Кіріспе

АҚШ заң термині, федералдық емес, штаттық соттар жасаған жалпы құқық. Федералдық жалпы құқық – АҚШ заң жүйесіндегі термин, ол штаттардың соттары емес, федералдық соттар жасаған жалпы құқықты сипаттау үшін қолданылады. Луис Брандейс, АҚШ Жоғарғы Сотының «Эри Темір жолы мен Томпкинс» ісі бойынша (1938) шешім шығарғанда, Джозеф Сторидің «Свифт пен Тайсон» ісіндегі бұрынғы шешімін күштен шығарды. Осыдан бері, әртүрлілік бойынша сот ісін қарастыратын федералдық соттар, кейбір ерекше жағдайларды қоспағанда, материалдық құқық ретінде штаттық заңды қолданып келеді. Дегенмен, федералдық жалпы құқық әлі де қолданылып жүрген бірнеше сала бар.

Свифт ілімі

1938 жылға дейін АҚШ-тағы федералды соттар 1842 жылғы Swift v. Tyson ісінде белгіленген қағиданы қолданды. Бұл істе АҚШ Жоғарғы Соты федералды соттар өздерінің юрисдикциялық құзыретіне (әртүрлі АҚШ штаттарынан келген тараптар арасындағы дауларды қарауға мүмкіндік беретін құзыреттілік) енгізілген істерді қарағанда, штаттардың заңдарымен реттелетін мәселелерді қарастыруға тиіс, бірақ штат соттары жасаған ортақ құқықты емес деп шешті. Оның орнына, Жоғарғы Сот федералды соттарға жалпы құқық принциптеріне негізделген өздерінің ортақ құқығын жасауға рұқсат берді. Swift v. Tyson ісіндегі шешімнің себебі – федералды соттар жоғары сапалы ортақ құқықты құрастырады және штат соттары оны өз еркімен қабылдайды деген болжамға негізделді. Алайда, бұл үміт ақталу жолына қоймады, себебі келесі онжылдықтарда әртүрлі штаттардың ортақ құқық принциптері айқын түрде өзгешелене бастады. Көптеген сот процесіне қатысушылар форум шопингпен айналыса бастады: мемлекеттік ортақ құқықтан гөрі федералды ортақ құқық бойынша істерді шешу мақсатында федералды соттардың мүмкіндіктерін пайдаланды.

Эри доктринасы

1938 жылы Жоғарғы Сот «Эри темір жолы мен Томпкинс» ісі бойынша шешім шығарды. «Эри» шешімі «Swift v. Tyson» ісін күштен шығарып, федералды соттар, штаттардағы соттар сияқты, бірдей мазмұнды заңдарды қолдануға міндетті екенін белгіледі, егер олар әртүрлілік бойынша сот құзыретін жүзеге асырса. «Эри» соты атап көрсеткендей, «федералды жалпы құқық» деген жоқ, мұндағы маңызды сөз – «жалпы». «Эри» шешімі федералды құқықтың басқа түрлеріне нүкте қоймады. Федералды құқықтың бірнеше саласы сақталады, олар екі негізгі санатқа бөлінеді: Конгресс соттарға мазмұнды заңды әзірлеуге өкілеттік берген салалар және федералды мүдделерді қорғау үшін федералды шешім қабылдау қағидасы қажет болатын салалар. АҚШ Конгресі соттарға адмиралтействолық құқық, монополияға қарсы заң, банкроттық заң, мемлекетаралық сауда және азаматтық құқықтар сияқты салаларда құқықтық ережелерді жасауға өкілеттік берді. Конгресс көбінесе тұманды стандарттармен кең өкілеттіктер береді, оларды түсіндіру соттардың құзыретінде болады, ал осы түсіндірулер Конгрестің бастапқы ниеті туралы күрделі түсініктерге әкеледі, олар соттардың әділ және ақылға қонымды деп санайтын нәрселермен байланысты. Сонымен қатар, 1943 жылғы «Clearfield Trust Co. v. United States» ісінде Сот федералды соттардың федералды құқықты жасауға құқылы екенін мойындады, бірақ федералды немесе Конституциялық мүдделерге қауіп төнген, Конгресс аталған мәселені тиісті деңгейде қарастырмаған және әртүрлі юрисдикциялардағы штаттық заңдарды қолдану қабылдамас деңгейдегі әртүрлілікке немесе беймәлімдікке әкелетін шектеулі жағдайларда ғана. Жаңа федералды құқықты жасағанда, Сот ақылға қонымды штаттық заңды қабылдай алады, өзінің бұрынғы шешімдеріне жүгіне алады немесе жаңа заң шығара алады.

