Кіріспе

Сот ісінің түрі – топтық сот ісі, сондай-ақ топтық талап арыз, топтық іс немесе өкілдік іс деп те аталады. Бұл сот ісінің бір түрі, онда тараптардың бірі – сол топтың мүшесі немесе мүшелері арқылы ұжымдық түрде өкілдік етілетін адамдар тобы. Топтық сот ісі АҚШ-та бастау алды және қазірге дейін көбінесе американдық құбылыс болып табылады, бірақ Канада, сондай-ақ азаматтық құқық жүйесіне енген бірнеше еуропалық елдер тұтынушылардың мүддесі үшін талаптар қоюға тұтынушылар ұйымдарына мүмкіндік беру үшін соңғы жылдары өзгерістер жасады.

Сипаттама

Типичный групповой иск предполагает, что истец подает иск к ответчику или нескольким ответчикам от имени группы отсутствующих лиц или класса. Это отличается от традиционного судебного процесса, где одна сторона подает иск против другой, и все стороны присутствуют в суде. Хотя стандарты различаются в разных штатах и странах, групповые иски наиболее распространены, когда обвинения обычно включают по крайней мере 40 человек, которым один и тот же ответчик причинил вред одинаковым образом. Эти судебные процессы включали группы людей, подающих иски или ответчиков в рамках общего права. Эти группы обычно основывались на существующих общественных структурах, таких как деревни, города, приходы и гильдии. В отличие от современных судов, средневековые английские суды не ставили под сомнение право истцов подавать иск от имени группы или нескольких представителей для защиты всей группы. Это позволило осуществлять представительные иски в ситуациях, когда было слишком много отдельных сторон (что теперь является первым требованием для группового судопроизводства – многочисленность). Однако это правило не позволяло таким искам связывать аналогично расположенных отсутствующих сторон, что делало правило неэффективным. В ответ юристы добавили положения в договоры о присоединении потребителей, называемые «отказами от коллективных исков», которые запрещают подписавшим договоры подавать групповые иски. В 2011 году Верховный суд США в деле AT&T Mobility v. Concepcion вынес решение 5–4, согласно которому Федеральный закон об арбитраже 1925 года имеет приоритет над законами штатов, запрещающими договоры, запрещающие групповые иски, что затруднит потребителям подачу групповых исков. Несогласные указали на пункт о сохранении в федеральном законе, который позволял штатам определять, как договор или его положения могут быть отменены. В двух крупных делах 21-го века Верховный суд 5–4 вынес решение против утверждения групповых исков из-за различий в обстоятельствах каждого отдельного участника: сначала в деле Wal Mart v. Dukes (2011), а затем в деле Comcast Corp. v. Behrend (2013). Компании могут вставлять фразу «могут выбрать разрешение любого спора посредством индивидуального арбитража» в свои потребительские и трудовые договоры, чтобы использовать арбитраж и предотвратить групповые иски. Отвергая аргументы о том, что они нарушают права работников на коллективные переговоры, и что скромно оцененные потребительские требования будут более эффективно рассматриваться в рамках одного судебного процесса, Верховный суд США в деле Epic Systems Corp. v. Lewis (2018) разрешил использование отказов от коллективных исков. Ссылаясь на свое уважение к принципам свободы договора, мнение Epic Systems открыло дверь для драматического использования этих отказов в качестве условия трудоустройства, потребительских покупок и т. д. Некоторые комментаторы, выступающие против этого решения, рассматривают его как «смертный приговор» для многих трудовых и потребительских групповых исков и все чаще добиваются принятия законодательства для обхода его в надежде восстановить способность недостаточно представленных сторон судиться в группе. Сторонники (в основном пробизнес) решения Верховного суда утверждают, что оно соответствует принципам частного договора. Многие из этих сторонников давно утверждали, что процедуры групповых исков обычно несовместимы с требованиями надлежащей правовой процедуры и неоправданно способствуют рассмотрению в суде в противном случае незначительных претензий, тем самым предвещая антисудебный эффект решения. В 2017 году Верховный суд США вынес свое решение по делу Bristol Meyer Squibb Co. v. Superior Court of California, 137 S. Ct. 1773 (2017), постановив, что более пятисот истцов из других штатов не могут подать консолидированный массовый иск против фармацевтического гиганта в штате Калифорния. Это мнение, возможно, сделает общенациональные массовые иски и групповые иски невозможными ни в одном штате, кроме штата проживания ответчика. В 2020 году 11-й апелляционный суд постановил, что стимулирующие выплаты недопустимы. Стимулирующие выплаты — это относительно скромная выплата, производимая представителям класса в рамках мирового соглашения по классу. Решение было ответом на возражение, в котором утверждалось, что Правило 23 требует, чтобы ходатайство о выплате гонорара было подано до истечения срока для возражений членов класса; и выплаты представителю класса нарушают доктрину из двух решений Верховного суда США 1800-х годов.

