Кіріспе
Соттарға әділдік қағидаларын қолдануға уәкілеттік берілген. Әділдік соты, сондай-ақ теңдік соты немесе канцлерлік сот деп те аталады, оған келген істерді қарау кезінде заң қағидаларының емес, әділдік қағидаларын қолдануға уәкілетті сот болып табылады. Бұл соттар Англияның Лорд-канцлеріне берілген петициялардан пайда болды және негізінен зиянды өтеуден өзге де шаралар туралы талаптарды, мысалы, міндетті орындау және ерекше бұйрықтарды қарады. Уақыт өте келе, көптеген әділдік соттары заң соттарымен біріктірілді, ал түрлі заңдардың қабылдануы соттарға ортақ құқық пен әділдікті бір мезгілде қолдануға біріктірілген құзыретті берді. Әділдік соттары қазір ортақ заңның кемшіліктерін жою және әділдікті қамтамасыз ету арқылы оны толықтырады деп танылады. АҚШ-тың алғашқы жылдарында кейбір штаттар заң және әділдік үшін бөлек соттарды сақтаудың ағылшын дәстүрін ұстанды. Басқалары АҚШ Конгресі федералдық соттар үшін жасағандай, өз соттарында екі түрлі юрисдикцияны біріктірді. АҚШ-тың банкроттық соттары АҚШ федералдық сотының әділдік соты ретінде жұмыс істейтін мысалы болып табылады. Делавэр, Миссисипи, Нью-Джерси, Оңтүстік Каролина және Теннесси сияқты бірнеше ортақ құқық юрисдикциялары заң мен әділдік арасындағы, сондай-ақ заң соттары мен әділдік соттары арасындағы айырмашылықтарды сақтап қалуды жалғастыруда. Нью-Джерсиде бұл айырмашылық Нью-Джерси Жоғарғы сотының азаматтық және жалпы теңдік бөлімдері арасында сақталады.
A court of equity, also known as an equity court or chancery court, is a court authorized to apply principles of equity rather than principles of law to cases brought before it. These courts originated from petitions to the Lord Chancellor of England and primarily heard claims for relief other than damages, such as specific performance and extraordinary writs. Over time, most equity courts merged with courts of law, and the adoption of various Acts granted courts combined jurisdiction to administer common law and equity concurrently. Courts of equity are now recognized for complementing the common law by addressing its shortcomings and promoting justice. In the early years of the United States, some states followed the English tradition of maintaining separate courts for law and equity. Others combined both types of jurisdiction in their courts, as the US Congress did for federal courts. United States bankruptcy courts serve as an example of a US federal court that operates as a court of equity. A few common law jurisdictions, such as the U. S. states of Delaware, Mississippi, New Jersey, South Carolina, and Tennessee, continue to preserve the distinctions between law and equity as well as between courts of law and courts of equity. In New Jersey, this distinction is upheld between the civil and general equity divisions of the New Jersey Superior Court.
Тарих
Теңдік соттарының ерекше сипаты олардың тарихи дамуының нәтижесі болып табылады. Осы тарих сот практикасындағы қолданылуын қалыптастыруда шешуші роль атқарды, теңдік сот жүйесін дамытқан құндылықтарды көрсетеді. Бұл соттардың эволюциясы теңдік доктриналары мен құралдарының дамуын, оның негізгі ерекшеліктері мен қасиеттерінің өзгеруін, сондай-ақ әлеуметтік және саяси жағдайлардың оның жұмысына және құқықтанудағы түйіндемелі мәселелерге тигізген әсерін көрсетеді.
Құқықтық қор ретінде теңдік
Қазіргі уақытта әділдік жеке заң саласы ретінде мойындалады және түрлі заманауи соттармен жүзеге асырылады. Әділ соттардағы процедуралардың эволюциясы әділдік принциптерін қолдануға бағыт берді. Ертедегі Канцелярия соттарының алуан түрлі ережелерінен бастау алған бүгінгі соттар, әділетсіздіктің жаңа формаларын қарастыру үшін өздерінің ішкі дискрециялық өкілеттерін сақтай отырып, әділ сот төрелігін жүзеге асыра алады.
