Француз суретшісі және жазушысы Фрэнсис Пикабиа

Кіріспе

Француз суретшісі және жазушысы (1879–1953)

Франсис Пикабия (fʁɑ̃sis pikabja: туған аты Франсис Мари Мартинес де Пикабия; 22 қаңтар 1879 – 30 қараша 1953) – француз авангардист суретшісі, жазушы, кинорежиссер, журнал баспагері, ақын және типограф, Дадамен тығыз байланысты болған. Пикабияның салған көптеген стильдерін ескергенде, оның мансабын бақылаушылар «форма өзгерту» немесе «калейдоскоптық» деп сипаттайды. Импрессионизм және пуантилизммен тәжірибе жасағаннан кейін Пикабия кубизммен байланысты болды. Оның жоғары абстрактілі, жазық композициялары түрлі-түсті және контрастқа толы болды. 1921 жылы Дада қозғалысын сынамас бұрын, ол АҚШ және Франциядағы Дада қозғалысының алғашқы маңызды тұлғаларының бірі болды. Кейін ол қысқа мерзімге сюрреализммен байланысты болды, бірақ көп ұзамай өнер ортасына қарсы бұрылды.

Ерте өмір

Франсис Пикабия Париж қаласында француз анасы мен испан тегі бар кубалық әкеден дүниеге келді. Кейбір дереккөздерде оның әкесі ақсүйек испандықтардан шыққан десе, енді бірі болса Галисия аймағынан тегі ақсүйек емес испандықтар деп санайды. Оның 1879 жылы туған жылы испан-куба шағын соғысымен бірге келді; Пикабия Парижде туғанымен, оның әкесі куба-француз қарым-қатынастарына қатысып, кейіннен Париждегі кубалық елшілігінде атташе болып қызмет еткен (1898 жылғы шартты қараңыз). Пикабияның Кубамен туыстық байланысы оның өмірінде маңызды рөл атқарды. Оның отбасы жайлы болды және екі ата-анасы да Пикабияны суретші болуға ынталандырды. Пикабияның анасы туберкулезден қайтыс болғанда ол бес жаста болған, және оны әкесі тәрбиеледі. Пикабияның сурет салу қабілеті жас кезінен-ақ көрініс берді. 1894 жылы ол әкесіне тиесілі испан картиналарының жинағын көшіріп, көшірмелерді түпнұсқалармен ауыстырып, түпнұсқаларын сату арқылы маркалар жинағын қаржыландырды. Өмір бойы адал болмаған Пикабия 1897 жылы сүйіктісінің бірімен Швейцарияға қашып кетті, бұл оның әкесімен байланысын қысқа мерзімге үзуге себеп болды.

Өнер мансабы

1890-шы жылдардың аяғында Пикабия Фернан Кормон мен басқалармен бірге Эколь де декоративтік өнер академиясында, Кормонның 104 бульвар де Клишидегі академиясында – Ван Гог пен Тулуза-Лотрек те оқыған орында – көркем өнерді зерттей бастады. Ол екі жыл бойы Фернан Кормон, Фердинанд Хамберт және Альберт Чарльз Уоллеттен сабақ алды. Жиырма жасынан бастап Пикабия сурет салу арқылы өмір сүрді. Кейіннен анасынан мұра алып, ол өнер әлеміндегі көптеген замандастарынан байып кетті. Ол жыл сайын кем дегенде бір жаңа спорттық көлік сатып ала бастады, өмірі бойы 127 көлікке ие болды. Мансабының басында, 1903-1908 жылдары Пикабиа Альфред Сислидің импрессионисттік суреттерінен әсер алды. Оның туындыларында шағын шіркеулер, жолақтар, Париждің шатырлары, өзен жағалаулары, кір жуатын орындар және баржалар бейнеленді. Бұл сыншыларды оның өзгешелігіне күдік тудырды, оның Сислиден көшіргенін, соборлары Моне соборларына ұқсайтынын немесе Синьяк сияқты сурет салғанын айтты. Бірақ ол өзін ескірген стильде жұмыс істеп жатқанын сезініп, жаңа тәсіл іздеуді бастады. 1909 жылдан бастап оның стилі өзгерді, себебі ол жақын арада кубистер деп аталатын суретшілер тобының ықпалына түсті. Бұл суретшілер кейіннен «Алтын қима» (Section d'Or) құрамын құрады. Сол жылы Пикабия Габриэль Баффетке үйленді (1930 жылы ажырасты). 1911 жыл шамасында Пикабия Путо тобына қосылды, оның мүшелерімен ол Париждің батыс жаққа орналасқан Путодағы Жак Виллонның студиясында танысты. Ол жерде ол суретші Марсель Дюшанмен достық қарым-қатынас орнатты және Гвиллам Аполлинермен жақын дос болды. Топтың басқа мүшелеріне Альберт Глейз, Роджер де Ла Фресне, Фернан Леже және Жан Метцингер кірді.

