Кіріспе

Вирджиниядағы шайқастар сериясы, АҚШ Азамат соғысы кезінде 1862 жылғы науқан. Солтүстік Вирджиния науқаны, сондай-ақ Екінші Булл-Ран науқаны немесе Екінші Манассас науқаны деп белгілі, 1862 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Вирджинияда болған шайқастар сериясы. Конфедерация генералы Роберт Ли, Жеті күндік шайқастардағы табыстарынан кейін, Вашингтон қаласына қарай солтүстікке жылжып, генерал-майор Джон Поуптің және оның Вирджиния армиясын жеңді. Поуптың армиясы генерал-майор Джордж Б. Макклелланның Потомак армиясымен бірігіп, оны басып алуы мүмкін деген алаңдаушылықпен, Ли генерал-майор Томас Дж. "Стоунволл" Джексонды Поуптың Гордонсвиллге қарайғы жорылын тоқтату үшін солтүстікке жіберді. Екі күш 9 тамызда Седар Маунтинде алғашқы қақтығысқа түсті, нәтижесінде Конфедерация жеңіске жетті. Ли Макклелланның Вирджиния түбегіндегі армиясы енді Ричмондқа қауіп келтірмейтінін анықтады және генерал-майор Джеймс Лонгстриттің басқаруындағы армиясының көп бөлігін Джексонның ізінен жіберді. Джексон Поуптың оң фланкінен кең айналым жасап, Манассас Джанкшнсындағы Поуптың артқы жағындағы ірі жабдықтау қоймасын басып алды, осылайша Поуп пен Вашингтон арасына өзінің күштерін орналастырды. 1861 жылғы Бірінші Булл-Ран шайқасының (Бірінші Манассас) болған жеріне жақын, өте қорғанысқа ие позицияға көшкен Джексон, 29 тамызда Ли мен Лонгстриттің күштері майданға келгенге дейін Одақтың шабуылдарын сәтті тойтарды. 30 тамызда Поуп қайтадан шабуыл жасады, бірақ Лонгстрит пен Джексонның шабуылдары арасында қалғанын көріп, ауыр шығынмен кері шегінуге мәжбүр болды. Науқан Джексонның тағы бір фланктік маневрімен аяқталды, оған Поуп 1 қыркүйекте Чантилли шайқасында қарсы тұрды. Лидің Солтүстік Вирджиния армиясын Поупқа қарсы маневрлеуі әскери шедевр деп есептеледі. Тарихшы Джон Хеннесси: "Ли одан да шебер шайқастар өткізген болуы мүмкін, бірақ бұл оның ең ұлы науқаны болды" деп жазды.

