Кіріспе

Дауды шешу түрі Америка Құрама Штаттары заңнамасы бойынша төрелік – дауды шешудің баламалы түрі болып табылады. Арбитраж – бұл дау тараптарының үшінші тарапқа (арбитр(лер)ге) өздерінің дәлелдерін және құқықтық аргументтерін шешу үшін ұсынуға келісетін сот процесіне балама. Іс жүзінде, төрелік көбінесе сот ісінің орнына қолданылады. Кейбір жағдайларда арбитр төреші ретінде сипатталады. Америка Құрама Штаттарында төрелікке қатысты ең басты құжат – Федералдық төрелік туралы заң (ресми түрде 1925 жылғы Америка Құрама Штаттарының төрелік туралы заңы, көбінесе FAA деп аталады). Заңға сәйкес, көп жағдайда екі тараптың дау туғанға дейін немесе кейін төрелікке келісімі болған жағдайда төрелік заңды болып саналады. Жоғарғы Сот көптеген, бірақ барлық емес, жағдайларда төрелікке жағымды көзқарас танытты, сонымен қатар федералды үкімет 2022 жылы төрелік келісімдеріне қатысты белгілі бір ерекшеліктерді қабылдады. Штаттарға Жоғарғы Сот және басқа да федералды соттар төрелікті шектейтін немесе кемсітетін заңдар қабылдауға тыйым салынған. Төрелік практикасы, әсіресе жұмысшылар/тұтынушылар мен ірі компаниялар мен ұйымдар арасындағы "мәжбүрлі" төрелік шарттары, жалпы халықтың және сот адвокаттарының күшейіп келе жатқан назарына ілікті. Төрелік шарттарының күшіне қатысты түрлі шақырулар бар, және егер төрелік шартының құзыретіне кіретін дау сексуалдық қысым көрсетуге немесе шабуылға қатысты болса, онда АҚШ-та оларды күшіне енгізу мүмкін емес.

Тарих

Төрелікке келісімдер ортақ құқықта күшіне енбейтін. Бұл ереже Лорд Коуктың 1609 жылғы Вайнор ісінде (8 Co. Rep. 81b, 77 Eng. Rep. 597) айтқан сөзіне дейін жетеді, онда төрелікке келісімдер тараптардың бірімен қайтарылып алынуы мүмкін еді. Өнеркәсіптік революция кезінде саудагерлер бұл ережеге наразылық білдірді. Олар көптеген құнды бизнес қарым-қатынастардың жылдар бойына қымбат сот даулары арқылы жойылғанын, ал соттардың ережелері бизнесмендердің бейресми нормалары мен әдет-ғұрыптарынан едәуір өзгешеленетінін мәлімдеді. Төрелік сот тезірек, азаматтық дауға аз ұшырап, арзан болатыны жарияланды. Осының нәтижесінде 1920 жылы Нью-Йорк төрелік заңы, одан кейін 1925 жылы АҚШ төрелік заңы (қазіргі Федералдық төрелік заңы) қабылданды. Екеуі де төрелікке келісімдерді жарамды және орындалатын етіп белгіледі (егер бір тарап алаяқтық, әділетсіздік немесе келісімнің жарамдылығына нұқсан келтіретін басқа да себептерді көрсетпесе). Мемлекетаралық сауданың мағынасын сот кеңейтуіне байланысты, Жоғарғы Сот 1980 және 1990 жылдардағы бірқатар істерде FAA-ны мемлекетаралық сауданың дерлік толық көлемін қамтитындай етіп қайта қарастырды. Осы процесте Сот FAA-ның төрелікке қатысты көптеген штаттық заңдарға басымдық екенін анықтады, олардың кейбіреулері штат заң шығарушылар тарапынан өз жұмысшыларын және тұтынушыларын күшті бизнес мүдделерінен қорғау үшін қабылданған. 1991 жылғы Гилмер шешімінен бастап төрелік еңбек құқығы саласында күрт өсті, 1992 жылы міндетті төрелік шарттарына бағынған қызметкерлердің үлесі 2,1 пайызды құраса, 2017 жылы 53,9 пайызға жетті.

