Кіріспе

Қолөнер негізіндегі белсенділіктің бір түрі – қолөнершілдік. Қолөнершілдік – әдетте антикапитализм, экология, ынтымақтастық немесе үшінші толқын феминизмі сияқты элементтерді қамтитын, қолөнерді практикалық тұрғыдан пайдалануға немесе дәстүрлі түрде "үй шаруашылығы өнері" деп аталатын белсенділіктің түрі. Қолөнершілдікке жіппен тоқу (yarn bombing) немесе кресттік тігіс сияқты түрлі қолөнер шеберлігі де кіреді, бірақ оған шектелмейді. Қолөнершілдік – ұжымдық күш беру, іс-қимыл, өрнектеу және келіссөздер жүргізудің әлеуметтік процесі. Қолөнершілдікте, туындының әлеуметтік және сындық талқысына қатысу оның жасалуы мен таратылуының маңызды бөлігі болып табылады. Осымен айналысатындар қолөнершілер деп аталады. "Қолөнершілдік" сөзі – "қолөнер" және "белсенділік" сөздерінің қосылуынан пайдасқан сөз.

Өмірбаян

Үй өнерлері (қолөнер) тарих бойына әйелдермен байланыстырылып келген өнер түрі болды. Оның әйелдік деп есептелуі салдарынан, ол көбінесе өнер туралы кең ауқымды әңгімелерде көзге түспейтін. Феминист қолөнершілер бұл жағдайды өздерінің пайдасына қолданып, 1960-1980 жылдар аралығында екінші толқын феминизмінің идеяларын жасырын түрде таратуға тырысты. 2003 жылы жазушы Бетси Грир қолөнер мен белсенділіктің екі бөлек саласын біріктіру мақсатында "крафтивизм" терминін енгізді. Оның өзінің сүйікті анықтамасы бойынша, "крафтивизм – бұл өмірге деген көзқарас, онда шығармашылық арқылы пікір білдіру дауысыңызды күшейтеді, мейірімділігіңізді тереңдетеді және әділет іздеуіңізді шексіз етеді".

Дегенмен, "крафтивизм" термині қолөнер лексикасына жақында ғана қосылса, қолөнерді көтеріліс тактикасы ретінде пайдаланудың мысалдары тарих бойында кездеседі. Біріншіден, "шеберлік" сөзі көбінесе алдаумен байланысты. Біреуді "шебер" деп атау – оның епті және айлакер екенін білдіреді. Мысалы, грек тілінде "жоспар құру" дегенді білдіру үшін "тоқу" деген сөз қолданылады. Сол сияқты, француз тілінде алдау дегенді білдіретін "tricoter" сөзі "байлау" немесе "тоқу" деген мағынаны білдіреді. "Екі қаланың хикаясы" романында француз революциясы үшін жұмыс істеген Мадам Дефарж кейіпкері өзінің тоқымасына жақын арада өлім жазасына кесілетін адамдардың есімдерін жасырын түрде енгізеді.

Феминизм

Краттивизм феминисттік қозғалыстармен тығыз байланысты. Краттивизм көбінесе үшінші толқын феминизмінен туындаған деп түсіндіріледі, бірақ феминисттік белсенділік пен қолөнер бұрыннан-ақ біріккен болатын.