Әскери жағдай

Макклелланның жарты аралдағы науқаны маусымдағы жеті күндік шайқаста сәтсіз аяқталғаннан кейін президент Авраам Линкольн Джон Попты жаңадан құрылған Вирджиния армиясының қолбасшысы етіп тағайындады. Поп Батыс майданында бірқатар жетістіктерге қол жеткізген, ал Линкольн Макклелланнан гөрі белсенді генерал іздеді. Поп өзінің бағынышты командирлеріне – үш корпустың командирлері ретінде таңдалғандардың барлығы одан жоғары шенде болған – және кіші офицерлеріне, шығыс әскерлері батыс әріптестерінен нашар екенін білдіретін мақтанышпен берілген бұйрықтарымен ұнамады. Кейбір сарбаздары Поптың белсенді мінезінен жігерленді. Вирджиния армиясы 26 маусымда Вирджиния аймағындағы әртүрлі бөлімдерден құрылды, олардың көпшілігі Джексон аңғарындағы науқанда жеңіліске ұшыраған: генерал-майор Джон С. Фремонттың Таулық бөлімі, генерал-майор Ирвин Макдауэллдің Раппаханнок бөлімі, генерал-майор Натаниел П. Банкстың Шенандоа бөлімі, бригада генералы Сэмюэл Д. Стержистің Вашингтон әскери округінің бригадасы және бригада генералы Джейкоб Д. Кокстың Батыс Вирджиниядағы дивизиясы. Жаңа армия 51 000 адамнан тұратын үш корпуске бөлінді, генерал-майор Франц Сигель (I корпус) Фремонтты алмастырды, ол Поптың қарауында болудан бас тартты (одан төмен шенде болғандықтан) және қолбасшылықтан кетті; Банкс (II корпус); және Макдауэлл (III корпус). Стержистің Вашингтон әскерлері армия резервін құрады. Полковник Джон Бирдсли және бригада генералдары Джон П. Хэтч пен Джордж Д. Байард үш жаяу әскер корпусына тікелей қосылды, бұл орталықтандырылмаған басқарудың науқанға кері әсерін тигізді. Макклелланның Потомак армиясының үш корпусы (III, V және VI) және генерал-майор Амброз Бернсайдтың IX корпусы (генерал-майор Джесси Л. Рено басқаратын) ақырында Попқа қосылып, ұрыс операцияларына қатысты, оның әскерін 77 000-ға жеткізді. Конфедерация тарапынан генерал Роберт Лидің Солтүстік Вирджиния армиясы екі «қанатқа» немесе «командаға» (осы бөлімдерді «корпус» деп атау 1862 жылдың қарашасына дейін Конфедерация заңдарымен рұқсат етілмеді) шамамен 55 000 адамнан тұратын ұйымдастырылды. «Оң қанатты» генерал-майор Джеймс Лонгстрит, ал сол қанатты генерал-майор Стоунволл Джексон басқарды. Майор-генерал Дж.Э.Б. Стюарттың кавалерия дивизиясы Джексонның қанатына қосылды. Конфедерация ұйымы Лиге Жеті күндік шайқаста мұра болып қалғаннан әлдеқайда қарапайым болды; сол науқанда он бір жеке дивизия болды, бұл байланыс бұзылуына және армияның Лидің шайқас жоспарларын дұрыс орындамауына әкелді. Уильям Х.К. Уайтинг, Теофилус Холмс, Бенджамин Хугер және Джон Б. Магрудер басқа жерге тағайындалды. Командалық құрылым келесідей қайта ұйымдастырылды: Джексонның қанаты оның бұрынғы Аңғар армиясын құрады; Стоунволл дивизиясы (қазір бригада генералы Чарльз С. Виндер басқарады) және генерал-майор Ричард Иуэллдің дивизиясы, сондай-ақ жаңадан қосылған генерал-майор А.П. Хиллдің командасы. Лонгстритте жеті дивизия болды. Оның бұрынғы командасы бригада генералдары Кадмус Уилкокс және Джеймс Л. Кемпер басқаратын екі бөлікке бөлінді. Генерал-майор Ричард Х. Андерсон Хугердің дивизиясын алды, ал бригада генералы Джон Б. Худ Уильям Х.К. Уайтинг науқас демалысында болғандықтан Уайтинг дивизиясын басқарды. Бригада генералдары Дэвид Р. Джонс және Лафайет МакЛоус өздерінің дивизияларын басқаруды жалғастырды, екеуі де Магрудердің жарты арал армиясының құрамына кірді. Генерал-майор Д. Хиллдің командасы да Лонгстритке бағындырылды. Сондай-ақ, бригада генералы Натан Г. «Шенкс» Эванстың Оңтүстік Каролинадағы тәуелсіз бригадасы қосылды. МакЛоус пен Хилл Ричмондта генерал-майор Густавус В. Смит басқаруында қалды, сондықтан Лонгстрит солтүстікке тек бес дивизияны алып кетті.

Жоспарлар

Поуптың миссиясы бірнеше мақсатты орындау болды: Вашингтонды және Шенандоа аңғарын қорғау, сондай-ақ Конфедерация күштерін Макклелланнан алыстату үшін Гордонсвилл бағытына қарай жылжу. Поуп осы мақсатқа жету үшін Гордонсвилл, Шарлоттсвилл және Линчбургті байланыстыратын Вирджиния орталық темір жолын бұзуға атқыштар жасағын жіберді. Хатч басқарған атқыштар жасағы баяу қозғалды және 19 шілдеде Стоунволл Джексонның 14 000-нан астам әскерімен Гордонсвиллді басып алғанын анықтады. (Темір жолды кесіп тастауға жасалған екінші әрекет 22 шілдеде сәтсіз аяқталғаннан кейін, Поуп Хатчты атқыштар жасағынан шеттетуге және оны генерал Руфус Кингтің III корпусындағы жаяу әскер бригадасын басқаруға тағайындады.) Поуптың тағы бір, кең ауқымды мақсаты болды, оны Авраам Линкольн қолдады. Бірінші рет, Одақ Конфедерация азаматтарына соғыстың ауыртпалығын тікелей сезіндіру арқылы оларға қысым жасауды көздеді. Поуп өзінің әскеріне осы мәселе бойынша үш жалпы бұйрық шығарды. №5 жалпы бұйрықта әскерге «жерден азықтандыру» жөнінде нұсқау берілді, фермерлерге соғыстан кейін «Америка Құрама Штаттарының адал азаматтарына» ғана төленетін купондармен өтеу беру көзделді. Кейбір сарбаздар үшін бұл тонау мен ұрлық жасауға деген ишаратқа айналды. №7 және №11 жалпы бұйрықтар Одақтың тылындағы Конфедерация партизандарының тудырған мәселелерін шешуге арналды. Поуп Одақ әскерлеріне қарсы оқ атылған кез келген үйді өртеп жіберуді және ондағы адамдарды соғыс тұтқындары ретінде қарауды бұйырды. Одақ офицерлеріне «өздерінің қатарында немесе қол жеткізе алатын жердегі адал емес ер азаматтарды қамауға алуға» бұйрық берілді. Бұл бұйрықтар Поуптың әріптесі Макклелланның соғыс философиясынан күрт өзгеше болды, бұл, әрине, науқан барысында екеуінің арасындағы антагонизмнің себебі болды. Конфедерация билігі наразылық білдірді, ал Роберт Ли Поупты «жалған» деп атап, оны «тоқтату керек» деді. Жеті күндік шайқастағы тәжірибесіне сүйене отырып, Ли Макклеллан шабуылға көшпейтініне көз жеткізді және өзінің көп бөлігін Ричмондтан шығаруға мүмкіндік алды. Бұл оған Джексонды Гордонсвиллге көшіруге және Поупты тоқтатуға, сондай-ақ Вирджиния орталық темір жолын қорғауға мүмкіндік берді. Лидің ірі жоспарлары болды. Одақ армиясы Макклеллан мен Поуп арасында бөлінгендіктен және олар бір-бірінен қашық болғандықтан, Ли Поупты жоюға, содан кейін назарын Макклелланға бұруға мүмкіндік тапты.