Статистика

2010 жылға дейін бағалы қағаздарға жатпайтын топтық сот ісінің аяқталуы туралы ресми жарияланған тізім болған жоқ, алайда Стэнфорд құқық мектебінің Бағалы қағаздар топтық сот ісін ашықтау орталығында бағалы қағаздарға қатысты сот ісінің дерекқоры бар, сондай-ақ бірнеше коммерциялық компаниялар бағалы қағаздар бойынша келісімдердің тізімдерін ұстап тұрады. Федералдық келісімдерді зерттеуге арналған бір зерттеуде зерттеушіге қажетті мәліметтерді табу үшін сот ісінің дерекқорынан қолмен іздеу қажет болды, бірақ ақпаратты жинау қиын болғандықтан штаттық топтық сот ісі қарастырылмады.

Сындар

Сыныптық іс-қимылдарға қатысты бірнеше сын бар. Сыныптық іс жүргізу туралы заңның басымдығында, кейбір теріс сыныптық іс-қимылдар заңды талаптары бар сынып мүшелеріне зиян келтірген, жауапкершілікпен әрекет еткен күдік тартқандарға, мемлекетаралық саудаға кері әсер еткен және елдің сот жүйесіне деген сенімді күйретіп жіберген. Көп жағдайда сынып мүшелері сыныптық іс-қимылдан аз пайда көреді немесе мүлдем ешқандай пайда алмайды. Мұның мысалы ретінде адвокаттарға төленетін үлкен гонорарлар, ал сынып мүшелеріне құны аз немесе жоқ купондар немесе басқа да сыйлықтар беріледі; кейбір талапкерлерге басқа сынып мүшелерінің есебінен негізсіз сыйлықтар тағайындалады; және сынып мүшелерінің өз құқықтарын толық түсінуіне және тиімді пайдалануына кедерілес, шатастыратын хабарламалар жарияланады. Заң профессоры Милтон Хэндлер бұл құқықтық теорияны алғаш рет ұсынды, ол 1971 жылы жарияланған белгілі бір заң мақаласында сыныптық іс-қимылды "заңдасқан шантаж" түрі деп атады.

Қабылдалушының топтық іс-әрекеті

Әдетте талапкерлер топтық іс жүргізетін болса да, жауапкерлердің де топтық іс қозғауы мүмкін. Мысалы, 2005 жылы Орегон штатындағы Портленд Рим-католик архиепископиясы католик дін қызметкерлерінің жыныстық зәбірлеу оқиғаларына қатысты сотқа берілді. Архиепископияның барлық приходтарының мүшелері жауапкерлер тобы ретінде танылды. Бұл олардың мүлкін (жергілікті шіркеулерді) кез келген келісімге қосу мақсатында жасалды. Егер талапкерлер мен жауапкерлер екеуі де сот бекіткен топтарға біріккен болса, онда бұл іс екі жақты топтық іс деп аталады.

Жаппай іс-шаралар

Сыныптық іс бойынша талапкер соттан ұқсас жағдайдағы адамдар тобының атынан сотқа жүгінуге рұқсат сұрайды. Барлық талапкерлер мұндай келісімді іздемейді немесе ала алмайды. Процедуралық балама ретінде талапкердің адвокаты клиент ретінде таба алатын ұқсас жағдайдағы әрбір адамды тіркеуге тырыса алады. Содан кейін талапкердің адвокаты осы адамдардың барлығының талаптарын бір шағымда, «жаппай іс» деп аталады, біріктіріп, егер топ сертификатталған болса, бірдей тиімділік пен экономикалық ықпалға ие болуға үміттенеді. Жаппай істер сыныптық істер үшін белгіленген егжей-тегжейлі рәсімдерден тыс жүзеге асырылатындықтан, олар талапкерлерге, сотталушыларға және сотқа ерекше қиындықтар туғызуы мүмкін. Мысалы, сыныптық істерді реттеу сыныптық кеңестермен және өкілдермен келіссөздер жүргізудің, сот тексеруінің және хабарлама жасаудың белгілі бір жолын ұстанады. Жаппай іс арқылы ұсынылған көптеген талаптарды біркелкі реттеуге мүмкіндік болмауы мүмкін. Кейбір штаттарда, мысалы, көпшілік дауыс беру арқылы барлық жаппай іс талапкерлері үшін шешім қабылдауға талапкердің адвокатына рұқсат беріледі. Басқа штаттарда, мысалы Нью-Джерсиде, әр талапкер өзінің жеке талаптарын реттеуге келісімін беруі керек.

Аргентина

"Халаби" ісінде топтық сот процесі мойындалды (Жоғарғы Сот, 2009).