Акционерлік құқықтың пайда болуы
Тарихи тұрғыдан әділдік үш маңызды кезеңде пайда болды: орта ғасырлық кезең (13-15 ғасырлар), қалыптасу кезеңі (16-17 ғасырлар) және жүйелендіру кезеңі (17-19 ғасырлар). Осы кезеңдер бойында әділдік, жеке сана сезіміне негізделген әділ көмек көрсететін канцлерден бастап, соттармен басқарылатын қалыптасқан және ұйымдастырылған заң жүйесіне дейін прогрессивті дамыды.
Орта ғасырлар
Канцелярия бөлімі 13 ғасырда король Жоғарғы Соттан бөлінгеннен кейін құрылды. Бұл бөлім нақты істерді қарамай, корольдің хатшылық бөлімімен байланысты функцияларды атқарды. Канцелярия бөлімі сот ретінде жұмыс істемесе де, сот қызметі сақталды. Сотта шығарылған қаулылардың заңдылығын анықтау және тек ұқсас жағдайларда (consimili casu) ғана рұқсат беру үшін шектеулі дискрециялық өкілеттік берілді. Бөлімнің әкімшілік жұмысы корольдің ықпалын бақылау арқылы кеңейген сайын, канцлер корольдің атынан «тілектерді» және «өтініштерді» – емдеу, көмек және үсыныс хаттарын қарауға жауапты болды. 14 және 15 ғасырларда Канцелярия тәуелсіз және кең ауқымды бюрократияға айналды. Оның ресми міндеттері мұрагерлік немесе мүлік беру туралы қаулылар шығаруды қамтыды, олар корольдік соттарда талаптарды бастау үшін сот өкілеттігі ретінде қызмет етті. Осының нәтижесінде соттардың құзыреті көбірек тәуелсіздікке ие болды. Бұл Канцелярия сотының Корольдік кеңестен тәуелсіз қаулылар шығаруын, канцлерлердің құқық саласын меңгеруін және өтініштерді қарау ісінде жүйелі болуын қамтыды. Ол өкілеттігі күшейген толыққанды сотқа айналғанда, басқа да жалпы құқық соттары өз құзыретіне қатысты сақтанды және қорғанысқа түсті. Бұл сот ерекше рәсімдермен және жалпы құқық соттарынан өзгеше құзыреттілікпен ерекшеленді, мысалы, Канцелярия соты жалпы құқықпен емес, тыйым салу туралы бұйрық шығарды.
Жүйелендіру кезеңі
Теңдікті жүйеге келтіру жиі Лорд Элдонға және 1873 жылғы Сот актілерінің қабылдануына байланыстырылады. Ол қазіргі заманғы теңдіктің ережелерін мен принциптерін ұйымдастырып, тұрақтылық пен нақтылықты арттырды. Осының нәтижесінде, теңдік жалпы құқықпен қатар өмір сүрді. Бұрын, 18 ғасырдың басында Канцелярия соттары кемшіліктерге және "тоқырау мен дамудың баяулау кезеңіне" тап болды. Мұндай кемшіліктерге сот ісін кешіктіру, әкімшілік қиындықтар, жоғары бағалы сот процестері және салмақты процедуралар кірді.
Канцелярияның жоғары соты
1500 жылдардың басына таман сот жүйесінің үлкен бөлігі әділеттілік мәселелеріне қатысты істерге толып кетті. В. С. Холдсворт әділеттілік принциптері Канцелярия арқылы қалыптасқан деп есептейді және осы сот құзыретінің дамуына ықпал еткен үш факторды атап көрсетті: ортақ құқықтың қаталдығына қарсылық; әділ ережелерді анықтаудағы жан-жақтылықтың (видан) рөлі туралы түсініктер; және ортақ құқықтан өзгеше, канцлерге әрбір нақты жағдайда ең әділ шешімді қабылдауға мүмкіндік беретін процедура.
antagonism to the rigidity of the common law; ideas about the function of conscience in determining equitable rules; and a procedure, distinct from that of common law, that allowed the chancellor to decide the most equitable course to take in each individual case.