Қолөнердің немесе "үй шаруашылығы өнерінің" тәжірибелері дәстүрлі түрде жеке кеңістікте ұйымдастырылған. Сондықтан қолөнердің еңбегі мен өндірісі әдетте үйдегі нәтижесіз әйелдер еңбегі ретінде қарастырылды, себебі ол ешқашан табыс табу жүйелеріне енгізілмеген. Керісінше, ол маргиналдандырылып, артық бағаланбады. Нәтижесінде, әйелдердің жеке өмірдегі маңызды және шығармашылық жұмыстары – отбасын киіммен қамтамасыз ету, көрпе тоқу, тоқыма тоқу – қоғамдық кеңістіктегі ерлер басымдығы бар қызметтерге қарағанда құрметке ие бола алмады. Бұдан әрі, патриархат осы тұрмыстық құндылықтарды әйелдерге таңуы арқылы оларды бағынышты рөлдерде ұстауға тырысты. Тұтынуға ыңғайлы қолөнердің, оның ішінде жинақтардың, көшірулердің және дайын дизайндардың кеңеюі қолөнердің және әйелдердің әуесқойлық практикасының мәртебесін одан әрі төмендетті. Әйелдер мен қолөнер жоғары өнер әлемінен шеттетілді, нәтижесінде көптеген әйелдер өздерінің шығармашылық әлеуетін қолөнерге жұмсады. Қолөнер – нәсіл, класс және ұлттық шекаралардан тыс, барлық әйелдерге ортақ өнер болды. Тігіс-тоқыма өнері – әйелдердің өз қыздарына білім беруді және өнер туындыларын жасауды, сондай-ақ сыншылар мен көрермендер болуды бақылайтын жалғыз өнер саласы. Мысалы, Вашингтон сквері саябағында белсенді және қала құрылысшы Жэйн Джейкобстың қайтысына орай "Жаппай тоқыма" іс-шарасын өткізген Анархисттік тоқыма тобы. Олар ағаштарды, орындықтарды және шамдарды түрлі-түсті жіптермен және ерекше үлгілермен безендірді. Краттивизм белсенділікті баяу, тыныш және мейірімді түрде жүргізуге де баса назар аударады. Craftivist Collective ұйымының негізін қалаушы Сара Корбет, крафтивистерді жеке және қоғамдық "тігіс шеберханаларын" құруға шақырады.

Сын

Әйелдер өнері жиі өнер әлемінде бағаланбай немесе назардан тыс қалған. Ол төмен мәдени салаға жатқызылып, сурет салу немесе мүсін жасау сияқты өнер түрлерінен кемсіз "қолданбалы", "декоративтік" немесе "екінші дәрежелі" деп жіктеледі. Әйелдер өнері мен қолөнершілікті "екінші дәрежелі" өнер түрі ретінде сынға салу феминизм аясында пікірталас тудырды. Кейбір феминистік өнер талқылаулары қолөнершілікті мүлдем қабылдамайды. Бұл феминистік араласу өнер әлемінде "қолөнердің" төменгі өнер түрі саналатын өнер иерархиясын нығайтады. Кейбір феминистер қолөнершілікті үй шаруашылығын күшейтетін нәрсе деп есептейді және оны бүлдіруші тактика емес, феминистік мақсатқа қайта қадам деп қарастырады.