Келісімшарттық төреліктің коммерциялық және басқа түрлері

Коммерциялық төрелік шарт негізінде келісімшарт құқығына немесе халықаралық шарттар құқығына орналасқандықтан, тараптардың дауларын төрелікке жіберу туралы келісімі заңды күші бар келісімшарт болып табылады. Барлық төрелік шешімдер «қорытынды және міндетті» деп есептеледі. Алайда, бұл заң талаптарын жойпайды. Заң бойынша төрелікке жатпайтын кез келген дау (мысалы, қылмыстық іс) төрелікке берілуі мүмкін. Сонымен қатар, төрелік келісімдері тек тікелей немесе жанама түрде төрелікке келіскен тараптарды ғана байланыстырады, және тараптар бұрын «оны төрелікке беруге келіспесе», төрелік процесіне қатысуға міндетті емес. Тек тараптардың алдын ала келісімі арқылы ғана төреші дауларды шешуге қажетті өкілеттікке ие болады. Төрелік шартына қол қоймаған тараптар, кейіннен шартына қол қойған тараппен кездейсоқ (әдетте заңбұзушылық арқылы) қатысы болған жағдайда да, төрелік шартымен байланыстырыла алмайды. Дегенмен, үшінші тараптар төрелік келісімдерімен байланысты болуы мүмкін, егер олар эстоппл принципіне, тараптармен агенттік қатынастарына, төрелік келісімін қамтитын шартты қабылдауға, шарт бойынша үшінші тараптың мүддесіне немесе корпоративтік жамылғыны бұзуға негізделген жағдайларда болса. Екі тараптың дауды төрелікке беруге келіскен-келмегендігі мәселесі соттың қарауына жатады, өйткені тараптар төрелікке келіспесе, төрешінің өкілеттігі болмайды. Алайда, талап төрелікке жататын мәселелердің шеңберіне кіретініне қатысты мәселелер сот қарауына жатады, егер тараптар төрешінің өзінің өкілеттігінің шеңберін анықтауға құқығы бар екені туралы нақты келісімге келмесе. Көптеген соттар жалпы төрелік шарттарын, мысалы, белгілі бір шарттан туындаған немесе оған байланысты кез келген дауды төрелікке жіберу туралы келісімді, төрешіге нақты мәселенің аталған шарттан туындайтынын немесе оған қатысты екенін анықтауға рұқсат бермейді деп санайды.

Пайыздық төрелік

Үкіметтер, әсіресе 1902 жылғы көміршілер ереуілі сияқты ірі еңбек дауларын шешу үшін төрелікке жүгінген. Төрешінің бейтараптығымен ұжымдық шарттың талаптарын анықтайтын мұндай төрелік түрі, мүдделік төрелік деп аталады. Американың Біріккен болат жұмысшылары 1970 жылдары шетелдік бәсекеге осалдығын арттырған, ұзақ және қымбат ереуілдерден қашу мақсатында "Эксперименттік келіссөздер келісімі" деп аталатын мүдделік төреліктің күрделі формасын қабылдады. Бас лига бейсболы, ойыншылардың еркін агенттікке құқығы жоқ жағдайдағы келісімшарттарының шарттарын белгілеу үшін, төреші екі тараптың соңғы ұсыныстарынан біреуін таңдайтын мүдделік төреліктің бір түрін пайдаланады. Қазіргі кезде мүдделік төрелік ең көп қолданылатыны – ереуілге шығу құқығы жоқ мемлекеттік қызметкерлер (мысалы, құқық қорғау органдары және өрт сөндірушілер).

Шағымдар бойынша төрелік

Кәсіподақтар мен жұмыс берушілер ұжымдық келісімшарт бойынша туындаған қызметкерлердің және кәсіподақтардың наразылықтарын шешу үшін төрешілікті пайдаланды. Американың Біріккен Киімшілер Кәсіподағы жиырмасыншы ғасырдың екінші онжылдығында киім өндірушілермен келісілген Бейбітшілік протоколының маңызды бөлігі ретінде төрешілікті енгізді. Наразылықтарды төрешілікпен шешу Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, көптеген кәсіподақтар ереуілге бармауға уәде бергенде, одан да кең таралды. Келісімшарт шарттары бойынша дауларды реттеуге тырысқан Соғыс Еңбек Кеңесі ұжымдық келісімшарттарға наразылықтарды төрешілік етуді қосуды талап етті. Жоғары Сот кейіннен еңбек төрешілігін федералды еңбек саясатының маңызды аспектісі етіп, "Болат өндірушілердің трилогиясы" деп белгілі болған үш іс бойынша шешім шығарды. Сот наразылықтарды төрешілікпен шешуді дауды шешудің басым әдісі деп санайды және төрешілердің шешімдерін, егер олар ұжымдық келісімшарттан туындамаса, жоққа шығаруға болмайтынын мәлімдеді. Мемлекеттік және федералды заңдар шешімді тар шеңберде (мысалы, алаяқтық) жоюға мүмкіндік береді. Төрешілер шешімдеріне берілген осы қорғау кәсіподақтар мен басқару жүйесіне негізделген, ол екі тарапқа да заңмен қорғалған процедуралық құқықтарды қамтамасыз етеді. Бұл жағдайда заңмен қорғалған процедуралық құқықтар екі тараптың да процесте тиісті өкілдікке ие болуын және төрешілердің бейтараптылықты сақтап жұмыс істеуін білдіреді. Ұлттық Төрешілер Академиясына жүгініңіз.