Бірлескен әкімшілік
1873 жылғы ағылшын сот актісінің қабылдануы бұрынғы Канцелярия, Жалпы өтініштер, Корольдік сот және Қазынашылық соттарының орнына жаңа Жоғары Сот пен Апелляциялық сот бөлімін құрды. Кейіннен сот әкімшілігіне енгізілген өзгерістер бөлек бөлімдерге ортақ құқық және әділдік принциптеріне қатысты бірдей юрисдикцияны алу мүмкіндігін берді. Лорд Уотсон айтқандай, осы Актінің басты мақсаты сот дауына қатысушыларға "оларға тиесілі барлық құралдарды" қамтамасыз ету болды. Бұл басқа сотқа жүгіну қажеттілігін жоққа шығарады және сот процесінің артық көбеюін азайтады.
Жалпы құқық пен әділдік арасындағы байланыс
Сот актілері қабылданғанға дейін, әділдік соттары жалпы құқықтан бөлек, дербес юрисдикцияны иеленді. Істі басқа сотқа беруге тыйым салынды, ал егер сот процесі дұрыс емес сотта басталса, бүкіл іс қайтадан басынан басталуы керек еді. Жеке соттардың жұмыс істеуінен туындаған әкімшілік тиімсіздік аса ауыр болды, сондықтан жүйені толыққанды қайта қарау қажет болды. Сот актілерінен кейінгі жүйелер мен Оксфорд графының ісі (1615) біріктірілген заманауи соттардағы талаптардың қабаттасуына мүмкіндік берді, нәтижесінде, қарама-қайшылық немесе принциптердің өзгешелігі туған жағдайларда әділдік жалпы құқықтан басым түсетін болды (жалпы тыйымдар күшіне енеді). Жаңа құқықтармен теңестіріле отырып, айрықша юрисдикция, бірдей юрисдикцияда әділдікпен қорғалмаған заңды жеңілдіктерді бұзуға қарсы шаралар қолдануға мүмкіндік берді. Мұндай араласу мақұлданды, өйткені ол қайта орнатуға келмейтін зиянның тиісінше өтемалдануын қамтамасыз етті және бір мәселе бойынша талаптардың көптелуіне жол бермеді. Заң/сот органы басқа біреудің юрисдикциясына қол сұққан жағдайда құқықсыз әрекет етеді, бұл тиісті биліктің шектелуіне әкеп соқтырады. Ашбернер айрықша юрисдикцияның мәнін былай анықтады: талапкердің талабы сот актісіне дейін оған жауапкерге қарсы ешқандай құқық бермейтін, бірақ Канцелярия соты көмек көрсету арқылы өзінің айрықша юрисдикциясын жүзеге асырған болар еді.
The claim of the plaintiff was one which before the Judicature Act would have given him no right whatever against the defendant in any court but the Court of Chancery, and the court of Chancery, in granting relief was said to exercise its exclusive jurisdiction.
Бір мезгілдегі құзыреттілік
Бір мезгілдегі сот құзыреті – тарап ұсынған талап аясындағы жағдайлар ортақ құқық пен әділдік бойынша шаралар қабылдауға мүмкіндік беретін және екі жағдайда да бірдей шешім шығарылатын жағдайларды мойындайды. Сот жүйесі реформасынан кейін талапкер бұзушылықты және оны жою жолдарын ортақ құқық пен әділдік қағидалары тұрғысынан қарастыру үшін екі емес, бір ғана сотқа жүгінуге құқылы болды. Жаңа шаралармен байланысты, бұл құзыреттік өтініш берушіге әділдік шараларын қолдануға мүмкіндік береді, егер ортақ құқық бойынша көзделген шара әділдікті қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз болып табылса.