Конгресс федералды жалпы заңды күшін жойды

Федералдық ортақ құқық Конгресс ортақ заңды жоймаған жағдайда ғана қолданылады. Жоғарғы Сот былай түсіндірді: «Конгресс бұрын федералдық ортақ құқыққа негізделген шешіммен реттелген мәселені қарағанда, федералдық соттардың заң шығарудың мұндай ерекше қажеттілігі жоғалады». Конституция жазылған дәуірде ортақ құқықты заң шығарушы органдар өзгерте алады деп түсінілді. Мысалы, Александр Гамильтон «Федералист» еңбектерінде Нью-Йорк Конституциясы ортақ құқықты «заң шығарушы орган осы мәселе бойынша уақыт өте келе жасайтын өзгерістер мен ережелерге» бағындырады деп атап көрсетті. Осылайша, тіпті федералдық сотқа ортақ заң шығару құқығы берілген жағдайда да, бұл заң Конгресс тарапынан өзгертілуге жатады. Бұл принцип Конституцияның бірінші тарауында көрініс табады: «Бұл жерде берілген барлық заң шығару өкілеттіктері АҚШ Конгресіне, яғни Сенаттан және Өкілдер палатасынан тұратын құрамға беріледі».

Федералды қылмыстық жалпы құқық

Делиберативті заң шығару процесі арқылы қабылданған заңдар американдық қылмыстық құқықтың басым көзі болып табылады. Қазіргі американдық қылмыстық құқық түрлі көздерді қамтиды; кейбір қылмыстар бұрынғы заңмен (common law) болған, ал компьютерлік қылмыстар сияқты қазіргі заманғы мәселелерді қарастыратындары жаңа. Конституция I §10-да штаттар үшін, ал §9-да Конгресс үшін экс-пост-факто заңдарды тыйым салады, бірақ соттарға бұрынғы заңмен жасалған құқық бұзушылықтарды анықтауға тікелей тыйым салатын конституциялық ереже жоқ. Федералдық юрисдикцияда Жоғарғы Соттың «АҚШ-қа қарсы Хадсон» (1812) ісі бойынша шешімі федералдық соттардың жаңа бұрынғы заңмен жасалған қылмыстарды анықтауға құқығы жоқ екенін белгіледі. Федералдық қылмыстар үшін әрқашан (конституциялық тұрғыдан жарамды) қылмыстың қандай екенін, федералдық соттардың құзыретін және жазаларды анықтайтын заң болуы керек. Жоғарғы Соттың штаттық соттарға бұрынғы заңмен жасалған құқық бұзушылықтарды анықтауға тыйым салатын шешімі болмаса да, мұндай жағдайлар сирек кездеседі, ал Ұлгілік қылмыстық кодекс пен көптеген штаттар бұрынғы заңмен жасалған құқық бұзушылықтарды жойды. Аз ғана штаттарда қабылдау заңы заң қабылданған кезде болған бұрынғы заңмен жасалған құқық бұзушылықтарды жазаланатын деп тануы мүмкін.

Федералды іс-әрекет сот ісі

Барлық елу штатта мемлекеттік және федералдық соттар бар. Федералдық соттар федералдық маңызы бар мәселелерді қарауға құзыретті, яғни федералдық заңға және әсіресе, егер мәселе федералдық үкіметтің эксклюзивті құзыретіне жатса, штат заңдарынан басымдық алатын федералдық заңға қатысты. Федералдық соттарға берілген тағы бір құзырет түрі – әртүрлілік құзыреті деп аталады, ол даудың сомасы 75 000,00 доллардан асып, істегі талапкерлердің ешқайсысымен бірдей штаттың азаматы болмаған жағдайда туындайды (толық әртүрлілік).