Бастапқы қозғалыстар

26 шілдеде Ли ат әскері командирі және партизан күрескері капитан Джон С. Мосбимен кездесті, ол соғыста тұтқынға алынған еді. Хэмптон Роудс аймағынан Одақтың күзетінде келе жатып, Мосби маңызды теңіз көлігінің белсенділігін байқады және Солтүстік Каролинада шайқасқан генерал-майор Амброуз Бернсайдтың әскерлері Поупты күшейту үшін жөнелтіліп жатыр деген қорытындыға келді. Ол әскерлер орналасқанға дейін дереу әрекет етуді қалаған Ли келесі күні генерал-майор А. П. Хиллге 12 000 сарбазбен Джексонға қосылуды бұйырды, сонымен қатар Макклелланның назарын артиллериялық оқшашу және алдау амалдарымен аударды. Макклеллан Гаррисонның қонысынан Малверн төбесіне күш жіберді, ал Ли қауіпке қарсы оңтүстікке жылды, бірақ Макклеллан соңында күштерін кері тартты. Өзінің қарсыластарынан көп есе кем екеніне сенімді, ол Вашингтонға Ричмондқа тағы бір шабуыл жасау үшін кем дегенде 50 000 сарбаз қажет екенін хабарлады. 3 тамызда Бас генерал Генри В. Галлек Макклелланға түбектен соңғы шегінуді бастауды және Поупты қолдау үшін Солтүстік Вирджинияға оралуды бұйырды. Макклеллан наразылық білдіріп, 14 тамызға дейін қайта орналасуды бастаған жоқ. Потомак армиясы Вирджиния түбегінде қалған IV корпустың бір бөлімін қоспағанда, Вашингтонға қайтып келді.

Ұрыстар мен қозғалыстар

29 шілдеде Поуп штаб-пәтерін Вашингтоннан майданға көшірді. Халектің Макклеллан әскерімен қосылу жоспары туралы хабардар болды, бірақ осы оқиғаны күтудің орнына, өзінің бір бөлігін Седар тауына жақын жерге орналастырды, сол жерден Гордонсвиллге кавалерия шабуылдарын жүргізе алатын болды. Джексон 7 тамызда Кульпепер сот үйіне жетті, әскердің қалған бөлігі жиналмас бұрын Поуптың корпустарының біріне шабуыл жасауды үміттенеді.

Седр тауы

9 тамызда Натаниел Банкс корпусы Седар тауында Джексонға шабуыл жасап, басында үстемдікке ие болды. Конфедерация бригадасының генералы Чарльз С. Виндер қаза тауып, оның дивизиясы қирады. Конфедерация генерал-майоры А. П. Хилл басқарған қарсы шабуыл Банкс корпусын Седар-Крик арқылы кері шегіндірді. Дегенмен, Джексонның шабуылын генерал-бригадир Джеймс Б. Рикетс басқарған одақтық дивизия тоқтатты. Осы кезде Джексон Поуп корпусының барлығы бір жерде екенін, оларды жеке-жеке жеңу жоспарына тосқауыл қойғанын білді. Ол 12 тамызға дейін сол позицияда тұрды, содан кейін Гордонсвиллге қайтып кетті.

