Кіріспе

Америка Азамат Соғысы шайқасы

Гранттың жаңа стратегиясы – оның 100 мыңдық әскерін оңтүстікке қарай жылжытып, Джеймс өзенінен өтіп, Петербургтің теміржол торабын басып алу еді. Бұл Ричмонд пен Лиге жабдықтау жолдарын кесіп, астананы эвакуациялауға мәжбүрлейтін еді, сондай-ақ Лиді Гранттың басым күші мен оттық қабілетіне тиімді шабуыл жасауға итермелейтін болды. Оның жоспары құпиялылықты қажет етті, себебі әскері өзеннен өту кезінде тоқтатылса, осал болар еді, және ол қаланың қорғанысын күшейтуге үлкермес бұрын Петербургке жетуге тырысты. Сондықтан 5 маусымда Грант генерал-майор Филип Шериданға солтүстік-батысқа қарай, Шарлоттсвиллге шабуыл жасауға бұйрық берді. Шабуылдың бастапқы екі мақсаты болды. Біріншіден, Шеридан Конфедерацияның атты әскерін Гранттың бас әскерінен алшақтатып, оның жаяу әскер корпусы Лидің әскерінен жасырын түрде үзіліп, Джеймс өзеніне қарай жылжуына мүмкіндік берер еді. Екіншіден, Одақтың атты әскері Вирджиния орталық теміржолын Ричмондқа қарай қиратып, Ли армиясын Шенноа алқабынан қажетті азық-түлікпен қамтамасыз етуден тоқтатар еді. Шериданға Шарлоттсвиллдің шығысындағы Риванна өзеніндегі теміржол көпірін және одан Гордонсвиллге дейінгі учаскені жою тапсырылды. Содан кейін оның әскері кері бұрылып, Ричмонд маңындағы Хановер торабына дейінгі учаскені қиратар еді. Грант Шериданға бұйрық бергеннен кейін, генерал-майор Дэвид Хантердің Шенноа алқабындағы Пидмонт шайқасында Бригадир генерал Уильям Э. "Грамбл" Джонсқа қарсы жеңіске жеткенін білді. Ол Хантердің Стаунтоннан шығысқа қарай Шарлоттсвиллде Шериданмен кездесуге мүмкіндігі бар екенін көрді, осылайша олар Ли армиясына батыстан біріккен қауіп тудырар еді. Грант бұйрығын өзгертті, Шериданға Хантерді Шарлоттсвилл маңында күтіп, содан кейін Джеймс өзенінің каналын кесу үшін бригаданы бөлуді тапсырды.