Бағалы қағаздар төрелігі

Америка Құрама Штаттарының құнды қағаздар индустриясында, брокерлік фирмалар мен олардың клиенттері арасындағы дауларды шешудің арбитраж әдісі ұзақ жылдар бойы басымдыққа ие болды. Арбитраж процесі өз ережелері бойынша, келісімшартта белгіленгендей жұмыс істейді. Құнды қағаздар бойынша арбитраж істерін негізінен Қаржылық индустрияны реттеуші орган (Financial Industry Regulatory Authority) жүргізеді. Құнды қағаздар индустриясы даулар туындамас бұрын тараптардың дауларын арбитраж арқылы шешуге келісетін алдын ала арбитраж келісімдерін пайдаланады. Аталған келісімдер 1987 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының Shearson v. MacMahon, 482 U.S. 220 ісінде қолдау тапты. Бүгінгі күні құнды қағаздарға қатысты топтық сот ісінен басқа, брокерлік фирмаларға қатысты барлық даулар арбитраж арқылы шешіледі. SEC Сенаттың Әділет комитетінің мүшелерінен жеке инвесторларды қорғау бойынша заңнамалық міндеттерін орындамағаны үшін сынға ілікті, себебі барлық брокерлер арбитраж талап етеді. Арбитраж сот бақылауындағы тергеу процесін қамтамасыз етпейді, арбитрлерден дәлелдемелер ережелерін сақтауды талап етпейді, немесе прецедент құратын жазбаша шешімдерге, сот практикасына әкелмейді, сондай-ақ бұрынғыдай тиімділікке қол жеткізбейді. Арбитрлерді таңдаудағы бейтараптықсыздық, жасырын мүдделердің қақтығысы және арбитраж алқасы судьяның нұсқауларын орындаудан бас тартқан жағдай да мәселе ретінде көтерілді.

Сот аралық төрелігі

Кейбір мемлекеттік сот жүйелері сот арқылы міндетті төрелікті енгізді; отбасы құқығы (әсіресе балаларға қатысты мәселелер) ең айқын мысалы болып табылады. Сот төрелігі көбінесе тек кеңес беруші дау шешу тәсілі болып табылады, бұл шешімге жетуге жасалған алғашқы қадам, бірақ ешбір тарапты міндеттейтін емес және жаңадан сот отырысын өткізуге мүмкіндік береді. Сот өкілдері өз жақтарынан мәселені тәуелсіз үшінші заңгерге ұсынады, ол келісімге қатысты пікір білдіреді. Егер тараптар дауды шешу процесін жалғастыруды шешсе, шартта белгіленген талаптарға сәйкес алғашқы төрелікке байланысты белгілі бір санкциялар қолданылуы мүмкін.