Ли Раппаханнокқа қарай алға жылжиды

13 тамызда Ли Джексонды күшейту үшін Лонгстритті жіберді, ал келесі күні Макклелланның жарым аралды тастап кетіп бара жатқанына сенімді болғаннан кейін Ли өзінің қалған барлық күштерін (екі бригададан басқа) жіберді. Ли 15 тамызда командалық міндетін атқару үшін Гордонсвиллге келді. Ол Солтүстік Вирджиния армиясын Кларк тауының оңтүстігіне жинады және Макклеллан әскері оны нығайтуға келгенше Поупты жеңу үшін жаңа бағытты жоспарлады. Оның жоспары - Стюарт басқаратын атты әскерін, сосын бүкіл армиясын 18 тамызда Рапидан өзенінің солтүстігіне жіберу, Кларк тауының көлемінен жасырып. Стюарт Сомервилл Фордтағы теміржол көпірін кесіп өтіп, жояды, содан кейін Поуптың сол қанатын айналып, федералдық тылға қарай жылжу, жабдықтауларын жою және олардың мүмкін болатын кері шегіну жолдарын кесу. Логистикалық қиындықтар мен атты әскердің жылжуының кешігуі жоспардан бас тартуға әкелді. 20-21 тамызда Поуп Раппаханок өзенінің жағасына шегінді. Ол Лидің жоспарын білді, себебі одақтың атты әскері шабуылы кезінде жазбаша бұйрықтың көшірмесін қолға түсірді. Стюарт бұл шабуыл кезінде дерлік тұтқындалды; бірақ оның плащы мен қауырсынды шапағы құтылмай қалды, содан кейін Стюарт 22 тамызда Поуптың штабына, Каттлетт Стейшнге шабуыл жасап, одақтың командирінің парақшасын тартып алды. Стюарттың шабуылы одақтың оң қанатының жаңа бағытқа ұшырауға осал екенін көрсетті, бірақ қатты жаңбырдың салдарынан өзеннің тасуы бұл қиындық тудырады. Сондай-ақ, ол Поуптың армиясын нығайту жоспарларын ашты, нәтижесінде оның құрамы 130 000 адамға жетеді, бұл Солтүстік Вирджиния армиясынан екі еседен астам.

Раппаханнок өзенінде шабуылдау

Екі армия 22-25 тамыз аралығында Раппаханнок өзені бойында бірнеше шағын шайқастар жүргізді, оның ішінде Ватерлоо көпірі, Ли Спрингс, Фрименс Форд және Сульфар Спрингс кірді, нәтижесінде бірнеше жүз адам қаза тапты. Бұл ұрыстар екі армияның да назарын өзен бойында ұстап тұрды. Күшті жаңбыр өзенді көтеріп, Ли өзеннен күшпен өте алмады. Поуп Лидің оң фланкіна шабуыл жасау үшін өзеннен өтуді жоспарлады, бірақ судың жоғары деңгейі оған да кедергі келтірді. Осы кезде Потомак армиясынан қосымша күштер түбекке жетіп келді: генерал-майор Сэмюэл П. Гейнцельманның III корпусы, генерал-майор Фитц Джон Портердің V корпусы және генерал Джордж У. Тейлор басқаратын VI корпустың бөлімдері. Лидің жаңа жоспары, оны сандық артықшылықпен басып тастаған күштерге қарсы, Джексон мен Стюартты әскердің жартысымен Поуптың байланыс жолын – Оранж және Александрия теміржолын кесіп тастау үшін фланга жіберу болды. Hotchkiss журналы көрсеткендей, Джексон осы қимылды бастапқыда ұсынған. 1863 жылдың 4 және 6 наурызындағы журнал жазбаларында генерал Стюарт Хотчкисске "осы қимылдың барлық құрметі Джексонға тиесілі" екенін, ал Ли ұсынылған қимылды "өте қауіпті" деп санап, "негізінен келісім бергенін" айтты. Поуп кері шегінуге мәжбүр болып, қимыл кезінде жеңілуі мүмкін еді. Джексон 25 тамызда аттанып, сол түні Салемге (қазіргі Маршалл) жетті.