Қосалқы юрисдикция
Жаңа рәсіммен байланысты, қосалқы юрисдикция бір мезгілде юрисдикция болмаған жағдайда, заңды құқықтарды орындау арқылы іс жүргізуде көмек көрсететін әділеттілік жағдайларын мойындайды. Court of Chancery ортақ заң бойынша жеткілікті шаралар қолжетімді болған жағдайда төрелік жүргізбеді және даушының талабының заңдылығын тексеру ортақ заң соттарының жауапкершілігінде болды. Бұл ортақ заңның әділеттілікке бағынышты екенін білдірді. Қосалқы юрисдикция тек "басқа соттардағы әділеттілікті іске асыруға көмекші құрал" ретінде ғана әрекет етті. Сотқа дейінгі сатыда, әділеттік сот ашу рәсімдерінде қолданылатын құжаттарды шығаруға құқылы, мұндай мүмкіндік ортақ заң соттарында болмады. Сот тараптардың құқықтары ортақ заң бойынша анықталғанша, тікелей араласусыз, қазіргі жағдайды сақтауға міндетті. Бұл әділеттік соттың юрисдикциясы мүліктік талапқа емес, адамның немесе адамдардың санасына қарсы іс-әрекеттерге ғана қатысты дегенді білдіреді. Дегенмен, осы ережеден бірнеше ерекшеліктер бар. Әділеттілік нақты немесе формалды ережелерге жатпайтындықтан, соттар оның икемділігі мен дискрециялық өкілеттіктерін пайдалана отырып, нақты мінез-құлықты бағалауға міндетті. Соттар адалдық, жомарттық, мораль, шыншылдық және тұтастық сияқты негізгі принциптерді қарастырады, сондай-ақ тараптар арасындағы әділдікті бағалайды. Патшаның немесе жалпы соттың шешімдерінен айырмашылығы, олар тараптардың құқықтарын бекітеді, ал әділеттік жарлықтары адамды тек мойынсұнуға міндеттейді. Канцлер адамды, ол жарлыққа бағынғанша жазалауға құқылы болса да, бұл жарлық сол талапқа қатысты болашақ істерде (Канцлер сотында) Канцлердің оны қайта қарауына қатысты нақты себептерді келтіруге мүмкіндік береді.
Әділет басқармасы
Әділдік этикалық тұрғыда қабылдалғандықтан, соттар оны әділ, моральдық, этикалық және дұрыс мінез-құлық ретінде қарастырады. Аристотель атап көрсеткендей, әділ мінез-құлық жалпылама түсініктердегі кемшіліктерді жоюға көмектесетін болғандықтан, әділ деп санауға болады. Әділдік принциптері абсолютті емес екенін ескере отырып, соттар әділдікке қайшы келетін кез келген ережеден бас тартуға құқылы. Заңдық әділдіктен өзгеше, әділдік соттарда жекелеген жағдайларды қарастырып, әділ шешім шығару және нақты мән-жайларды тиімді бағалау мақсатында дамиды.
Жеке құқықты қорғау
Теңдік соттарының құзыреті дамыған сайын, олар енді тек белгіленген құқықтарды қорғаумен ғана шектелмей, тіпті оның құзыретіне толық сәйкес келмейтін – мысалы, қылмыстық істер сияқты мәселелерді де қарауға көшті. Құрметке қатысты қылмыстар жеке құқықтарды қатты қозғайтындықтан, Сот жүйесі туралы заңнан кейін теңдік сотына жалған мәлімдемелердің жариялануын тоқтатуға, егер олар жеке тұлғаның кәсібіне зиян келтіруге бағытталған болса, құзыретін пайдалануға рұқсат берілді. Алайда, бұл саладағы теңдік сотының құзыретінің шегі – талапкердің кәсібіне немесе мүлік құқығына зиян келтіретін жалған немесе қарапайымдау мәлімдемелерді тоқтату мүмкін еместігінде, егер мұндай мәлімдемелер қауіп-қатер, мәжбүрлеу, қорқыту немесе тікелей шабуылмен байланысты болмаса.