Прото-Дада

1913 жылы Америка суретшілер мен мүсіншілер қауымдастығы Нью-Йоркте модернистік өнердің алғашқы ірі көрмесін ұйымдастырды, ол Армори шоу деп аталды. Бай Пикабия кубистік топтың жалғыз мүшесі болды, себебі басқалары мұнда қатысуға мүмкіндік таппады, ал ол төрт картинасын ұсынды. Америка баспасөздерінің көпшілігі көрмеге жаулы қарай, оны ерекше немесе бұрмаланған деп сипаттады, бірақ Пикабия кеңінен сұхбатқа тартылып, қозғалыстың жалғыз өкілі ретінде талқыланды. Ол Нью-Йорк өнер ортасында бірден танымал тұлғаға айналды. Авангардтық өнер сатушысы Альфред Стиглиц Пикабияға жеке көрме ұйымдастырды – «Фрэнсис Пикабияның Нью-Йорк зерттеулері» көрмесі, ол өзінің 291 галереясында (бұрынғы Фото Сецессияның кішкентай галереялары) 17 наурыз – 5 сәуір 1913 ж. өтті. Мұнда Пикабия Нью-Йоркте соңғы бірнеше айда жасаған туындыларын көрсетті. Армори шоуындағы абстрактілі өнердің, мысалы, Василий Кандинскийдің туындыларының ықпалымен, ол енді өзінің абстрактілі жұмыстарын жасады. 1913 жылы сәуірде Парижге оралғанда, ол кубистермен ресми түрде байланысын үзді. 1913 жылдан 1915 жылға дейін Пикабия бірнеше рет Нью-Йоркке сапар шекті. Сол кезде Франция соғысқа тартылды. 1915 жылы Пикабия Кубаға бара жатқан жолда, досы – қант фабрикасының директоры үшін меласса сатып алу үшін тағы да АҚШ-қа сапар шегеді. Ол 1915 жылдың маусым айында Нью-Йоркке қонды. Бұл тоқтау тек қана сапардың бір бөлігі болғанымен, ол өнерін дамыту үшін біраз уақытқа сол жерде қалуды шешті. Соғыс аяқталғанға дейін ол Францияға қайтып оралмады. Келесі жылдар Пикабияның прото-Дада немесе «машинист» кезеңі ретінде сипатталады, ол негізінен оның механикалық портреттерінен тұрды. Пикабия 1913 жылы Нью-Йоркке алғашқы сапарында механикалық жетістіктерге таң қалды, ал Еуропаға оралғанда Наталья Гончарова және Михаил Ларионов сияқты футуристердің туындыларына таң қалды. Пикабияға Марсель Дюшанның «машина стилі» ерекше әсер етті, онда суретші металл және шыны сияқты материалдарды, сондай-ақ механикалық сурет салу құралдарын қолданды. 1915 жылы Пикабия «машиналар дәуірінің» жақындап келе жатқанын бейнелеу үшін құпия машиналар мен аппараттардың суреттерін және гравюраларын жасап, көрмеге шығара бастады. Ол осы стильде шамамен он жыл бойы жұмыс істеді, 1922 жылы өзінің машинисттік туындыларының үлкен жеке көрмесін ұйымдастырды. 1923 жылы ол бұл стильдегі жұмыстарын тоқтатты, бұрынғы стильдерінде де осылай болған. Осы кезеңде 291 журналы оған арналған бір нөмірді шығарды, ол Ман Реймен танысты, Габриэль мен Дюшан оған қосылды, есірткі мен алкогольге тәуелділік пайда болды және денсаулығы нашарлады. Ол сусынудан және тахикардиядан зардап шекті.