Экология

Краттивизм сонымен қатар экология және тұрақтылық идеяларына негізделген. Жаңа материалдар сатып алғанда, көптеген кративтер органикалық маталарды және үйде тоқылған жіп сияқты әділ сауда тауарларын таңдайды. Дегенмен, қозғалыс ішінде одан да кең таралғаны – қалдықтарды азайту және қайта пайдалануды ынталандыру мақсатында винтажды, қолдан сатып алынған және қайта қолданылған заттарды пайдалану. Осындай тапқырлық Жердегі шектеулі ресурстарды мойындайды және санды емес, сапаны бағалауды көрсетеді. Кратив, Бетси Грир, былай деді: «Менің ойымша, қолөнер кейбір салаларда элиталық және жабық қауымға айналып кеткен, бірақ түбінде ол өз уақытын да, ақшасын да бағалайтын адамдарға арналған». Олардың белсенділігі көбінесе кен орындарында немесе болашақ кен орындарында, саясаткерлер мен кінәлі компаниялардың кеңселер алдында, сондай-ақ митингтер мен басқа да қоғамдық шараларды қолдау арқылы жүзеге асырылады. Олардың мақсаты – қатысушылардың шеберлігіне қарамастан, қолөнер арқылы адамдарды зорлықсыз, «жайлы, бірақ талапкер» күйде біріктіру. «Темпестри» жобасы – климаттың өзгеруінің планетаға тигізетін әсерін көрсету үшін қолөнер және кративтік әдістерді қолданатын өнер туындысының мысалы. Бұл бірлескен және үздіксіз жоба климаттың өзгеруі туралы деректерді тоқыма және тігу арқылы визуализациялайды. 2016 жылы бастау алған «Темпестрилер» әр қатарында сол күні сол жердегі температураны көрсететін нақты түспен тоқылады. Кез келген адам жобаға қатысып, өзінің «Темпестриін» жасауға болады. «Темпестри» жобасының мақсаты – «осыны дәл, қолға ұстауға болатын, түсінікті және әдемі нәрсеге айналдыру». Экологиялық кративтіктің тағы бір түрі – қоршаған ортадағы апаттан зардап шеккен жануарлар үшін қап немесе жамылғы жасау, мысалы, 2019-2020 жылғы Австралияның дала өртінен зардап шеккен жануарларға көмектесу үшін көптеген кративтер осылай істеген. Грир түсіндіргендей, кративтік – «пайдасыз материализмге қарсы күресуді немесе қайырымдылыққа арналған заттар жасауды немесе осы екеуінің арасындағы жағдайды білдіруі мүмкін».

Капитализмге қарсылық

Тарихи тұрғыдан алғанда, қолөнер капитализмге дейінгі өндіріс нысаны болды, онда жасалған әрбір заттың «пайдалы құны» болды – бұл термин заттың пайдалылығын айырбастау бағасымен салыстырады. Бүгінде капиталистік жүйеде қолөнер ақшаға сатып алынып сатылатын тауарға айналды, оған «айырбастау құны» деп аталады. Пайдалы құннан айырбастау құнына көшу нәтижесінде, затты жасауға жұмсалған уақыт пен шеберлікке көңіл аз бөлінеді, ал оны көпшілікке мүмкіндігінше арзан бағада ұсынуға көбірек мән беріледі. Қолөнерді жасау мен тарату үшін өте маңызды болған, берік қауымдық байланысқа дәстүрлі түрде байланысты болған қолөнер, пайдалы құнын жоғалтып, «капитал бақылауына» көшті. Қолөнердің тауарлануына қарсы тұрудың танымал жолы – «Өзің жаса» немесе DIY қозғалысы. 1990-шы жылдардағы «зин» басылымдары арқылы танымал болған DIY, адамдарды өздігінен қамтамасыз етуге және қарапайым қажеттіліктері үшін нарыққа аз тәуелді болуға шақырады, оларды өздері оңай жасауға болады. DIY – бұл сән индустриясының капиталистік сипатына және стильді сатып алуға жасалған қысымға қарсылық. Сонымен қатар, қолөнершілер ашық кодты үлгілерді пайдалану және интернетте ақпарат алмасу арқылы нарықтың ықпалына тойтарыс берді. Мысалы, Burdastyle сияқты сайттар қолөнершілерге тігін жобаларын тегін жүктеуге және бөлісуге мүмкіндік береді. Сол сияқты, Cat Mazza-ның KnitPro онлайн бағдарламасы пайдаланушыларға суреттерді тоқудың егжей-тегжейлі үлгілеріне ақысыз жүктеуге мүмкіндік береді.