1864 жылдың 11 маусымы

11 маусым күні таңда Хэмптонды Россер мен Батлер бункерлердің дауысымен оятып, жауды қозғады. Конфедерацияның екі бригада командирі өз әскерлерін бұрыннан дайындап қойған. Россер: «Генерал, бүгін қандай жоспарыңыз бар?» - деп сұрады. Хэмптон: «Мен шайқасуға ниеттімін!» - деп жауап берді. Хэмптонға қара тісті Одақтың қарақшысы, Шеридан штабында генерал Россерге тыңшылық етіп жүрген ол, Шеридан күштері Клейтон дүкені бағытынан теміржолға жақындап келе жатқанын хабарлады. Ол сондай-ақ, сол жол торабынан оңтүстікке қарай екі жол бар екенін білді – біреуі Тревильян станциясына, екіншісі Луиза округіне апаратын. Хэмптон жоспар жасады: дивизияларын екі жолға бөліп, жаумен жол торабында кездесіп, Шериданды Солтүстік Анна өзеніне кері итеру. Хэмптон өзімен бірге екі бригадасын (Батлер мен Райтті) алып Тревильянға беттеді, ал үшіншісі (Россер) сол жағын қорғау үшін қалды. Фитцху Ли басқаратын дивизия Луиза округінен алға жылжуға бұйрық берілді, ол оң қанатты құрады. Конфедерация әскерлері алға жылжуды бастағанда, Шеридан да жолға шықты. Мерит пен Девин бригадалары Торберттың басшылығымен Тревильян станциясына қарай жылжыды, ал үшіншісі, Кастер, Луиза округіне қарай ілгеріледі. Алғашқы қақтығыс Тревильян жолында болды, онда Батлер бригадасының 4-ші Оңтүстік Каролина кавалериясы Мериттің алғы шебімен шайқасты. Хэмптон әскерлерін түсіріп, шабуылшыларды қалың орманға кері итерді, Фитцху Ли кез келген сәтте оң жағына жетеді деп күтті. Бірақ Хэмптонның күштері жеткіліксіз болды және көп ұзамай ол кері шегінуге мәжбүр болды. Біраз уақыттан соң Райт бригадасы қалың бұтадағы қақтығысқа қосылды, бірақ бірнеше сағаттан кейін олар да Тревильян станциясының көз алдында кері итерілді. Хэмптон штабының кейбір офицерлері Фиц Лидің Хэмптонға күткендей көмекке келмегеніне наразылық білдірді, себебі ол Ж.Е.Б. Стюарттан басқа жоғары лауазымды офицерді қолдауға құштар емес еді. Оң қанатта Фитцху Ли Кастер бригадасымен кездесті. Уикхем бригадасы 1-ші және 7-ші Мичиган кавалериясымен қысқаша шайқасып, содан соң шегінді. Ли Ломакс бригадасын тікелей Тревильян станциясына қарай бастады, ал Уикхем Луиза округінен арттан келді. Теміржолда Кастер бригадасын оңтүстік-батысқа қарай, тікелей Тревильян станциясына қарай жетеледі. Кастер станцияны күзетілмеген күйде тапты, онда Хэмптонның пойыздары – жабдық арбалары, оқ-дәрі мен азық-түлік салынған кассиондар және жүздеген жылқылар орналасқан. Ол 5-ші Мичиган кавалериясына шабуыл жасап, станцияны басып алуға бұйрық берді, олар оны ынтамен орындады. Мичигандықтар 800 тұтқын, 90 арба, алты артиллериялық кассион және 1500 жылқыны жаулап алды, бірақ Кастерді Шериданнан ажыратты және қашып бара жатқан арбаларды қуалау кезінде өз әскерлерінің бір бөлігі мен көптеген олжаларын жоғалтты. Райттың полкінің бірі, 7-ші Джорджия, Кастер күштері мен Тревильян станциясының арасында қалды. Кастер 7-ші Мичиганға шабуыл жасауға бұйрық берді, грузиндерді кері шегіндірді. Хэмптон енді артқы жағындағы қауіп туралы біліп, Россер бригадасын сол қанатын қорғаудан алып, станцияға жіберді, Лидің Луиза округінен және Райт пен Батлер бригадаларымен бірікті. Кенеттен Кастер станцияның үш жағынан қысымға ұшырады, сәттілігінен айырылды. Ол Гордонсвилл жолымен жүгіріп, ауыр олжасын алып кетті. Бірақ ол станцияның солтүстігіндегі төбедегі Конфедерацияның ат артиллериясының батареясын байқамады, ол оның әскерлері қашықтықта болғанда от ашты. Осы сәтте оның оң қанатын Хэмптонның шабуылдаған бригадалары одан да күштірек қысымға алды. Кастер енді толығымен қоршауға түсті, оның командасы үнемі тарылып келе жатқан шеңберде болды, өйткені әр тараптан шабуыл жасалып, снарядтармен атқыланды. Тарихшы Эрик Виттенберг генералдың жағдайын «Кастердің алғашқы соңғы тұруы» деп сипаттады, бұл Литтл Бигхорн шайқасындағы оның әйгілі жойылуын болжады. Кастер өзінің командасы жақын арада басып алынады деп күдіктеніп, туы жауға түспесін деген алаңдаумен, ту ұстаған адам жараланғанда оны таяғынан жұлып алып, жамылғысының ішінде жасырды. Шеридан осы сәтте Кастер бағытынан атыс естіп, көмек қажет екенін түсінді. Ол Девин мен Мерит бригадаларымен шабуыл жасап, Хэмптонның әскерлерін станцияға дейін кері итерді, ал Грегг бригадасына Фитцху Лидің ашық оң қанатына шабуыл жасауға бұйрық берді, осылайша оны кері итеріп жіберді. Хэмптон батысқа, Ли шығысқа шегінді, ал шайқас күні Федералдар Тревильян станциясын басып алды. Кастер бригадасы 361 адамды жоғалтты, оның ішінде 5-ші Мичиганның жартысынан астам бөлігі бар еді. Шеридан Кастерден туларын жоғалтқан жоқпын деп сұрағанда, ол оларды жамылғысынан шығарып, «Мүлде жоқ!» деп айғайлады. Түнде Фитцху Ли Тревильян станциясының батысында Хэмптонмен байланысу үшін оңтүстікке маневр жасады. Шеридан генерал Хантер бастапқы жоспарланғандай Шарлоттсвиллге емес, Линчбургке баратынын білді. Ол сондай-ақ, Конфедерацияның генерал-майоры Джон К. Бреккенридждің әскері Уэйнсборо жанында көрілгенін хабарлады, бұл одан әрі ілгерілеуге кедергі келтірді, сондықтан ол рейдін тоқтатып, Холодная Гаваньдағы бас әскерге оралуға шешім қабылдады.