Австралия мен Жаңа Зеландия

Топтық сот процестері Австралияның заң жүйесінің бір бөлігіне 1992 жылы Федералды Парламент Австралияның Федералды соты туралы заңға "өкілдік іс жүргізуді" енгізу үшін түзету жасаған кезде ғана айналды, бұл американдық "топтық сот процесіне" балама болып табылады. Жаңа Зеландияның заң жүйесінде де топтық сот процестері баяу дамыды. Дегенмен, топ өкіл арқылы сотқа шағымдануға құқылы, ал Жоғары Сот ережелерінде бір немесе бірнеше адам "бір сот процесінің мәніне ортақ мүдделі" барлық адамдардың атынан немесе олардың мүддесі үшін сотқа жүгіне алады делінген. Жаңа Зеландияда топтық сот процестерінің пайда болуы мен дамуына сот процесін қаржыландырушылардың үлкен әсері болды. Мысалы, банктердің салған айыптарына қатысты "Ақы төлеудегі әділдік" ісін Австралия мен Жаңа Зеландияда сот дауларын қаржыландыру және басқарумен айналысатын Litigation Lending Services (LLS) компаниясы қаржыландырды. Бұл Жаңа Зеландия тарихындағы ең ірі топтық сот процесі болды.

Австрия

Австрияның азаматтық іс жүргізу кодексінде (Zivilprozessordnung – ZPO) күрделі топтық сот ісін жүргізу үшін арнайы рәсім қарастырылмаған. Дегенмен, австриялық тұтынушылар ұйымдары (Verein für Konsumenteninformation (VKI) және Федералды еңбек палатасы / Bundesarbeitskammer) жүздеген, тіпті мыңдаған тұтынушылардың атынан талаптармен шықты. Мұндай жағдайларда жеке тұтынушылар өз талаптарын бір ұйымға беріп, ол ұйым берілген талаптар бойынша екі тарапты сотқа жүгінді. Ақшалай үлестірімдер топ мүшелері арасында қайта бөлінді. Бұл тәсіл «австриялық стильдегі топтық сот ісі» деп аталады және ол жалпы шығындарды айтарлықтай төмендетуге мүмкіндік береді. Австрияның Жоғарғы соты шешімінде барлық талаптар негізінен бірдей себептерге негізделген жағдайда мұндай сот процестерінің заңдылығын растады. Австрия Парламенті бірауыздан Австрияның Әділет министрінен жаппай талаптарды тиімді және лайықты түрде қарау үшін жаңа заңнаманы қарастыруды сұрады. Әділет министрлігі, Әлеуметтік қамсыздандыру, Ұрпақтар және Тұтынушылардың құқықтарын қорғау министрлігімен бірлесіп, 2005 жылдың маусым айында Венада өткен конференцияда осы мәселені талқылады. Әртүрлі салалардағы сарапшылар тобының көмегімен Әділет министрлігі 2005 жылдың қыркүйегінде жаңа заң жобасын әзірлеуді бастады. Бірақ жекелеген ұстанымдардың өте әртүрлі болуына байланысты саяси келісімге келу мүмкін болмады.

Канада

Канаданың провинциялық заңдары топтық іс қозғауға мүмкіндік береді. Барлық провинциялар талапкерлер тобын, ал кейбір провинциялар жауапкерлер тобын қабылдайды. Квебек 1978 жылы топтық іс жүргізу туралы заңнаманы қабылдаған алғашқы провинция болды. Онтарио 1992 жылғы Топтық іс жүргізу туралы заңмен одан кейін келді. 2008 жылға қарай 10 провинцияның 9-ы жан-жақты топтық іс жүргізу туралы заңнаманы қабылдады. Принс-Эдвард аралында, толыққанды заңнама болмағандықтан, Канада Жоғарғы Сотының Western Canadian Shopping Centres Inc. v. Dutton, [2001] 2 S. C. R. 534 шешімінен кейін топтық іс-қимылдар жергілікті сот ережелері бойынша қаралуы мүмкін. Канада Федералды соты Федералды соттар ережелерінің V.1 бөлігінде топтық іс қозғауға рұқсат береді. Саскачеван, Манитоба, Онтарио және Нова-Шотландия заңдарында немесе сот шешімдерінде ұлттық «қатысудан бас тарту» деп аталған топтық іс-қимылдарға рұқсат беріледі, осы арқылы басқа провинциялардың тұрғындары топтық талапкерлер тізіміне енгізілуі мүмкін және егер олар белгіленген тәртіппен және мерзімде бас тартпаса, ортақ мәселелер бойынша сот шешімімен міндетті болуы мүмкін. Сот шешімдері бойынша, бұл бір провинцияның сотына басқа провинциялардың тұрғындарын «қатысудан бас тарту» негізінде топтық іс-қимылға қосуға мүмкіндік береді. Сот пікірлері провинциялық заңнамалық ұлттық қатысудан бас тарту құқықтарын басқа провинциялардың тұрғындары үшін параллель топтық іс-қимылды растау мүмкіндігіне кедергі келтірмеу үшін қолдануға болмайтынын көрсетеді. Алғашқы болып растаған сот, әдетте, соттары параллель топтық іс-қимылды растаған провинциялардың тұрғындарын тізімнен шығарады. Алайда, Vioxx ісінде екі провинциялық сот Канада тұрғындары екі провинциядағы екі топтық іс-қимылдың мүшелері болған кездегі топтық іс-қимылды растады. Екі шешім де апелляцияға берілді. Басқа заңнамада топтық іс-қимыл рәсімдеріне тәуелсіз, көптеген талапкерлер атынан өкілдік іс жүргізу қарастырылуы мүмкін. Мысалы, Онтарионың Кондоминиум туралы заңына сәйкес, кондоминиумның басқарушы корпорациясы кондоминиумның ортақ мүлігіне келтірілген зиян үшін меншік иелері атынан сотқа шағымдануы мүмкін, тіпті корпорация ортақ мүлікке ие болмаса да. Канададағы ең ірі топтық іс 2005 жылы Нора Бернардтың бастамасымен, Канаданың тұрғын мектептер жүйесінің шамамен 79 000 аман қалғандарының Канада үкіметіне қарсы сотқа жүгінуіне әкелді. Өтемақы 5 миллиард доллардан асты.