In 1913, the Association of American Painters and Sculptors held the first major show of modernist art in New York City, which would become known as the Armory Show. The wealthy Picabia was the only member of the Cubist group to personally attend the Armory Show, as the others could not afford to do so, and he also contributed four paintings. The American press was largely hostile to the show, describing it as bizarre or deviant, but Picabia was widely interviewed and discussed as the only representative of the movement available. He immediately became a major name in New York's artistic circles. Avant garde art dealer Alfred Stieglitz also gave Picabia a solo show, Exhibition of New York studies by Francis Picabia, at his gallery 291 (formerly Little Galleries of the Photo Secession), 17 March – 5 April 1913. There, Picabia displayed work that he had created in the past few months in New York. Influenced by abstract art from the Armory Show such as that of Wassily Kandinsky, he was now creating abstract works of his own. When he returned to Paris in April 1913, he formally broke with the Cubists. From 1913 to 1915 Picabia traveled to New York City several times. During that same era, France became embroiled in war. In 1915, Picabia again traveled to the United States en route to Cuba to buy molasses for a friend of his—the director of a sugar refinery. He landed in NewYork in June 1915. Though the stopover was ostensibly meant to be a simple port of call, he decided to remain there for a while to continue working on his art. He did not return to France until the war's conclusion. The following years can be characterized as Picabia's proto Dada or "machinist" period, consisting mainly of his portraits mécaniques. Picabia was first impressed by mechanical advances on his initial, 1913 visit to New York, and on returning to Europe, he was impressed by futurist painters such as Natalia Goncharova and Mikhail Larionov. Picabia was particularly influenced by the "machine style" of Marcel Duchamp, in which the artist used materials such as metal and glass as well as mechanical drawing implements. In 1915, Picabia began to create and exhibit his own drawings and prints of mysterious machines and apparatuses to reflect the coming of "the age of machines". He continued in this style for almost a decade, exhibiting a large solo show of his machinist work in 1922. In 1923, he abruptly discontinued his work in the style, as he had with several previous styles. In this period, the magazine 291 devoted an entire issue to him, he met Man Ray, Gabrielle and Duchamp joined him, drugs and alcohol became a problem and his health declined. He suffered from dropsy and tachycardia.

Манифест

Кейін 1916 жылы Барселонада және Альберт Глейз және оның әйелі Джульетта Рош, Мари Лоренсин, Ольга Сахаров, Роберт Делонай және Соня Делонайды қамтитын босқын суретшілердің шағын тобында ол өзінің «Дада» 391 мерзімді басылымын (Galeries Dalmau баспасында жарық көрді) бастады. Ол осы басылымды Марсель Дюшанның көмегімен АҚШ-та жалғастырды. Цюрихте депрессия мен өзіне зиян келтіру ойларымен күрескен кезде ол Тристан Царамен танысты, оның радикалды идеялары Пикабианы қатты әсер етті. Парижде, енді өзінің сүйіктісі Жермен Эверлингпен бірге, ол «Дада отырыстарының» қаласында болды, онда Андре Бретон, Поль Элуар, Филипп Супо және Луи Арагон Опера сағасындағы баск бары «Серта»-да кездесті. Пикабиа, оқиғалардың қозғаушы күші, үйіне оралды. Пикабиа 1919 жылға дейін Цюрих пен Парижде «Дада» қозғалысына қатысып, кейін сюрреалистік өнерге қызығушылық танытқаннан кейін одан қол үзді. («Каннибал», 1921 жылды қараңыз). 1921 жылы «Даданы» сынап, 1924 жылы «391» журналының соңғы санында Бретонға жеке шабуыл жасады. Сол жылы ол Рене Клердің «Entr'acte» қысқа фильмінде шағын рөлде ойнады, ол онжылдықтың ең танымал сюрреалистік фильмдерінің біріне айналды.