Тергеушіге қарсы

Капитализмге қарсы қолөнершіл қозғалыстың күш-жігері ең алдымен халықаралық еңбекке қатысты мәселелерге, әсіресе sweatshop-тарға бағытталған. Кейбір қолөнершілер өз киімдерін тігудің немесе тек қолмен жасалған киімдерді сатып алудың бүкіл әлемдегі әділетсіз еңбек тәжірибесіне қарсы наразылық білдірудің ең тиімді жолы деп санайды. Басқа қолөнершілер бұл мәселені одан әрі дамытып, қолөнерді sweatshop-тарға қарсы наразылықтың бір түрі ретінде пайдаланады. Суретші және белсенді Кэт Мацца Nike-тің адамгершілікке жат еңбек тәжірибесіне қарсы науқан жүргізіп, Nike-тің танымал swoosh белгісін бейнелейтін үлкен көрпе жасады. 2003 жылдан 2008 жылға дейін халықаралық қолөнершілерден 10x10 см өлшемді тігілген шаршыларды көрпенің жиегіне жіберіп, Nike-қа қарсы петицияға қол қою сұралды. Мацца сондай-ақ бейнелерді анимацияланған тігістерге айналдыратын Knitoscope деп аталатын тағы бір веб-бағдарлама жасады. MicroRevolt веб-сайтында Кэт Мацца цифрлық кескіндерді сақина тоқу, тоқу және кестелеу сияқты инелік бұйымдарға аударатын веб-қосымшасын ұсынды. KnitPro бағдарламасын іске асыру арқылы ұйым Нью-Йорктің Трой қаласындағы Tactical медиа зертханасында логотиптер тоқыды. Әр бейнероликке sweatshop еңбегіне қарсы жұмыс істейтін түрлі мамандық иелерінің куәліктері қоса берілді. Ол Дания Ирак соғысына қатысқаннан бері осы көрпелерді жасап келеді және соғыс аяқталғанға дейін тоқтауды жоспарламайды. Ол өзінің веб-сайтында: «Соғыстан айырмашылығы, тоқу үйге, қамқорлыққа, жақындыққа және ойлануға шақырады. [Танк] қызғылт түспен жабылғанда, ол толығымен қарусызданып, өкіметтік билігінен айырылады», - деп жазады. «Вирустық тоқу жобасы» – қауіпті Code Red компьютерлік вирусының 0/1 екілік кодын тоқу/кермеу үлгісіне аударатын соғысқа қарсы күш-жігер. Түстер мен кодтар 11 қыркүйекке дейін АҚШ-тың терроризмге қарсы ескертулерімен байланысты. Жоба «технология, мәдениет, капитализм және соғыс арасындағы байланыстарды біріктіруге» тырысады. Трейвон Мартиннің қазасына және Black Lives Matter қозғалысының күшеюіне жауап ретінде Тейлор Пэйн мен Чейонна Сеуэлл «Жіп миссиясын» құрды, ол – «қаралардың азаттығы үшін қараларға, бүлікшілерге және қауымдастыққа қолдау білдіретін ұжым».

Әлеуметтік әділдік мәселелері

Сара Корбет құрған Craftivist Collective – әлемде өздері көретін жақсы өзгерістерді жасауға өздерін және басқаларын шақыратын, ойлы қолөнер туындыларын пайдаланатын, барлық адамды қабылдайтын ұйым. Ұйымның жұмысы үшін манифест және мақсаттар тізімі жасалған, онда қонақжайлық, жігерлендіру және оң көзқарас, шығармашылық, қауіпсіздік және жаһандық кедейлік пен адам құқықтарының бұзылуына назар аудару сияқты принциптер қарастырылған. Craftivist Collective-тің маңызды жетістіктерінің бірі – 2015 жылы M&S басқармасын 50 мың қызметкеріне тұрмыстық жалақы төлеуге көндіру болды. Бұл науқан Шейла МакКечни қорынан 2017 жылғы «Экономикалық әділет науқаны» сыйлығымен марапатталды және 2017 жылғы Care2 UK Impact Award сыйлығына ұсынылды. Осы сыйлықтың нәтижесінде Сара Корбет ірі қайырымдылық ұйымдарымен стратегиялық қолөнер жобаларын жүзеге асыруда және оларды жұмсақ наразылық өнеріне үйретуде.