Чили

Чили 2004 жылы топтық сот процестерін бекітті. Чили моделі техникалық тұрғыдан алғанда, бас тарту арқылы жүргізілетін топтық сот процесі, одан кейін ұжымдық немесе жеке болатын өтемақы кезеңі болып табылады. Бұл топтық сот процесінің мақсаты, егер сот жауапкерлігін анықтаса, жауапкерді erga omnes принципі бойынша жалпы жауапкершілікке тарту болып табылады, ал декларативтік шешімді сол процесте немесе басқа юрисдикциялардағы жеке процестерде залапты өтеу үшін пайдалануға болады. Егер соңғы жағдай орын алса, жауапкершілік талқыланбайды, тек залапты өтеу туралы мәселе қарастырылады. Чилидің процессуалдық ережелеріне сәйкес, бір жағдайда топтық сот процесі өтемақы алу үшін бас тарту мүмкіндігінсіз жүргізіледі. Бұл жағдайда жауапкерлер тұтынушыларды тікелей анықтап, өтемақы төлеуге қабілетті, яғни бұл олардың банк мекемесі болған жағдайда. Мұндай жағдайларда судья өтемақы кезеңін өткізіп, тікелей өтемақы төлеуді бұйыруға құқылы. 2005 жылдан бері 100-ден астам іс тіркелді, олардың көп бөлігін Чилидің тұтынушылардың құқықтарын қорғау агенттігі Servicio Nacional del Consumidor [SERNAC] қозғады. Көзге түсетін істердің қатарында Condecus v. BancoEstado және SERNAC v. La Polar істері бар.

Франция

Франция заңына сәйкес, бірлестік тұтынушылардың ұжымдық мүдделерін өкілдік ете алады, бірақ әр талапкер сотқа талап арызбен жеке аталуы керек. 2005 жылдың 4 қаңтарында президент Ширак тұтынушылардың құқығын арттыратын өзгерістерді ұсынды. 2006 жылдың сәуірінде заң жобасы ұсынылды, бірақ қабылданбады. 2012 жылы Францияда үкіметтік көпшілік өзгергеннен кейін, жаңа үкімет француз заңына топтық сот процесін енгізуді ұсынды. 2013 жылғы мамырдағы «Hamon» заң жобасы топтық сот процесін тұтынушылар және бәсекелестік дауларымен шектеуді мақсат етті. Заң 2014 жылдың 1 наурызында қабылданды.

Германия

Германияда топтық сот процесіне рұқсат берілмейді, себебі неміс заңдарында белгілі бір әрекеттердің нақты бір топқа әсер етуі деген түсінік қабылданбаған. Бұл талапкерлердің әрқайсысының әрекеттен зардап шеккенін жекелеген түрде дәлелдеуін, жеке зиянын көрсетуін және екі тарап арасындағы себеп-салдар байланысын растауын қажет етеді. Бірлескен сот ісі (Streitgenossenschaft) – бұл дауға қатысты бір құқықтық қауымдастыққа жататын, немесе ортақ фактілік немесе құқықтық негізге ие талапкерлерге рұқсат беретін заңдық амал. Бұл, әдетте, топтық сот процесі ретінде қарастырылмайды, өйткені әрбір жеке талапкер топқа мүше болғандықтан емес, дер кезінде келтірілген жеке зияны үшін өтемақы алуға құқылы. Сот істерін біріктіру (Prozessverbindung) – судьяға бірнеше жеке сот істерін бір үкіммен біріктіріп қарауға мүмкіндік беретін тағы бір тәсіл. ZPO-ның 147-бабына сәйкес, мұндай біріктіру тек барлық істер ортақ фактілік және құқықтық оқиғаға және негізге қатысты болған жағдайда ғана мүмкін.

Медиациялық рәсім

Корпоративтік құқық шеңберінде сот шешімінің іс жүргізуге қатысқан тараптардан тыс құқықтық күшінің кеңеюі көзделген. Бұл процедура Акционерлік қоғам туралы заңға (Aktiengesetz) сәйкес акция төлемдерін қарауға қолданылады. Медиация процедурасы туралы заңның (Spruchverfahrensgesetz §) 13-бабының 2-тармағына сәйкес, тиісті өтемақыны төлеу жөніндегі міндетті келісімді бұзу немесе оған бағыт беру туралы сот шешімі барлық акционерлерге, оның ішінде бұл мәселе бойынша бұрынғы келісімге келгендерге де қатысты және олар үшін де күшіне енеді.