Кейінгі жылдар

Дададан үзілісін ойлап, Пикабиа былай деп жазды: «Егер таза идеяларға ие болғыңыз келсе, оларды көйлектей ауыстырыңыз». Оның мансабы кейіннен әртүрлі көркемдік стильдерімен еске түсірілді. 1922 жылы Андре Бретон «Литература» журналын Пикабианың мұқабалық суреттерімен қайта жаңғыртты, оған әр саны үшін толық еркіндік берді. Пикабиа діни суреттерге, эротикалық бейнелерге және кездейсоқ ойындардың бейнелеріне сүйенді. 1925 жылы Пикабиа бейнелі сурет салуға оралып, «Есімдер» деп аталатын тығыз, жарқыраған суреттер сериясын жасады. Бұл кейіннен неміс суретшісі Зигмар Полкеге маңызды ықпал етті. 1927 жылдан 1930 жылға дейін Пикабиа «Транспаренциялар» сериясын жасады, бұл суреттер Жоғары Ренессанс өнерінен алынған суреттерді қазіргі заманғы танымал мәдениеттің кейіпкерлерімен біріктірді. 1930 жылдары Пикабиа модернист жазушы Гертруда Штайнмен жақын дос болып, 1933 жылы оның портретын салды. 1940 жылы 14 маусымда, нацистер Парижды басып алған күні, ол Ольга Мохлерге үйленді. Ұзақ өтпей ол Францияның оңтүстігіне көшіп, оның туындылары күтпеген жаңа бағытқа бұрылды: ол «Париж секс-әдемілігі» сияқты француз «қыздар» журналдарындағы жалаңаш суреттерге негізделген суреттер сериясын жасады, бұл суреттер дәстүрлі академиялық жалаңаш сурет салуды мойынсұнбауға тырысқандай көрінеді. Олардың кейбіреулері алжирлік саудагерге сатылды, одан кейін Пикабиа Солтүстік Африкадағы борделдерді безендіруге мүмкіндік алды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталар алдында ол Парижге оралып, абстрактілі сурет салу мен өлең жазуды қайта бастады. 1949 жылдың көктемінде оның туындыларының кең ауқымды көрмесі Париждегі Рене Друэн галереясында өтті. Пикабиа 1953 жылы Парижде қайтыс болды және Монмартр зиратына жерленді.

Жеке өмір

1909 жылы француз өнер сыншысы және жазушысы, дадаизммен байланысты болған, кейіннен француз қарсылық қозғалысын ұйымдастырған Габриэль Баффет Пикабияға үйленді. Олардың төрт баласы болды. 1930 жылы олар ажырасты. Олардың құйынды одағын шөбересі Анн Берест 2021 жылы жарық көрген, жартылай автобиографиялық француз романы "Почта карточкасында" жаңадан бейнелейді.

Мұра

Пикабияның туындылары қоғамдық коллекцияларда сақталатын мұражайларға Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайы және Соломон Р. Гуггенхайм мұражайы; Филадельфия өнер мұражайы; Чикаго өнер институты; Лондонның Тейт галереясы және Париждегі Музей Националь д'Арт Модерне жатады. 1980 жылдардың ортасында Пикабияның «Дада» жазбаларының екеуі – «Who Knows» және «Yes No» ағылшын тілінде «Hanuman Books» баспасынан жарық көрді. 2007 жылы «MIT Press» баспасы оның поэзиясы мен басқа да жазбаларының үлкен кітабын ағылшын тілінде «Мен әдемі жәндікпін: Поэзия, проза және провокация» деген атпен жариялады, оны Марк Ловентал аударған. Пикабияның туындыларының АҚШ-тағы ірі ретроспективасы 2016 жылы Цюрихтегі «Kunsthaus Zürich» мұражайында, содан кейін 2016 жылдан 2017 жылға дейін Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында өтті. Бұл ретроспектива «Le Monde» басылымынан Филипп Даген сияқты халықаралық өнер сыншылары тарапынан кеңінен талқыланды. Пикабияның шығармашылығына әсер еткен суретшілердің ішінде американдық суретшілер Дэвид Салле және Джулиан Шнабель, неміс суретшісі Зигмар Полке және итальян суретшісі Франческо Клементе бар. 1996 жылы француз суретшісі Жан Жак Лебель Барселонадағы «Fundació Antoni Tàpies» және «Musée National d'Art Moderne, Centre Pompidou» мұражайларында көрсетілген «Picabia, Dalmau 1922» көрмесін ұйымдастырып, басқарды (көрме 1922 жылы «Galeries Dalmau» галереясында өткен Пикабияның жеке көрмесіне сілтеме жасайды). 2002 жылы суретшілер Питер Фишли мен Дэвид Вайс Сузанна Пейдждің Пикабияға арналған ретроспективасын Париж қаласының заманауи өнер мұражайында (MAMVP) орнатты. 2003 жылы Андре Бретонға бұрын тиесілі болған Пикабияның суреті 1,6 миллион долларға сатылды. Пикабияның «Volucelle II» (шамамен 1922 жыл) 2013 жылы «Sotheby's» аукционында 8 789 000 АҚШ долларына сатылды, ол кезде суретшінің бір туындысының ең жоғары бағасы болды. 2022 жылы «Sotheby's» аукционында «Pavonia» суреті 11 миллион АҚШ долларына сатылып, жаңа рекорд орнатылды.