гипотезаларына және осы гипотезалардың үлгі алу үшін популяцияларды таңдауға тигізетін әсеріне байланысты екенін дәлелдеді. Континенттік топтарды іріктегенде кластерлер континенттік болады, бірақ егер басқа үлгілеу схемасы таңдалған болса, кластерлеу өзгеше болар еді. Вейс пен Фуллертон егер тек исландтар, майялар және маорилерден үлгі алынса, үш ерекше кластер қалыптасатынын және басқа барлық популяцияларды маори, исланд және майя генетикалық материалдарының қоспасынан тұратын клиналды құралым ретінде сипаттауға болатынын атап өтті.) Бұл санаттар ғылыми мақсаттар үшін таңдалған және құрастырылған жағдайда ғана конвенциялық биологиялық шындыққа ие. Алдыңғы жұмыстарында Винтер «түрлілікті бөлу» және «кластерлік талдау» екі бөлек әдістеме ретінде анықтаған, оларда әртүрлі сұрақтар, болжамдар және хаттамалар бар. Әрқайсысы расаның метафизикасына қатысты қарама-қарсы онтологиялық салдарлармен де байланысты. Философ Лиза Ганнет Марк Шрайвер мен Тони Фрудакис ұсынған биогеографиялық текті, Шрайвер мен Фрудакис айтқандай, нәсілдің биологиялық аспектілерінің объективті өлшемі емес деп дәлелдеді. Оның пікірінше, бұл «АҚШ-тың өндіріс контексінде қалыптасқан жергілікті категория, әсіресе қылмыс орнында табылған ДНК негізінде белгісіз күдіктінің нәсілін немесе этникалық белгілілігін болжаудың криминалистикалық мақсаты».
Генетикалық өзгерістегі кландар мен кластерлер
Адам генетикалық кластерлеуі туралы соңғы зерттеулер генетикалық өзгерістердің қалай ұйымдастырылғаны туралы пікірталасты қамтиды, мұнда кластерлер мен клайндар негізгі мүмкін реттер болып табылады. Зерттеушілер бұрын нәсілдік біртекті деп саналған аймақтарда да ата-бабалар популяцияларының тегіс, клиналық генетикалық өзгеруін көрсетті, ал көрінетін олқылықтар үлгі алу әдістерінің артефактілері болып шықты. Басқа зерттеушілер бұған қарсы шығып, "Адам генетикалық әртүрлілігі" панелінің талдауын ұсынды, ол Сахара, мұхиттар және Гималаи сияқты географиялық кедергілердегі ата-бабалар популяцияларының тегіс генетикалық өзгеруінде шағын үзілістер бар екенін көрсетті. Дегенмен, олар өздерінің тұжырымдамаларын "биологиялық нәсілдің қандай да бір нақты түсінігін қолдау дәлелі ретінде қарастыруға болмайды" деп мәлімдеді. Адам популяциялары арасындағы генетикалық айырмашылықтар негізінен ерекше "диагностикалық" генотиптерден гөрі, аллель жиіліктерінің градациялануынан туындайды. Жер бетінде шамамен тең үлестірілген 40 популяцияның үлгісін қолдана отырып, географиялық жағынан орталықта орналасқан популяциялардың үлгісі алынғанда генетикалық әртүрліліктің клиналық үлгіде таралатыны анықталды. Гвидо Барбуджани адам генетикалық өзгерісінің Жердің көп бөлігінде градиенттер бойынша үздіксіз таралатынын және адам популяциялары арасында нәсілдердің болуы үшін қажетті генетикалық шекаралардың бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ екенін жазды. Уақыт өте келе, адам генетикалық өзгерісі бір-бірінен тәуелсіз дамыған нәсілдер концепциясына сәйкес келмейтін, ішкі құрылымды қалыптастырды.