Инвесторлар үлгісі бойынша іс жүргізу

Капиталды инвесторлардың үлгілік ісі туралы заң (Kapitalanleger Musterverfahrensgesetz) – инвестициялық нарықтағы даулар туындаған жағдайда көптеген әлеуетті зардап шеккен тараптардың үлгілік іс қозғауға мүмкіндік беруге бағытталған қадам. АҚШ-тағы топтық сот процесінен өзгеше, үлгілік іс процедурасына қатысу үшін әрбір зардап шеккен тарап жеке өзі сотқа шағымдануы тиіс.

Декларациялық іс-әрекеттің үлгісі

2018 жылдың 1 қарашасынан бастап Азаматтық іс жүргізу кодексі (Zivilprozessordnung) көптеген зардап шеккен тараптардың ұқсас талаптарын бір сот ісінде тиімді біріктіруге мүмкіндік беретін үлгілік декларативтік іс (§ 606 ZPO) енгізді. Тіркелген тұтынушыларды қорғау қауымдастықтары, егер олар кем дегенде 10 жеке тұлғаны өкілдік етсе, талаптардың немесе құқықтық қатынастардың фактілік және құқықтық негіздері орындалған-орындалмағаны туралы (жалпы) сот шешімін алуға өтініш бере алады. Бұл тұлғалар өз талаптарын іске асыру үшін тіркелуі керек. Мұндай шешімдер жалпы сипатта болғандықтан, әрбір жеке тұлға өз талаптарын жеке сот ісінде қорғауы тиіс. Құзыретті сот үлгілік декларативтік іс бойынша қабылданған шешіммен міндетті.

Қатысқан іс-қимыл

Германия заңдарында топтық сотқа ұқсас және көбінесе экологиялық құқықта қолданылатын Ассоциативтік іс-қимыл (Verbandsklage) да мойындалады. Азаматтық құқықта Ассоциативтік іс-қимыл жеке талаптарды талап ету және қорғау мәселесінде үшінші тараптан өкілдік етеді, соның салдарынан талапкер сот процесін бақылай алмайды.

АҚШ-қа қатысты топтық іс

Егер оқиғаның мән-жайлары АҚШ-қа қатысты болса, неміс азаматтары Германияда болған оқиғалар үшін АҚШ-та топтық сотқа жүгінуге құқылы. Мысалы, Эшедедегі пойыз апаты бойынша сот процесіне рұқсат берілді, себебі шағымданушылардың бір бөлігі АҚШ-тан келген және осы елде билеттер сатып алған.

Үндістан

1980 жылдары Үндістанның Жоғарғы Сотының шешімдері қоғамның мүңкісіз қалған топтарының құқықтары үшін сотқа жүгінуге рұқсат беру үшін қатаң талаптарды жеңілдетті. Бұл, американдық құқықтағыдай "топтық сот ісі" емес, бірақ, қоғамдық мүддедегі сот процесі Үндістанның Жоғарғы Соты мен түрлі жоғары соттарға Конституцияның 32- және 226-баптарына сәйкес сот шешімдерін қараудың кең өкілеттіктерінен туындады. Қоғамдық мүддедегі сот процесінде соттан талап етілетін өтеу шаралары барлық зардап шеккен топтарға зиянды өтеуден асып түседі, және кейде (дау тудыратын) заңның орындалуын соттың бақылауына алуға, тіпті Парламент заңдарының болмауы жағдайында нұсқаулықтар жасауға дейін барады. Дегенмен, бұл инновациялық сот практикасы Бхопал газ апатының құрбандарына көмектеспеді, олар процедуралық ережелерге байланысты Union Carbide компаниясына қарсы топтық сот ісін (американдық мағынасында) толыққанды жүргізе алмады, себебі мұндай сот ісін аяқтау мүмкін емес және оны жүргізу қиын болар еді. Оның орнына, Үндістан Үкіметі өз ата-аналық құқығын пайдаланып, барлық талаптарды қабылдады және олардың атынан сотқа жүгінді, бірінші Нью-Йорк сотында, кейін Үндістан сотында. Ақырында, мәселе Үндістанның Юнион Карбайд және Юнион Карбайд арасында (Жоғарғы Соттың бақылауымен) барлық құрбандардың барлық талаптарының толықтай реттелгені үшін келісімге келді. Қоғамдық мүддедегі сот процесінің ауқымы кеңейіп, үкіметтің әрекетсіздігінен зардап шеккен азаматтардың үлкен топтарын қамтыды. Бұл тенденцияға мысалдар: Дели қаласындағы барлық қоғамдық көліктің дизельдік қозғалтқыштардан қысылған табиғи газ қозғалтқыштарына ауыстырылуы, жоғары соттар мен Жоғарғы Соттың орманды пайдалануды бақылауы, ормандысыз қалдырудың алдын алу және Парламент Мәжілісі мен облыстық мәжіліске кандидаттардың мүліктік жағдайларын ашуға қатысты директивалар. Жоғарғы Сот атап көрсеткендей, қоғамдық мүддедегі сот процесі жариялану құралына айналып, конституциялық заңдылыққа және саясатқа қайшы келетін көмек алуға ұмтылуға бейім. Бақылаушылар көптеген жоғары соттар мен Жоғарғы Соттың кейбір судьялары үкіметтік емес ұйымдар мен белсенділердің жеке өмірге қатысты талаптарын қараудан бас тартатынын, биліктің бөлінуі және парламенттік егемендік туралы алаңдаушылықтарын айтады.