Геральдік мейірімділік

Австралиялық суретші Сайрафим Лотиан "адамдардың күнін сәнділендіру" үшін қолдан жасау арқылы белсенділік танытты. Ол көшелерге кішкентай, қолмен жасалған өнер туындыларын қалдырып, адамдар оларды тауып үйлеріне алып кетуіне мүмкіндік берді.

Протест үлгілері

Көшеге шыққанда, қолөнерші-активистер әртүрлі наразылық үлгілерін пайдаланады. Көп таралған түрі – "тоқу акциясы", онда тоқушылар қоғамдық кеңістікке еніп, тоқиды. Олар метромен жүруі, мемлекеттік ғимаратты басып алуы немесе саябақта отыруы мүмкін. Олар тоқу арқылы қызығушылық тақырыбына назар аударуға тырысады. 2002 жылы G8 саммиті кезінде Калгаридегі Революциялық тоқу шеңбері Калгаридегі қаржы кеңселері алдында тоқу акциясын өткізеді. Осылайша, әйелдер бұрынғыда оларды қысымға ұшыратқан іс-әрекеттен күш алуға мүмкіндік алады. Активист Кэри Райхардт өзінің үйін, көлігін және студиясын керамика, трафареттік баспа және "өлім жазасына кесілген сотталушылардың, Қара пантералардың және планетаның рухани жағдайының" мәселелерін көрсету үшін мозаикамен жапқан. Қолөнерге негізделген белсенділіктің тағы бір түрі – партизандық өнер. Техас штатындағы Knitta тобы елдің қалаларында көше бағаналарына және антенналарға кигізілетін тоқу бұйымдары сияқты көше өнерін орналастырады. Сол сияқты, Сара Корбет қоғамдық орындарда ойын қозғаушы хабарламалары бар қолөнер туындыларын жасады. Сайлау алдында дауыс беруге ниетті азаматтарға жіберу үшін "Дауыс берушіге хат" еріктілері өз қолдарымен безендірілген хаттарды жасайды. Бұл жұмысты жеке орындауға болады, бірақ көбінесе еріктілердің үйінде немесе кафеде "хат тарату" шаралары өткізіледі.

Өтпелі кезеңде

2009 жылдың көктемінде крафтивизмнің анықтамасы бойынша онлайн-талқылаулар басталды. Бұл пікірталас Etsy платформасындағы Craftivism командасының мүшелері арасындағы саяси көзқарастарға байланысты туындаған даудан кейін кеңірек тарады, нәтижесінде бірқатар мүшелер командадан шығып кетті. Топтың бастапқы сипаттамасында: "Etsy Craftivism Team – қолөнер мен өнер арқылы әлемді өзгертуге сенетін прогрессивті Etsy қолданушыларының тобы. Біздің кейбіреулеріміз өз жұмысымызды наразылық пен саяси белсенділік туралы хабар тарату үшін пайдаланады. Басқалары қолөнер жасауды қарсылықтың бір түрі деп санайды. Ал үшіншілеріміз тікелей өндірушіден сатып алу және сату арқылы адамдарды пайдадан жоғары қоятын корпоративтік мәдениетке қарсы тұрып отырмыз деп есептейді" делінген. Консервативті мүшелер топты либералдық идеологияны қолдауда айыптап, саясатты араластырмау қажет екенін мәлімдеді. Топтың бір бөлігі қолөнердің өзінің саяси маңызы бар екенін айтса, енді бірі бұл іс-әрекеттің саяси мәселеге тікелей байланысты болуы керек деді. Radical Cross Stitch командасынан Рейна Фахи бір жазбаға: "Егер Джон Маккейннің қолдаушысы осы топқа қосылып, менің түпкіліктің құқығын қолдаған соңғы жұмысымның мақсатына сай, жақсы жасалғанын айтса, мен оны керемет деп есептер едім және осы әлемнің болашағына үміт артар едім" деп жауап берді. Ал шебер Бетси Грир "жеке – саяси" екенін, оларды бөліп қарастыру мүмкін емес деп санайды. Craftivist Collective ұйымынан Сара Корбет крафтивизмнің "сыни тұрғысынан ойлау және оң әлеуметтік өзгерістерге қалай қатыса алатынымызды мейіріммен талқылау" екенін қосты.

