Кіріспе

Сотта мәселені қайта қарауға тыйым салатын ілім. Заемдық естоппель (CE), қазіргі терминологияда мәселелік шектеу деп аталады, бұл адамның бір мәселені қайтадан сотта қарауына кедерес келтіретін жалпы құқық негізіндегі ілім. Бір анықтама бойынша, "егер сот өзінің шешіміне қажетті фактілік немесе құқықтық мәселені шешсе, онда бұл шешім алғашқы істегі тараптарға қатысты басқа да талаптар бойынша мәселені қайта қарауға жол бермейді". Мәселелік шектеудің мақсаты – құқықтық мазалаудың алдын алу, сондай-ақ сот ресурстарын тиімсіз пайдаланудың немесе жөнсіз жұмсаудың алдын алу.

Тақырыбы

Тараптарға бұрынғы іс шараларында қабылданған мәселелер бойынша шешімдерге қатысты сотқа жүгінуден айырылу мүмкіндігі тууы мүмкін. Бұл мәселе фактілік немесе құқықтық сипатта болуы мүмкін. Сот шешімінің күшіне енуі үшін, даулы мәселе заңды күшіне енген түпкілікті шешімнің бір бөлігі ретінде қаралуы тиіс. АҚШ-та штаттық соттардың заңды түпкілікті шешімдері, АҚШ Конституциясының «Толық сенім және несие» ережесіне сәйкес, басқа штаттық және федералдық соттарда күшіне еніп, алдын ала әсер етеді. Түпкілікті шешімдерді шығаруға тиісті жеке және заттық құзыреттері бар соттар ғана құқылы. Алайда, қателік шешімді жарамсыз етпейтінін атап өткен жөн. Қайта қарауға жататын қателіктерге шағымдану қажет. Құқықтық қорғаныс (CE) тіпті егер бірінші іс шарасында қате шешім шығарылған немесе заң принциптері дұрыс қолданылмаған жағдайда да қолданылады. Бірінші соттағы сот шешімінің дұрыс болмауы жауапкердің res judicata (және оның салдары ретінде, CE) қорғанысынан бас тартуына себеп болмайды. Сот шешімінің дұрыстығы келесі сот процесін тоқтату үшін міндетті емес; оның түпкілікті болуы және іс бойынша мәні бойынша шешім қабылданғаны жеткілікті. Сот шешіміне шағымдануға немесе тараптың судьядан қосымша дәлелдер беруді немесе шешімді қайта қарауды сұрауға кепілдіктің бұзылуы кедергі келтірмейді. Федералдық соттарда апелляциялық шешімдер күшіне енеді. Алайда, егер шешім күшінен шығарылса, сот шешімінің алдын ала күші жойылады.

Тиісті процеске қатысты мәселелер

Қосалқы естоппль істері конституциялық процестік мәселелерді тудырады, әсіресе егер ол бастапқы сотқа қатыспаған тарапқа қолданылса. Әділ сот ісі талаптары бойынша, даулы мәселені сотта қарастырмаған тарапқа қосалқы естоппль қолданылмауы керек, егер бұл тарап мәселені сотта қарастырған тараппен заңды түрде байланысты болмаса. Яғни, әрбір дауласушы сотқа қатысуға құқылы және басқа дауласушының теріс нәтижесімен байланыстырылмауы керек, тіпті егер ол екінші дауласушының дәл сол құқықтық және фактілік аргументтеріне ие болса да. Әділ сот ісі талаптары бойынша мәселелер туындауы мүмкін, тіпті егер тарапқа даулы мәселені қарауға мүмкіндік болған жағдайда да. Мысалы, жауапкер бұрынғы сотта оған қарсы шешілген мәселені тиімді түрде сотқа ұсынбаған болуы мүмкін, себебі зиянның мөлшері өте аз болды, сондықтан жауапкердің осы мәселені әлдеқайда үлкен зиян үшін қайтадан сотқа ұсынуына тыйым салу әділетсіз болар еді. Тағы бір мысал келтірейік, егер жауапкер тоғыз істе оң нәтижеге қол жеткізсе, бірақ оныншы істе жағымсыз нәтижеге қол жеткізсе. Бұл жағдайда, жауапкердің өзінің пайдасына шығарылған тоғыз үкімді кейінгі талапкерлерге қарсы қосалқы естоппль ретінде пайдалану мүмкіндігі болмағандығын ескеру қажет, өйткені бұл олардың сотқа қатысу құқығын бұзу болар еді. АҚШ Жоғарғы Сотының Parklane Hosiery Co, Inc. v. Shore ісінде, судья Роджер Дж. Трейнордың авторлығымен, қосалқы естоппльде өзара байланыстыру қағидасынан бас тарту қозғалысы басталды. Бернхард, қайтыс болған адамның мүлігін басқаратын Куктың, осы мүліктің бір бөлігін құрайтын белгілі бір активтерді, ал қайтыс болған адам оларды оған сыйға бергенін мәлімдеді. Бұрынғы сот шешімінде активтер эскроу емес, Кукқа берілген мүлік деп танылды. Осыған байланысты Бернхард активтерді ұстап тұрған және оларды Кукқа төлеген банкке қайтадан талап қойды, активтер мүлікке жататынын және мүлік мәселесі ретінде қаралуы керек екенін мәлімдеді. Өзара байланыс болмаған жағдайда, соттар шабуылдық жағдайларда қорғаныс жағдайларына қарағанда қосалқы естоппльді қолдануға көбірек тартынады. Яғни, егер жаңа талапкер жауапкерді сол мәселе бойынша сотқа тартса, соттар бұрынғы соттағы жауапкерге қосалқы естоппльді қолдануға асығыс бола қоймайды.

Негізгі себептері

Қосалқы естоппль – сот ресурстарын үнемдеуге бағытталған тиімділік қағидасы, бұрын сотта қарастырылған фактілік мәселелерді қайта қараудан аулақ тұруға мүмкіндік береді. Бұл қағида сонымен қатар, айыпталушыларды бір мәселені қайта-қайта қорғаудың теңсіздігінен қорғауға арналған. Алайда, қарсы тараптан қолдануға жарамайтын қосалқы естоппльдің қолданылуы сот экономиясының мақсатына кері әсер етуі мүмкін. Мұндай қолдану потенциалды талапкерлерді жағдайды бағалап, жауапкердің қорғаныс позициясының күшін анықтауға итермелейді. Егер жауапкердің жағдайы нашар болса, жаңа тараптар сотқа жүгінуге және бұрынғы шешімге сүйене отырып, жауапкердің құқығын жоғалтқанын талап етуге бейімділік танытады.

Қылмыстық құқық

Мәселелерді шектеу азаматтық құқықта туғанмен, АҚШ-та 1916 жылғы АҚШ-тың Оппенгеймерге қарсы ісінен бері федералдық қылмыстық құқыққа қолданылып келеді. 1970 жылы «Аш против Свенсон» ісінде АҚШ Жоғарғы Соты оны қос қылмысқа қатысты қолданып, бір уақытта жасалған қылмыстар үшін қудалауды шектеді.