Италия

Италияда топтық сот ісін жүргізу туралы заңнама бар. Тұтынушылар қауымдастықтары тұтынушыларға зиян келтірген немесе залал тигізген корпорацияларға қарсы сот шешімдерін алу үшін тұтынушылар тобының атынан талап ашуға құқылы. Мұндай талаптардың саны артып келеді, және итальяндық соттар банктерге қарсы оларды қабылдады, олар бөлшек клиенттердің ағымдағы шоттарындағы ашылмаған сомаларға күрделі пайыздарды қолдануды жалғастыруда. Топтық сот ісін енгізу үкіметтің күн тәртібінде. 2007 жылдың 19 қарашасында Республика Сенаты 2008 жылғы қаржы заңнамасы аясында топтық сот ісін жүргізу туралы заңды қабылдады, бұл үкіметтің экономикалық басқаруына арналған қаржылық құжат. 2007 жылдың 10 желтоқсанынан бастап, итальяндық заң жүйесінде заң Палата қарауына түсті және Италия парламентінің екінші палатасы – Депутаттар палатасы да оны қабылдауы тиіс, осылай ғана ол толыққанды заңға айналады. 2004 жылы Италия парламенті тұтынушылар құқығы саласында топтық сот ісін жүргізудің бір түрін енгізуді қарастырды. Мұндай заң қабылданбады, бірақ ғалымдар топтық іс-қимылдардың (azioni rappresentative) итальяндық азаматтық процессуалдық қағидаттарына қайшы келмейтінін көрсетті. Топтық сот ісі итальяндық тұтынушылар кодексінің 140 bis бабымен реттеледі және 2009 жылдың 1 шілдесінен күшіне енді. 2021 жылдың 19 мамырында топтық сот ісіне қатысты итальяндық құқықтық базаның реформасы күшіне енді. №31 заңмен әзірленген және 2019 жылдың 18 сәуірінде жарияланған (№31/2019 заң) жаңа ережелер бастапқыда 2020 жылдың 19 сәуірінде күшіне енуі тиіс болған, бірақ екі рет кейінге шегерілді. Жаңа топтық сот ісіне қатысты ережелер енді Италияның азаматтық процессуалдық кодексіне (ICPC) енгізілген. Жалпы алғанда, жаңа топтық сот ісі тиімді құрал болып көрінеді, ол экономикалық ынталандыру жүйесі арқылы шағын талап иелерінің бейқұлықтарын жеңіп, өтемақы алуға мүмкіндік береді.

Нидерланды

Нидерланд заңдарына сәйкес, бірлестіктер (verenigingen) және қорлар (stichtingen) басқа адамдардың атынан ұжымдық сот процесін қозғауға құқылы, егер олардың жарғыларында (статутен) мұндай адамдардың мүдделерін ұсынуға өкілеттік берілген болса (Нидерланд азаматтық кодексінің 3:305а-бабы). Кез келген типтегі талаптарға рұқсат етіледі. Бұл 2016 жылғы 15 қарашадан кейін болған оқиғаларға қатысты ақшалай өтемақы талаптарын да қамтиды (2020 жылғы 1 қаңтарда күшіне енген жаңа заңнамаға сәйкес). Соңғы он жылдағы көптеген топтық сот процестері бағалы қағаздармен жасалған алаяқтыққа және қаржылық қызметтерге қатысты болды. Сот процесін жүргізетін бірлестік немесе қор жауапкермен ұжымдық келісімге келе алады. Мұндай келісімде, әдетте бастысы, зиянды өтеу үшін ақшалай компенсация қарастырылады. Амстердам апелляциялық соты мұндай келісімді барлық зардап шеккен тараптар үшін міндетті деп жариялай алады (Нидерланд азаматтық кодексінің 7:907-бабы). Зардап шеккен тараптар сот белгілеген мерзім ішінде, әдетте 3-6 ай, бас тарту құқығына ие. Сот Нидерландтан тыс жерде зиян шеккен тараптарға қатысты келісімдерді де міндетті деп жариялай алады. АҚШ соты АҚШ-та тұрмайтын және АҚШ-тан тыс жерде жасалған әрекеттер немесе әрекетсіздік салдарынан зиян шеккен тараптардың атынан қозғалған топтық сот процестерін қабылдауға құлшынбайтындықтан, АҚШ-тағы топтық сот процесі мен Нидерландтың ұжымдық сот процесінің бірігуі бүкіл әлемдегі талапкерлерді қамтитын келісімге әкелуі мүмкін. Мысалы, Royal Dutch Shell Oil Reserves Settlement АҚШ-тағы және АҚШ-тан тыс талапкерлерге де міндетті деп жарияланды.