Төрелік шарт

Конгресс арбитраждық шарттарды қолдау саясатын білдірді. Бұл қолдау Федералдық төрелік туралы заңда (FAA) көрінеді, ол міндетті және күшін жоққа шығаруға болмайтын төрелікке мүмкіндік береді, онда тараптар төрешінің шешіміне сотқа шағымдану құқығынан бас тартады. Prima Paint Corp. v. Flood & Conklin Mfg. Co. ісінде АҚШ Жоғарғы Соты «ажырату принципін» орнатып, келісімшарттың күші бар екені арбитраждық рәсімдерге дейін сотта даулануға тиіс екенін, егер арбитраждық баптың өзі дауға түспесе, белгіледі. Бүгінде міндетті (немесе «мәжбүрлі») арбитраждық шарттар АҚШ-та кең таралған. АҚШ-тың 20 ең ірі кредит картасын шығарушы компаниясының 15-і, 8 ең ірі ұялы телефон компаниясының 7-і және Сиэтлдегі 3 ірі велосипед бөлісу компаниясының 2-і өздерінің тұтынушылармен жасаған келісімшарттарына осындай шарттарды қосады. Арбитраждық шарттар электрондық түрде «қол қойылған» жағдайда күшіне енуі мүмкін, бірақ Калифорния соттары арбитраждық келісімге қол қойылғанда электрондық қолтаңбадан гөрі жазбаша қолтаңбаны орындау оңайырақ екенін мәлімдеді. FAA сонымен қатар арбитраждық келісімдерді орындауға кедергі келтіретін немесе кемсітетін штаттық заңдарды күштен шығарады және жарамсыз деп таниды деп түсіндірілді. Мәселен, 2023 жылы Калифорния Ассамблеясының 51-заңына қарсы шешім шығарылып, Тоғызыншы апелляциялық соты Калифорнияның заң жобасы арбитраждық келісімдерді жақтайтын «жалпы ұлттық саясатты» шектегенін анықтады. Ұқсас жағдайлар арбитраждық баптардың ауқымын азайтуға тырысқан Нью-Джерси, Нью-Йорк және Вашингтон штаттарының заңнамасына да қатысты. Сақтандыру саласында арбитраж McCarran–Ferguson заңына сәйкес штат деңгейінде реттелуімен күрделенеді. Алайда, федералдық деңгейде округтік сот шешімі МакКарран Фергюсонға әкімшілік түсіндірмелер емес, штаттық заңдардың қажет екенін анықтады. AT&T Mobility v. Concepcion (2011) ісінде Жоғарғы Сот тұтынушының стандартты шартындағы арбитраждық бапты қолдады, ол сотқа шағымдану және топтық сот процесінен бас тартуды қамтиды. Бірақ бұл бап салыстырмалы түрде кеңпейілді болды, өйткені компания барлық төлемдерді төлейтін, егер шараның негіссіздігі анықталмаса және шағын талаптар соты қол жетімді болып қалатын. Келісімшарттың күшіне енуі үшін осы қорғау шаралары ұсынылады және оның әділсіздігіне жол берілмейді. Жоғарғы Сот сондай-ақ арбитраждық бапты күшіне енгізу туралы мәселелерді қарағанда, қалған іс бойынша сот процесін тоқтатуға рұқсат береді деп шешті. 2023 жылғы Coinbase v. Bielski ісінде сот федералдық округтік соттар осындай іс бойынша арбитраждық шағым кезінде іс қарауды тоқтатуы керек деп шешті. Арбитраждық шарттар кейбір дауларды арбитражға жіберуден босататын түрде жазылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, босатылған дауларды арбитражға мәжбүрлеу туралы өтініштер қанағаттандырылмайды, бұл 2023 жылы Тоғызыншы округтің сот алқаларының бірі шығарған қаулысында көрсетілген. Аталған шешімде Сайпан казиносы лицензиялық талаптарды міндетті арбитражға жатқызудан босатып, арбитраждық келісімге енгізді.

Оптимизациялау ережелері

Кейбір АҚШ-тағы төрелік шарттары тараптарға төрелік келісімінен бас тартуға және оған бағынбауға мүмкіндік береді. Көптеген компаниялар өз төрелік келісімдерінде бас тарту шарттарын пайдаланады, көбінесе тұтынушылар мен компаниялар арасындағы шарттарда тұтынушыларға 30 немесе 60 күн уақыт беріледі, олар пошта немесе электрондық пошта арқылы бас тарту туралы хабарлама жіберуге тиіс. Бас тарту мүмкіндігін қосу шарттың әділдігіне қол жеткізу ықтималдығын арттырады. Hopkins v. World Acceptance Corp ісі, Ferrara v. Luxottica ісінде сілтеме жасалғандай, төрелік келісімінен бас тартпау төрелікке мәжбүрлеу туралы өтінішке қарсы тұру қабілетін әлсіретеді. Төрелік келісімдері бар көптеген несиелік карта компаниялары карта иелеріне бас тартуға мүмкіндік береді, бірақ компания процедуралары тұтынушыларға осы мүмкіндікті пайдалануды қиындатуы мүмкін.