Австралия
Сот жүйесі Австралия бойынша енгізілді, ал Оңтүстік Австралия оны алғаш рет 1853 жылы қабылдады. Жоғары Соттардың Сот жүйесі туралы 1873 жылғы Заңына (Ұлыбритания) сәйкес келетін заңдарға 1935 жылғы Жоғарғы Сот туралы заң (Оңтүстік Австралия) 17 және 28-тармақтары, 2011 жылғы Азаматтық іс жүргізу туралы заң (Квинсленд) 7-тармағы, 1935 жылғы Жоғарғы Сот туралы заң (Батыс Австралия) 24 және 25-тармақтары, 1986 жылғы Жоғарғы Сот туралы заң (Виктория) 29-тармағы, 1932 жылғы Жоғарғы Соттың Азаматтық іс жүргізу туралы заң (Тасмания) 10 және 11-тармақтары, 1970 жылғы Жоғарғы Сот туралы заң (Жаңа Оңтүстік Уэльс) 57 және 62-тармақтары және 1972 жылғы Заң реформасы (Заң және әділдік) заңы (Жаңа Оңтүстік Уэльс) кіреді. Жаңа Оңтүстік Уэльсте Сот жүйесі туралы заң қабылдалғанға дейін жалпы құқық және әділдік саласында толық құзыреттілікке ие бір ғана Жоғарғы Сот болғанына қарамастан, олар бөлек соттар ретінде қарастырыла берді.
Үндістан
Көптеген елдерден айырмашылығы, теңгерімділік юрисдикциясы Үндістанда әрқашан заңмен бірге жұмыс істеп, соттар арқылы басқарылды, оған қарсы емес. Үндістанда британдық заңдарды кодификациялаудан кейін, әділеттілік принциптері соттардың сот жүйесіне енгізілді. Үндістанның Жоғарғы Соты осы заңның бірігуін мойындап, қоршаған ортаның нашарлауы, деликт құқығы, қатаң жауапкершілік доктриналары және адам құқықтары салаларындағы әділеттік және өтеу беру өкілеттіктерін одан әрі кеңейтті.
Шотландия
Шотландияда үлестік сот төрелігімен ғана айналысатын жеке сот болмағандықтан, елдің құқықтық жүйесі аралас деп есептеледі. Сессия соты екі юрисдикцияны да қадағалайды, алғашқы істерде ортақ құқық пен әділдікті ажыратады. Бұл тараптарға нақтылық береді, себебі соттың тараптың біреуіне немесе екіншісіне құқығы болмаған жағдайда, әділдік немесе ортақ құқық бойынша көмек көрсетуге құқығы бар. Екі юрисдикция арасындағы айырма жойылғандықтан, "әділдік қағидасы іс жүзінде ортақ құқық ретінде қарастырылды". Шотландиялық заңгерлер бұл жүйенің әділ емес шешімдерге алып келуі мүмкін деп алаңдайды, себебі істер әділдік пен ортақ құқықтың негіздерін біріктіре отырып қарастырылады. Басқалары Лорд Кеймстің екіталай көзқарасын қолдады, онда соттағы әділдік "уақыт өте келе қолданылу арқасында біртіндеп ортақ құқыққа айналған жаңа әділ қағидаларды" құру үшін қалыптасқан.
Америка Құрама Штаттары
Революциядан кейін Массачусетс, Нью-Йорк және Вирджиния сияқты американдық штаттарда канцлерлік соттар таратылды. Бұл әділеттілік принципінің ұнамауы мен қабылдамауы салдарынан болды, бірақ 19 ғасырдың соңында федералды судьялар әділеттік шараларын қайта қолдануға кірісті.