Польша

Польша заңдары бойынша 2010 жылдың 19 шілдесінен бастап "Pozew zbiorowy" немесе топтық сот ісі қозғауға рұқсат берілген. Ортақ заңға негізделген талап арыз беру үшін кемінде 10 адам қажет.

Ресей

Ресей заңнамасы бойынша 2002 жылдан бері ұжымдық сот процесіне жол беріледі. Негізгі талаптар, АҚШ-тағы сияқты, көптеу болуы, ортақтық және жалпылама сипатта болуы шарттарын қамтиды.

Испания

Испания заңдары тұтынушылардың мүдделерін қорғау үшін тағайындалған тұтынушылар бірлестіктеріне шаралар қабылдауға мүмкіндік береді. Көптеген топтардың қазірдің өзінде ұжымдық немесе топтық сотқа шағымдану құқығы бар: белгілі бір тұтынушылар бірлестіктері, "ұжымдық мүдделерді" қорғау үшін заңды түрде құрылған органдар және зиян келген тараптардың топтары. Испанияның азаматтық процессуалдық ережелеріне енгізілген соңғы өзгерістердің бірі – белгілі бір тұтынушылар бірлестіктеріне белгілі бір тұтынушылар тобының атынан зиянды өтеуді талап ету үшін квази-топтық сотқа шағымдану құқығын беру. Ережелер тұтынушылар бірлестіктерінің бірдей зиянға ұшыраған жеткілікті мөлшердегі зиян келген тараптарды өкілдік етуін талап етеді. Сондай-ақ, испан сотының кез келген шешімінде жекелеген иеленушілердің тізімі немесе, егер мұндай мүмкін болмаса, шешімнен пайда алу үшін орындалуы тиіс талаптар көрсетіледі.

Швейцария

Швейцария заңдарында топтық сот процесінің ешқандай түріне жол берілмейді. 2006 жылы үкімет кантондық азаматтық процессуалдық кодекстерін алмастыратын жаңа федералдық азаматтық процессуалдық кодекс ұсынғанда, топтық сот процесін енгізуден бас тартты, себебі көптеген адамдардың өзі процеске тарап ретінде қатыспаған жағдайда, біреуге олардың құқықтарын іске асыруға рұқсат беру еуропалық құқықтық ойлауға қайшы келеді. Сонымен қатар, топтық сот процесі тіпті оның туған жері – АҚШ-та да әртүрлі пікір тудырады, өйткені ол маңызды процессуалдық мәселелерге алып келуі мүмкін. Ақырында, топтық сот процесі ашық немесе жасырын түрде зәулімдікке ұшырауы мүмкін. Дауға түскен сомалар көбінесе өте зор болғандықтан, жауапкер кенеттен үлкен қарызға батып, банкрот болудан сақтану үшін (құқықтық шантаж деп аталатын) мәмілеге келісуге мәжбүр болуы мүмкін.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльс соттарының азаматтық іс жүргізу ережесі 1999 жылы күшіне енді және шектеулі жағдайларда топтық сот ісін қарау туралы бұйрықтарды көздейді (19.6-тармақ бойынша). Бұл ережелер көбінесе қолданылмады, азаматтық іс жүргізу ережесі күшіне енгеннен кейінгі алғашқы он жылда бірінші инстанцияда тек екі іс қаралды. Дегенмен, 2015 жылғы тұтынушылар құқығы туралы заңмен бір салалық механизм қабылданды, ол 2015 жылдың 1 қазанынан бастап күшіне енді. Осы заңның ережелеріне сәйкес, бәсекелестік заңнамасын бұзу фактілері бойынша ұжымдық іс жүргізу рәсімдеріне қатысуға келісу немесе бас тарту мүмкіндігі қарастырылады. Қазіргі таңда Англия мен Уэльсте топтық сот процесіне ең жақын механизм осы болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та топтық өкіл, сондай-ақ жетекші талапкер, аталған талапкер немесе өкілдік ететін талапкер деп аталады, ол топтық сот ісіндегі аталған тарап болып табылады. Топтық өкіл сот ісіне қатысушы ретінде аталғанмен, сот істі топтық сот ісі ретінде бекіткен кезде оны мақұлдауы тиіс. Топтық өкіл топ мүшелерінің барлық мүдделерін білдіре алуы керек, яғни топ мүшелеріне тән болуы және олармен қайшылықтары болмауы керек. Ол адвокатты жалдауға, сотқа шағымдануға, іс бойынша кеңес беруге және кез келген келісімге келісуге жауапты. Мұның орнына, топтық өкіл (соттың қалауынша) қайтарылған сомадан өтемақы алуға құқылы болуы мүмкін.