Манассас станциясына шабуыл жасау

26 тамызда кешке, Поуптың оң қанатын Тороффэйр Гэп арқылы айналып өткен соң, Джексонның әскерінің қанаты Бристоу станциясындағы Оранж және Александрия темір жолына шабуыл жасады және 27 тамызда таңертең Манассас бұрылысындағы Одақтың ірі жабдықтау қоймасын басып алып, жою үшін аттанды. Бұл күтпеген әрекет Поупты Раппаханнок бойындағы қорғаныс шебінен жедел түрде шегінуге мәжбүр етті. 27 тамызда Джексон Булл-Ран көпіріне жақын VI корпустың Нью-Джерси бригадасын жеңіп, оның командирі Джордж У. Тейлорды қаза таптыруға себеп болды. Генерал-майор Ричард С. Эуэллдің Конфедерация дивизиясы генерал-майор Джозеф Хукердің дивизиясына қарсы Кетл-Ранда қарқынды артқы сақшылық шайқасын жүргізді, нәтижесінде шамамен 600 адам қаза тапты. Эуэлл түнгі қараңғылыққа дейін Одақ әскерін тоқтатты. 27 тамыз бен 28 тамыз түнде Джексон өзінің дивизияларын солтүстікке қарай Бірінші Булл Рун (Манассас) шайқас алаңына жеткізіп, аяқталмаған темір жол төсемінің артына орналастырды. Поуп Джексонның қайда кеткенін білмеді.

Жолдағы саңылау

Тороффергептегі Чэпменнің диірмені маңындағы шайқастан кейін, 28 тамызда Рикетстің одақтық дивизиясы Хопвеллгептен бірнеше шақырым солтүстікке өтіп бара жатқан конфедерат колоннасымен және Тороффергептегі биік жерді бақылауға алған әскерлермен қапталдан шабуылға ұшырады. Рикеттс шегінді, ал Лонгстриттің әскер қанаты Джексонмен қосылу үшін осы жерден өтті. Бұл сырттай маңызсыз көрінетін әрекет Поуптың 29-30 тамыздағы шайқастардағы жеңілісін дерлік қамтамасыз етті, себебі ол Ли әскерінің екі қанатының Манассас шайқас алаңында бірігуіне жағдай жасады. Рикеттс Гейнсвилл арқылы Манассас-Джанкшнге қайта шегінді.

Екінші бұқалар жарысы (Манассас)

Екінші Буль-Ран (Екінші Манасса) атты науқанның ең маңызды шайқасы 28-30 тамыз күндері өтті. Поптың әскерін шайқасқа тарту мақсатымен Джексон 28 тамызда Уоррентон автожолымен өтіп бара жатқан федералды колоннаға шабуыл жасауға бұйрық берді, осылайша Попқа өз орны туралы хабарлады. Браунер фермасындағы шайқас бірнеше сағатқа созылып, нәтижесінде ешқандай шешімге келмей аяқталды. Поп Джексонды қоршап алғанын ойлады және күштерінің көп бөлігін оған қарсы жинады. 29 тамызда Поп Джексонның аяқталмаған теміржол бойындағы позициясына бірнеше шабуыл жасады. Шабуылдар екі тараптан да ауыр шығындарға әкеп соқты. Түскі уақытта Лонгстрит Тороуфэйр Гэптен шайқас алаңына келді және Джексонның оң қанатына орналасты. 30 тамызда Поп шабуылдарын жаңартты, Лонгстрит шайқас алаңында екенін сезбегендей. Конфедерация артиллериясы Портер корпусының одақтық шабуылын қиратқанда, Лонгстриттің 28 000 сарбаздан тұратын қанаты соғыстың ең ірі бір мезгілдегі қарсы шабуылын жасады. Одақтың сол қанаты талқандалып, әскер Буль-Ранға кері шегінді. Бірінші Буль-Рандағы апаттың қайталануын болдырмау үшін одақтың тиімді арьергардтық әрекеттеріне борышлымыз. Дегенмен, Поптың Сентрвиллге шегінуі асығыс болды. Келесі күні Ли өз әскеріне шегініп бара жатқан одақтық әскерді қууға бұйрық берді.

Шентилли

Кең жақтаулы шабуыл жасап, Джексон Булл-Радан одақтың шегінуін кесіп тастауға үміттенеді. 1 қыркүйекте, Чантилли плантациясынан тыс, Кішкентай Өзен жолының жанындағы Окс Хилл маңында Джексон өз дивизияларын генерал-майорлар Филип Керни мен Айзек Стивенс басқаратын екі одақтық дивизияға қарсы жіберді. Конфедераттардың шабуылдары қатты дауыл кезіндегі қаһарлы шайқастармен тоқтатылды. Одақтың генералдары Стивенс пен Керни екеуі де қаза тапты. Фэрфакс сотта әскерінің әлі де қауіпте екенін түсінген Поуп Вашингтонға қарай шегінуді жалғастыруға бұйрық берді.