Қолданылуды анықтау

Дұрыс жасалған төрелік шарттары, әдетте жарамды болса да, олар заңдар мен қоғамдық тәртіпке сәйкес келуі үшін сотта күдік тудыруға жатады. Төрелік шарттары әдепсіздікке қарсы келгендіктен, орындалмау мүмкіндігі де бар. Әдетте, төрелік шарттың жарамдылығын сот, төреші емес, шешеді. Дегенмен, егер төрелік келісімнің өзінің жарамдылығы күмәнді болса, онда бұл мәселені алдымен төрешілер шешеді. Бұл – ажыратылу принципі деп аталады. Мысалы, *Rent A Center, West, Inc. v. Jackson* ісінде АҚШ Жоғарғы Соты «FAA бойынша, егер төрелік келісіміне төрешінің келісімді орындау туралы шешім қабылдауы кірсе, егер тарап осы нақты келісімнің орындалуын күдік тудырса, аудандық сот бұл шағымды қарастырады, ал егер тарап келісімнің жалпы орындалуын күдік тудырса, онда бұл мәселені төреші шешеді» деген қаулы шығарды. Басқаша айтқанда, заң әдетте федералдық соттарға осы «кіру қақпасы» немесе жарамдылық туралы мәселелерді шешуге мүмкіндік береді, бірақ Жоғарғы Сот Джексонның нақты бапқа емес, келісімшарттың барлығына бағытталғандықтан, төрешінің жарамдылықты шешкенін айтты. Дауларға дейінгі төрелік келісімдерді күшпен жүзеге асыруға қарсы тұратын *Public Citizen* атты әлеуметтік ұйым бұл шешімді теріс бағалады: «Сот компанияларға өз келісімшарттарын осылай жазуға рұқсат берді, яғни компанияның өз төрешісі істі оған берудің әділдігін шеше алады». Төрелік шарттарында сондай-ақ нақты рәсімдер қарастырылуы керек, ал олардағы шатасу немесе беймәлімдік олардың күшін жоюға әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайдың бір мысалы *SoLo Funds* компаниясына қарсы сот ісінде орын алды, онда Филадельфиядағы федералдық судья қосымшаның төрелік талаптарын жеткілікті түрде көрсетпегендіктен, шарт әдепсіз деп танылды және *SoLo* компаниясының төрелікті мәжбүрлеу туралы өтініші қабылданбады. Төрелік келісімдерінің күшін жоюға байланысты беймәлімдік мәселелері тараптар арасындағы келісімнің дәлелдемесіне дейін барады. Мысалы, *Romano v. BCBSM* ісінде Мичиган штатының *Blue Cross Blue Shield* компаниясы 2023 жылдың маусым айында АҚШ округтік судьясы Джордж Карам Стих III онлайн өтінім беру процесі қызметкерге төрелік келісімі туралы жеткілікті хабарлама бермегенін айтқаннан кейін, бұрынғы қызметкерге қарсы төрелікті мәжбүрлей алмады.

Төрелік шарттың өзгеруі

Hooters v. Phillips ісі арқылы Оңтүстік Каролина штатында төрелік келісімдеріне қатысты маңызды мәселе туындады. 1999 жылғы іс бойынша, федералды округтік сот Hooters компаниясының 1996 жылы дауларды шешу қағидаларын осыншалықты теріс өзгертіп, келісімнің ақылға сыймас деп танылуына себеп болды. Бұл өзгеріске Hooters компаниясының дауларды шешу ісіндегі барлық төрешілерді компанияның бұрыннан мақұлдаған тізімінен, тіпті Hooters басшыларынан таңдауды талап етуі себеп болды. 2022 жылдың сәуір айында Төртінші апелляциялық сот Coady v. Nationwide Motor Sales ісінде Nationwide Motor Sales компаниясының шарты Coady қол қойған шартты өзгертуге олардың ғана құқығы бар екенін анықтады. Сот Hooters v. Phillips ісіне сілтеме жасап, жұмыс берушінің қызметкерлерін хабардар етпестен төрелік ережелерін "толығымен немесе ішінара" өзгертуге мүмкіндігі болған жағдайды қарастырды. Калифорния апелляциялық соты да Peleg v. Neiman Marcus ісінде ұқсас шешімге келді, онда төрелік келісіміне жасалған бір жақты өзгеріс оны жарамсыз деп таныды. Amazon Flex қызметі арқылы жұмыс істейтін жүргізушілермен жеке құпияға қатысты дау кезінде төрелік шарттарының өзгертілуіне байланысты тағы бір жағдай тіркелді. Amazon Flex жүргізушілері компанияның жеке Facebook әңгімелерін тыңдағанын мәлімдеп, топтық сотқа шағымданып, 2019 жылғы Amazon Flex-ке қатысты жаңартылған шарттар оларға дұрыс жеткізілмегенін, ал төрелік шартын қамтымайтын 2016 жылғы шарттар қолданылуы керек деп талап етті. Нәтижесінде, Тоғызыншы апелляциялық сот Amazon төрелікке мәжбүрлеуді талап етіп отырғандықтан, 2019 жылғы жаңартылған шарттар туралы жүргізушілерді хабардар етуді Amazon-ның дәлелдеуге міндетті екенін және төрелікке мәжбүрлеудің қажеті жоқ екенін шешті.