Әлеуметтік құрылымдар
Антропологтар және басқа да эволюциялық ғалымдар генетикалық айырмашылықтар туралы сөйлескенде «нәсіл» терминінен «халық» терминіне көшкенде, тарихшылар, мәдени антропологтар және басқа да әлеуметтік ғалымдар «нәсіл» терминін мәдени категория немесе жекелік ретінде қайта қарастырды, яғни қоғам мүшелерін санаттарға бөлуге таңдайтын көптеген мүмкін жолдардың бірі. Көптеген әлеуметтік ғалымдар «нәсіл» сөзін «этникалық» сөзімен алмастырды, бұл ортақ мәдениет, шежіре және тарих туралы сенімдерге негізделген өзін-өзі анықтайтын топтарды білдіреді. «Нәсіл» терминімен байланысты эмпирикалық және тұжырымдамалық мәселелермен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін эволюциялық және әлеуметтік ғалымдар нәсіл туралы сенімдердің дискриминацияны, апартеидті, құлдықты және геноцидті ақтау үшін қалай пайдаланылғанын жақсы түсінді. Бұл сұрақтар 1960 жылдары АҚШ-тағы азаматтық құқықтар қозғалысы және бүкіл әлемде көптеген отаршылдыққа қарсы қозғалыстардың пайда болуы кезінде күшейді. Осылайша, олар нәсілдің өзі әлеуметтік құрылым екеніне сенді, бұл объективті шындыққа сәйкес келеді деп есептелген, бірақ оның әлеуметтік функцияларына байланысты оған сенеді. Яғни, «нәсіл – бұл болатын нәрсе, емес, белгілі бір нәрсе. Ол динамикалық, бірақ объективті шындыққа ие емес». Сол сияқты, Ричард Т. Фордтың «Расалық мәдениет: сын» (2005) еңбегінде «расаның берілген үлгісі мен адамның мәдениеті немесе жеке өзіндік сезімі арасында міндетті түрде сәйкестік жоқ» және «топтық айырмашылық әлеуметтік топтардың мүшелеріне тән емес, керісінше, топтық идентификацияның әлеуметтік практикаларына байланысты» деген пікір келтірілді, сонымен қатар, жеке тұлғаларды «міндетті» түрде «жазылған расалық сценарийлерді» орындауға мәжбүрлейтін сәйкестік саясатының әлеуметтік практикалары бар екенін атап көрсетті.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарына көшіп келгендер Еуропа, Африка және Азияның барлық аймақтарынан келді. Олар бір-бірімен және континенттің жергілікті тұрғындарымен араласты. Америка Құрама Штаттарында өзін африкалық америкалық деп танытқан көптеген адамдардың еуропалық тегі бар, ал еуропалық америкалық деп танытқан көптеген адамдардың африкалық немесе америкалық үндістер тегі бар. Америка Құрама Штаттарының алғашқы тарихынан бері америкалық үндістер, африкалық американдықтар және еуропалық американдықтар әртүрлі нәсілдерге жататын болып саналды. Топтар арасындағы араласуды қадағалауға жасалған әрекеттер мулат, окторон сияқты санаттардың көбеюіне әкелді. Бұл нәсілдерге жататын талаптар 19 ғасырдың соңында айырмашылыққа ие болды. Қайта құру дәуірінде американдықтардың саны артып, кез келген адамның "бір тамшы" белгілі "қара қаны" болса, оның сыртқы түріне қарамастан, қара деп есептелуі басталады. 20 ғасырдың басында бұл көзқарас көптеген штаттарда заңмен бекітілді. Американдық үндістер әлі де "үнді қанының" белгілі бір пайызымен (қандық мөлшері деп аталады) анықталады. Ақ нәсілді болу үшін "таза" ақ нәсілді тегі болу қажет еді. "Бір тамшы ережесі" немесе "төмендеу ережесі" – белгілі бір африкалық тегі бар адамды нәсілдік тұрғыдан қара деп анықтауға қатысты конвенция. Бұл ереже аралас нәсілді, бірақ африкалық тегі бар адамдарды қара деп анықтады. "Бір тамшы ережесі" тек африкалық тегі бар адамдарға ғана емес, сонымен қатар Америка Құрама Штаттарына тән, осыны оны ерекше афроамерикандық тәжірибеге айналдырады. 1790 жылдан бері Америка Құрама Штаттарында жүргізілген он жылдық халық санақтары нәсілдік санаттарды құруға және адамдарды осы санаттарға сәйкестендіруге ынталандырды, кейде тіпті мексикалық, кубалық, колумбиялық, сальвадорлық сияқты ұлттық тегі де нәсіл ретінде қарастырылды. "Латино" немесе "испан" терминдеріне қарағанда, "англо" термині испандық емес ақ американдықтарды немесе испандық емес еуропалық американдықтарды білдіреді, олардың көпшілігі ағылшын тілінде сөйлейді, бірақ міндетті түрде ағылшын тегінен емес.
Ресми мәлімдемелер
Бастапқыда Federal Register журналында 1997 жылдың 30 қазанында жарияланған. Тарих, адамдардың әртүрлілігі және жеке тәжірибелерді қамтитын халыққа арналған білім беру бағдарламасы.