Тірі тұру

1933 жылғы Бағалы қағаздар туралы заңның 11-тарауы бұзылғаны туралы талаптармен байланысты бағалы қағаздар бойынша топтық сот ісінде "қызметкерлер мен директорлар корпорациямен бірге тіркеу туралы мәлімдемедегі маңызды бұрмалаушылықтар үшін жауапты болады". 1933 жылғы Заңның 11-тарауы бойынша топтық сот ісін қозғау үшін талапкер өзінің акцияларын даулы тіркеу туралы мәлімдемеге "байланыстыра" алатынын, онда маңызды қателік немесе жоғары жатқан мәліметтер бар деп айтылғанын дәлелдеуі керек. Акцияларын нақты анықтау мүмкін болмаған жағдайда, мысалы, бірнеше рет шығарылған бағалы қағаздар Депозиттік траст компаниясында бірыңғай жиынтықта сақталса және жеке акцияларды физикалық түрде анықтау мүмкін болмаса, талапкердің талаптарын қарау мүмкін болмайды. Федералды соттардағы істерді тек сот істі қарауға құзыретті болса және іс 23-тарауда белгіленген талаптарға сәйкес келсе ғана топтық сот ісі ретінде қарауға болады. Федералды топтық сот ісінің басым көпшілігінде топ талапкер рөлінде әрекет етеді. Алайда, 23-тарауда жауапкерлердің топтық сот ісін қозғауы да қарастырылған. Көбінесе федералды соттар жауапкерлерге, ал штаттық соттар талапкерлерге көбірек мүмкіндік береді деп есептеледі. Көптеген топтық сот ісі бастапқыда штаттық сотқа беріледі. Жауапкер көбінесе істі федералды сотқа беруге тырысады. 2005 жылғы Топтық сот ісінің әділдігі туралы заң федералды соттарға барлық топтық сот ісі бойынша бастапқы юрисдикцияны беру арқылы жауапкерлердің штаттық істерді федералды сотқа беру мүмкіндігін арттырады, мұнда залал өтемақысы пайыздар мен шығыстарды есептемегенде 5,000,000 доллардан аспауы керек. Топтық сот ісінің әділдігі туралы заңда, басқалармен қатар, 1995 жылғы Жеке бағалы қағаздар бойынша сот ісін реформалау туралы заңмен қамтылған акционерлердің топтық сот ісі және ішкі корпоративтік басқару мәселелерінен бас тарту қарастырылған (соңғысы әдетте Делавэр штатының соттарында акционерлік туынды сот ісі ретінде қаралады, бұл көптеген ірі корпорациялардың тіркелген штаты).

23-бапқа сәйкес топқа сертификаттау

Істің топтық іс ретінде қаралуы және топқа қатыспаған мүшелер үшін міндетті болуы үшін, сот топтық іс жүргізуді қалаған тараптың өтініші бойынша 23-бап бойынша класты растауы керек. Классқа сертификат беру үшін өтініш беруші тарап 23-баптың (а) тармағында тізілген барлық талаптарға, сондай-ақ 23-баптың (б) тармағында тізілген талаптардың кемінде біреуіне сай болуы тиіс. "Сандық" термині кластағы адамдардың санын білдіреді. Сертификат алу үшін класта мүшелердің саны жеткілікті болуы керек, олардың әрқайсысын жеке-жеке сотқа талапкер ретінде қосу ыңғайсыз болар еді. Типикалық талап – аталған талапкердің талаптары немесе қорғаныстары кластағы барлық басқа адамдардың талаптары мен қорғаныстарына ұқсас болуын қамтамасыз етеді.

Хабарлама және есеп айырысу

Тиісті процесс көбінесе топтық сотқа қатысты хабарламаны топ мүшелеріне жіберуді, жариялауды немесе таратуды талап етеді. Осы хабарлама беру рәсімінің бір бөлігі ретінде бірнеше хабарлама болуы мүмкін: біріншіден, топ мүшелеріне топтан шығуға мүмкіндік беретін хабарлама, яғни егер жеке тұлғалар өздерінің жеке сот ісін бастағысы келсе, олар топтық өкілдерге немесе сотқа уақтылы хабарлама берген жағдайда ғана мұндай құқыққа ие. Екіншіден, егер келісім туралы ұсыныс болса, сот әдетте топтық өкілдерге бекітілген топ мүшелерінің барлығына келісім туралы хабарлама жіберуді бұйырады, осы ұсынылған келісімнің мәліметтерін хабарлайды.

Мемлекеттік соттар

1938 жылдан бері көптеген штаттар FRCP-ға ұқсас қағидаларды қабылдады. Дегенмен, Калифорния сияқты кейбір штаттарда азаматтық процессуалдық жүйелер федералдық қағидалардан айтарлықтай өзгеше; Калифорния кодекстері топтық сот процесінің төрт түрлі түрін көздейді. Осының салдарынан, Калифорниядағы топтық сот процесінің күрделі мәселесіне арналған екі жекелеген монография жарық көрді. 2024 жылғы наурыз айының мәліметі бойынша, Вирджиния және Массачусетс штаттары ғана топтық сот процесін қарастырмайды. Ал Нью-Йорк сияқты басқа штаттар топтық сот процесі ретінде қаралатын талаптардың түрлерін шектейді.