1864 жылдың 12 маусымы

12 маусымда Одақ атты әскері кері шегінуге дайындалып жатқанда, Грегг дивизиясы Тревильян станциясын, бірнеше теміржол вагондарын және станцияның шығысында шамамен бір мильге созылған жолды қиратты, ал Торберт дивизиясы батыстағы жолды бұзды. Конфедерация әскерлерінің қанатына жақын тұрғанына алаңдаған Шеридан сағат 15:00 шамасында Торберттің үш бригадасын, Грегг дивизиясының Дэвис бригадасының қолдауымен, Гордонсвилл және Шарлоттсвилл жолдары бағытында батысқа барлауға жіберді. Олар Хэмптонның барлық күштерін Огг және Джентри фермаларының артында, Тревильяннан солтүстік-батысқа қарай екі мильдей жерде, L әрпіндей орналасқан қорғаныс шебінде тапты. Торберт "L" пішінінің төбесі мен қысқа қанатына қарсы жеті шабуыл жасады, бірақ оның бригадалары ауыр шығынға ұшырады. Фитцхуг Ли өз дивизиясын шептен бөліп алды, ал Уикхэм мен Ломакс бригадалары Одақтың оң қанатын күшті қарсы шабуылмен шабуылдады. Шамамен сағат 22:00-де шайқас аяқталды, екі тарап та өз орналасқан жерлерінде қалды. Бірақ түнгі уақытта Торберт кері шегінді. Көптеген жараланғандармен, оның ішінде Кастер бригадасынан шамамен 500 тұтқынмен және оқ-дәрі тапшылығымен ауырланған Шеридан кері шегінуге шешім қабылдады. Ол Хэмптонның олардың артынан қуатынын және бірнеше күн бойы Роберт Лиге қол жетімді болмайтындай ұстап тұратынын білді, сондықтан Колд-Харборға біртіндеп қайтуды жоспарлады.

Салдары

Тревиль стансасы шайқасының нәтижесі әртүрлі болды. Одақтың қазасы 1007 адамды құрады (102 адам қаза тапты, 470 адам жараланды, 435 адам жоғалып кетті немесе тұтқындалды). Конфедерацияның жоғалтулары 612 деп хабарланды, бірақ бұл тек Хэмптон дивизиясының жоғалтуларын қамтиды, ал 831 – жалпы бағалаудың дұрыс көрсеткіші. Шеридан бұл шайқасты Одақтың жеңісі деп есептеді. 1866 жылы ол былай деп жазды: «Нәтиже – тұрақты табыс және көтерілісшілердің атты әскерін толық жою болды. Біз қалағаныміз бен қажетті жерде шеру тарттық, әрқашан шабуылдаушы тарап болдық және әрқашан жеңіске жеттік». Улисс С. Гранттың жеке естеліктері осы пікірмен келісті, ал Шериданның көптеген биографтары оның мәлімдемесін қабылдады. Бұл Одақ үшін шартты түрдегі сәттілік деп санауға болады; Грант Петербургтегі әлсіз күштерге шабуыл жасағаннан кейін ғана генерал Ли Одақ армиясы одан алыстап, Джеймс өзенін кесіп өткенін түсінді. Дегенмен, Шеридан екі маңызды міндетті орындаудан бас тартып, сәтсіз аяқтады. Ол Вирджиния орталық темір жолын толығымен бұзуға қол жеткізе алмады, себебі екі апта ішінде жол жөнделіп, генерал Ли әскеріне жабдықтар түсе берді. Шеридан мен Хантердің жоспарланған кездесуі толығымен сәтсіз аяқталды. Хантер кейіннен маусымның 17-18 күндері Линчбург шайқасында генерал-лейтенант Джубал Эрлиден жеңіліске ұшырады және көп ұзамай Мэрилендке қарай шегінді. Бұл шайқастың қазіргі заманғы толық зерттеуінің авторы Эрик Виттенберг, егер Шеридан темір жолды сәтті жойған болса, Хантер Линчбургті басып алуға мүмкіндік алған болар еді, өйткені Эрли Шериданмен күресуге мәжбүр болар еді деп мәлімдейді. Ол бұл шайқасты Федералды атты әскер үшін «толыққанды апат» деп атады және «Тревиль стансасы шайқасында Одақтың жеңісі деп ештеңе қарастырылмайды» деді. Белгілі сәулетші Фрэнк Фурнесс осы шайқастағы іс-қимылы үшін Құрмет медалімен марапатталды.

Жауынгерлік алаңның сақталуы

Американдық Battlefield Trust және оның серіктестері 2001 жылдан бері оннан астам мәміле арқылы шайқас даласының бөліктерін сатып алып, сақтап келді. Осы жердің көп бөлігі қазір Тревильян стансасы шайқас даласы қорына тиесілі, және олар Луиза округі сотынан басталатын онлайн автокөлік тур жасады.