Төрелік ету құқығынан бас тарту

Кейбір соттар тараптардың түрлі іс-әрекеттері арқылы арбитражды мәжбүрлеу құқығынан бас тартуға болатынын анықтады. Калифорнияда, Дэвис v. Shiekh Shoes және Эспиноза v. Superior Court істерінде көрсетілгендей, арбитраж төлемақысын уақтылы төлемеген тарап арбитражды мәжбүрлеу құқығынан бас тартады және дауды сот арқылы шешуге тиіс. Ең маңыздысы, Жоғарғы Сот Morgan v. Sundance ісінде арбитраж туралы жарамды шарт болған кезде арбитражды мәжбүрлемеген тарап арбитражды мәжбүрлеу құқығынан бас тартатынын тапты. Сот судьясы Елена Каган, Taco Bell-дің сағаттық қызметкері Робин Морганның пайдасына бірауызды шешім шығарып, Сегізінші апелляциялық соттың Sundance-тің арбитражды мәжбүрлеудегі кешігуіне (ұзақтығына) негізделген "ерекше ережелер" жасағанын анықтады. Тараптың арбитражды мәжбүрлеу құқығынан бас тартуы, егер ол сотқа шағым түсіргенге дейін кеңінен соттасқан болса, туралы пікір Дейвис және Эспиноза істерінің нәтижесінде одан әрі расталды, өйткені Бронкс округінің судьяларының бірі Worbes Corp v. Sebrow ісінде шешім шығарды. Судья Фидель Гомес, егер арбитражды мәжбүрлеуді ниеттенген тарап сотқа "маңызды қорғаныс" ұсынса, сот отырысын тағайындау туралы өтініш берсе, куәгерді тексеруге шақыру туралы өтініш берсе немесе "ақшалай өтемақы талап ететін қарсы талап қойса", онда ол тарап арбитражды мәжбүрлеу құқығынан бас тартқан болар еді. Алайда, судья Гомес, егер айыпталушы тек өзінің ұстанымын қорғаған және арбитражға мәжбүрлеу құқығынан бас тартатын әрекеттер жасалмаса, онда мұндай құқықтан бас тартпайтынын түсіндірді.

Арбитраждық алымдардың төтеп бермей қалуы

Төрелік шарттары төрелік шығындары тым жоғары болған жағдайларда жарамсыз деп танылуы мүмкін. 1999 жылғы «Шенкл против Колорадодағы BG Maintenance Management, Inc.» ісінде 10-шы апелляциялық сот төрелікке мәжбүрлеу туралы өтінішті қабылдаудан бас тартты, себебі талапкер Мэтью Шенкл үшін төлемдер тым жоғары болды. 2022 жылғы «Техас конт'л үйлері против Перес» ісінде Техас апелляциялық соты талапкерлер үшін төрелік шығындарының қолжетімсіздігі және төрелік шарты сот процесі үшін тиісті өтемақы болмағандығын анықтады.

Бөлу мүмкіндігімен байланысты қиындықтар

2023 жылдың қаңтарында Делавэрдегі федералды сот, Burnett және басқалар v. Prudent Financial Services LLC және басқалар (Қ.А. Жоқ, жоқ. 22 270 RGA JLH) ісі бойынша, 1974 жылғы «Жұмысшылардың зейнетақымен қамсыздандыруы туралы» заңға қайшы келетін төрелікке мәжбүрлеу туралы өтініштерді қанағаттандырудан бас тартты. Төрелік судьясы Дженифер Холл, Жоғарғы Сот пен басқа да федералды соттардың соңғы шешімдеріне сүйене отырып, төрелік келісімінің әрбір тармағы күшіне енуі керек емес деп түсіндірді. Бұдан әрі, судья Холл, егер сот бір тармақты орындауға жарамсыз деп тапса, төрелік келісімінің толығымен жарамсыз болып қалуы мүмкін екенін болжады. Келісімшарттың төрелікке қатысты емес тармақтарында болса да, бір ғана ақылға сыймайтын тармақ төрелік келісімін жарамсыз етуі мүмкін деген пікір, келесі маусымда Калифорния соты Alberto v. Cambrian Homecare ісінде еңбекақы мен жалақы туралы ақпаратты талқылауға тыйым салатын, сот процесі және адвокаттар гонорарының өндірілуімен қорқытатын құпиялылық туралы келісімді күшін жойған кезде кеңейтілді, сондай-ақ төрелік келісімін де күшін жойды.

Басқа қиындықтар

2014 жылғы «Аталезеге қарсы АҚШ Юридикалық қызметтер тобы, L. P» ісінде Нью-Джерси Жоғарғы соты төрелік шарттарында қазылар алқасымен соттасу құқығынан жазбаша бас тарту болуы керек деп шешім қабылдады. Сот бұл құқықты конституциялық құқық деп қарастырды, және одан бас тарту шартында нақты көрсетілуі тиіс, әділ болу үшін. Бұл позиция 2022 жылғы «Чилутиге қарсы Uber» ісінде Пенсильвания Жоғарғы сотымен қайта расталды. 2023 жылдың наурыз айында Филадельфиядағы Пенсильвания апелляциялық соты ата-аналар мен жергілікті трамплин паркі арасындағы сот процесінде, ата-аналардың балаларын жарақаттар бойынша төрелік келісімдерімен міндеттемеге түсіруге құқығы жоқ деп шешті.