Қазіргі заманғы американдық саясат

2016 жылғы сайлаудан бері қоғамдық белсенділіктің күрт өсуі өнер белсенділігі мен қолөнершіліктің де дамуына ықпал етті. 2017 және 2018 жылдарғы Әйелдер шеруі арқылы "Қызғылт Иттіқұлақ" жобасы кеңінен танымал болды. "Қош келдіңіз" атты жоба да болды, ол көшпенділер мен босқындарға көмек ретінде жамылғылар ұсынуды мақсат етеді. Бұған қоса, Вирджиния штатының Шарлоттсвилл қаласында бастау алған "Кудзу" жобасы – бұл партизандық тоқу өнерінің инсталляциясы, онда тоқылған кудзу жүзімдерінің жылдам орнатылған инсталляциялары Конфедерация ескерткіштеріне "осы мүсіндердің Азамат соғысы және ақ үстемдік туралы бұрмаланған ақпаратты таратудағы рөлін көрсету" үшін жабылды.

Сындар

Қолөнер белсенділігі практика ішіндегі өзара байланысты сәйкес келмейтін үлкендіктерге негізделген кемсітушілікке де тап болды. "Қосу/сығару мәселесі феминистік қозғалысты ұзақ жылдар бойы толғандырып келеді, және оның тамыры суфражистерге дейін барып жетеді, онда қара нәсілді әйелдер дауыс беру құқығы туралы пікірталасқа қатыстырылмады".

Бет маскаларын тарату

Пандемия басталғаннан бері тігіншілер мен қолөнершілер қайта пайдалануға болатын матадан жасалған бет маскаларын тігіп, тарату үшін бірікті. Бет маскаларына, әсіресе қайта пайдалануға болатын түрлеріне деген сұраныс пандемия кезінде N95 маскалары сияқты жеке қорғаныс құралдарының жетіспеушілігінен туындады. Million Mask Challenge – Facebook желісінде басталган виртуалды шақыру, ол денсаулық сақтау қызметкерлеріне, содан кейін басқа да бірінші желідегі қызметкерлерге бет маскаларын тігіп, тарату мақсатымен халықаралық деңгейге тез көтерілді.

Қаралардың өмірі маңызды

Брейона Тейлор мен Джордж Флойдты өлтіргеннен кейін және одан кейінгі әлемдік «Қаралардың өмірі маңызды» (Black Lives Matter) наразылықтарынан соң, тәуелсіз суретшілер түскен табысты расизмге қарсы жобаларға, өзара көмек көрсету қорларына және құқық қорғау органдары ұстаған наразылық білдірушілерге көмектесу үшін арналған ұлттық кепілдік қорларына аударды. Суретшілер BLM қайырымдылығын ілгерілету үшін Etsy сияқты платформаларды пайдаланды. Кейбір қолөнершілер табыстың белгілі бір пайызын немесе толық сомасын қайырымдылыққа берді, ал басқалары қозғалыстың идеясын тарату мақсатында футболкалар, бетперделер және жапсырмалар сияқты қолөнер туындыларын жасады. Дегенмен, қара емес сатушылардың осы қозғалыстан пайда табуына қатысты сын айтылып жатыр. «Тәуелсіз шығармашылдар мен компаниялар да ынтымақ таныту үшін табысты қайырымдылыққа жұмсауы керек», – деді Black Lives Movement қозғалысының белсендісі және Black Youth Project 100 ұйымының негізін қалаушысы Фреско Стиз. «Бұл тек пайыздық үлес болуға тиіс емес. Әйтпесе, бизнес [және тәуелсіз шығармашылдар] наразылықтардың негізіндегі әлеуметтік күрестен тікелей пайда көріп отырған болады», – деді ол.