Көлік жұмыскерлерін босату

Федералдық төрелік туралы заң көлік саласында жұмыс істейтін қызметкерлерді төрелік келісімдерінен босатуды нақты айқындайды, және бұл ережені Жоғарғы Сот бірнеше істе бірауыздан растады, соның ішінде 2022 жылғы Southwest Airlines v. Saxon ісі де осыған жатады. Алайда, бұл ереже Uber және басқа да бірлескен көлік қызметтерінің жүргізушілеріне қолданбалы емес.

Жыныстық зорлық-зомбылық және жыныстық қорлау туралы мәжбүрлі төрелікпен күресті тоқтату туралы заң

2022 жылы Конгресс «Сексуалдық зорлау және жыныстық қанаудың мәжбүрлі төрелігін тоқтату туралы» (EFASASHA немесе EFAA) заңын қабылдады, ол осы сияқты шағымдарды төрелік шарттарынан шығарып тастайды. Конгресс сондай-ақ актіге сәйкес талаптар бойынша топтық іс жүргізуден бас тартуға тыйым салды. Заңға сәйкес, 2022 жылғы 3 наурыздан кейін берілген және EFAA қолданыс аясына кіретін талаптарға келісімшарттағы дауларды міндетті төрелікке жіберу туралы шарттар мен топтық іс жүргізуден бас тарту туралы шарттар күшін жояды, бірақ талапкер қаласа, істі міндетті төрелік арқылы қарау мүмкіндігі сақталады. Заңды Fox News арнасының бұрынғы жүргізушісі Гретчен Карлсон қолдады, ол сол кездегі бас директор Роджер Эйлстің көп жылдық жыныстық қанауына ұшыраған; ол сондай-ақ қылмыскерлерді қорғау үшін құпиялылық туралы келісімдерге қарсы болды. Заң Иллинойс штатының Демократтар партиясынан шыққан өкілі Шери Бустос тарапынан HR 4445 ретінде ұсынылып, Өкілдер палатасы 335 дауысқа 97 дауыспен қабылдады, барлық қарсы дауыс республикашылдардан болды. EFAA Сенатта бірауыздан мақұлданды және 2022 жылғы 3 наурызда Президент Джо Байден қол қойды. Заң қол қойылған күні дереу күшіне енді. Кейбір заң фирмалары заң жыныстық қанау немесе зорлауға байланысты талаптардың төреліктен өтуіне мүмкіндік беретініне қатысты алаңдаушылық білдірді. Бұл алаңдаушылықтар 2023 жылғы ақпан айында расталды, онда Нью-Йорк федералды судьясы Пол А. Энгельмайер Everyrealm компаниясына қарсы екі сот ісі бойынша шешім шығарды: егер бір істе кем дегенде бір талап жыныстық зорлау немесе жыныстық қанау актісі болса, дауға дейінгі төрелік келісімі күшін жояды және төрелікті мәжбүрлеу мүмкін емес. Энгельмайердің шешімі Конгрестің Федералдық төрелік заңын тікелей өзгертуіне негізделген, және оның бұл әрекеті EFAA қамтитын барлық істерде осы практиканы тыйым салу ниетін көрсетеді; алайда, Энгельмайер жыныстық зорлау немесе қанау туралы талап негізді болуы керек екенін және EFAA сенімсіз жыныстық қанау туралы талаптарды төрелік келісімдерін «айналып өту» үшін пайдалануға мүмкіндік бермейтінін нақтылады. Бір айдан кейін Калифорния соты Tesla компаниясына қарсы қойылған жыныстық қанау туралы сот ісі бойынша шешім шығарып, EFAA-ның жыныстық қанау ісі бойынша төрелікті мәжбүрлеуге тыйым салу қабілетін растады, ал Нью-Йорктегі екінші федералды сот бұрын инвестициялық банкирдің ісі бойынша ұқсас қорытындыға келді.

Мәжбүрлі төрелік әділетсіздіктерін жою туралы заң

"Мәжбүр арбитраж әділетсіздігін жою туралы" заң – 116-шы Конгрестен бері Конгрестің әрбір отырысында ұсынылып келе жатқан заң жобасы. Егер қабылданса, бұл заң арбитраж келісімдеріне және тұтынушылар мен ірі компаниялар арасындағы, сондай-ақ жұмыс берушілер мен ірі компаниялар арасындағы дауларда топтық сот процесін бастау құқығынан бас тартуға тыйым салатын қағидаларды қамтиды. Бұл заң жобасын Демократиялық партия және "Тәуелсіздік" фракциясының мүшесі Мэтт Гетц қолдайды, бірақ көбінесе Республикалық партия қарсы тұрады. 116-шы және 117-ші Конгрестерде заң жобасы Өкілдер палатасынан өтті, бірақ Сенатта қабылданбады. Қазіргі уақытта бұл заң жобасы 118-ші Конгресте демократ сенаторлары Шеррод Браун мен Ричард Блюментал, сондай-ақ демократ өкілі Хэнк Джонсон тарапынан қайтадан ұсынылды.

Қарт американдықтарды қорғау туралы заң

Америкалық аға буынды қорғау туралы заң – Оңтүстік Каролина штатының республикалық сенаторы Линдси Грэм Сенатта және өкіл Нэнси Мейс Палатада 118-ші Конгресте алғаш ұсынған заң жобасы. Бұл заң жасқа байланысты кемсітушілікке қатысты істердегі төрелік келісімдерін тыйым салуға және күштен шығаруға бағытталған.

Федералды студенттік несиелер

2022 жылдың қараша айында Білім департаменті мен Федералды студенттік көмек жөніндегі кеңсе жаңа қағидаларды бекітті, оның ішінде Тікелей несие бағдарламасына қатысатын оқу орындарына дау туғанға дейін міндетті төрелік келісімдерін пайдалануға және қарыз алушыны қорғауға байланысты істерде топтық сотқа шағымданудан бас тартуға тыйым салу қайтадан енгізілді. Жаңа қағидалар сондай-ақ оқу орындары төрелікке жүгіну амалдарын Департаментке жариялауын және оқу орнына қарсы қарыз алушыны қорғау туралы талаптармен байланысты нақты құжаттарды Департаментке ұсынуын талап етеді. Білім департаменті бұл тыйымның себебін топтық сотқа шағымданудан бас тарту және төрелік келісімдерінің көпшілік үшін түсінуі қиын, өте күрделі екендігімен, ал төрелік "көбінесе" тұтынушыларға тиімді шешім бермейді деп түсіндірді. Қағидалар 2023 жылдың 1 шілдесінен күшіне енеді.

Еңбек департаменті

2023 жылдың мамырында Bloomberg Law журналисі Хорри Аткинсон АҚШ Еңбек департаментінің міндетті төрелікке қатысты күшейген назары мен оған деген жаугершілігін, сондай-ақ жұмыс берушілердің Еңбек департаментінің ережелерін бұзу мақсатында оны пайдалануын атап өтті. Еңбек жөніндегі бас прокуроры Сема Нанда Департамент 1938 жылғы Әділ еңбек ақысы туралы заңға қарсы бұзушылықтар жасау үшін жұмыс берушілердің міндетті төрелікке жүгіну жағдайларын одан да көптеп қарастыратынын мәлімдеді.

Іс жүргізу

Төрелік іс жүргізуде қолданылатын түрлі ережелер жинақтары жасалған. Төрешінің қандай ережелерді сақтауы керек екені төрешілік туралы келісімде белгіленеді.

Сот үкіміне орындау

Кейбір жағдайларда тарап шешімді өз еркімен орындай алады. Дегенмен, басқа жағдайларда тарап сот шешімін күштеп орындау үшін түрлі шаралар қолдану арқылы, мысалы, атқару парағы, соманы ұстап алу немесе заңдық талап арқылы сотқа өтініш беруге мәжбүр болады. Егер мүлік басқа штатта орналасқан болса, онда мүлік орналасқан штаттың сотында күштеп орындау туралы өтініш беру арқылы сол штаттың шешімін (Толық сенім және несие туралы ережеге сүйене отырып) алуға болады.

Вакатур

Федералдық төрелік туралы заңға сәйкес, соттар жүлделерді тек заңда нақты көрсетілген және штаттық бірыңғай төрелік туралы заңда ұқсас тілде баяндалған шектеулі себептер бойынша ғана жойып тастай алады. Сот, әдетте, төрешінің фактілер бойынша анықтамаларын өзгерте алмайды, бірақ төрешінің қызметін теріс пайдаланғаны, төрешінің төрелік шешімінде өкілеттігін асырып кеткені, немесе шешім заңды ескермей жасалғандығы, немесе орнықты қоғамдық саясатқа қайшы келетіндігін анықтайды.