Кіріспе

Даниялық гамбит, неміс тілінде Nordisches Gambit және голланд тілінде Noords Gambiet (екеуі де «Солтүстік гамбит» деген мағынаны білдіреді) – 1. e4 e5 2. d4 exd4 3. c3 қадамдарымен басталатын шахмат ашылысы. Ақ жақ жылдамдық пен шабуыл үшін бір немесе екі пішінді құрбан етеді. Дегенмен, сақтылықпен қара жақ бір немесе екі пішінді қауіпсіз түрде қабылдай алады, немесе жақсы мүмкіндіктермен гамбитті толығымен қабылдамауға болады. Бұл ашылыс бұрыннан белгілі болғанымен, Даниялық ойыншы Мартин Северин Фром 1867 жылы Париж турнирінде осы гамбитті қолданды және оған осы ашылыстың авторы ретінде баға беріледі. Даниялық гамбит шабуыл шеберлерінің арасында, оның ішінде Алехин, Маршалл, Блэкберн және Миес сияқты ойыншылардың арасында танымал болды. Бірақ қара жақ үшін қорғаныс позициялары ашылып, жетілдірілген сайын, 1920 жылдары оның танымалдығы төмендеді. Бүгінде ол жоғары деңгейдегі шахмат турнирлерінде сирек кездеседі.

Тарих

Даниялық гамбиттің номенклатурасы бастапқыда өте шатастыратын болды. Бұл идея 1824 жылғы Лондон–Эдинбург арасындағы атақты корреспонденциялық ойыннан туындады: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. d4 exd4 4. Bc4 Bc5 5. c3 Qe7 6. 0-0 dxc3 7. Nxc3. Шведиялық Ханс Линдехн 1. e4 e5 2. d4 exd4 3. c3 ойынын 1857 жылдан бері тұрақты түрде ойнаған. Ол 1864 жылы Лондонда өткен турнирде кейіннен әлем чемпионы атанған Вильгельм Штейницті осы гамбитімен жеңді. Мартин Северин Фром осы кезеңде Парижде Линдехнмен кездесіп, гамбит туралы сол жерден білген болуы мүмкін. Грэм Берджестің сөзіне сәйкес, Данияда бұл дебют "Солтүстік гамбиті" деп аталады. Көптеген партиялар Геринг гамбитіне ауысты, себебі ақ үшін Nf3, ал қара үшін Nc6 қимылдары логикалық болып табылады. Карл Теодор Геринг де екі рет гамбит ойнағандықтан, арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ. Қызығы, тек бір пешканы (Nxc3) құрбан ету идеясы Геринг гамбитінде Даниялыққа қарағанда ертерек пайда болды. Пол Морфи 1857 жылғы АҚШ-тың бірінші конгресінде Александр Микке қарсы осы идеямен кездесті. Даниялық гамбитте, әсіресе Александр Алехин 1. e4 e5 2. d4 exd4 3. c3 dxc3 4. Nxc3 комбинациясын қолданды, бірақ маңызды емес жағдайларда.

Негізгі бағыттар

Даниялық гамбит – Орталық ойынның бір түрі, оның маңыздылығы жеке қарастырылуға лайық. Шахмат ашылуларының энциклопедиясында C21 ретінде белгіленеді. 1. e4 e5 2. d4 exd4 3. c3 соңында қаралар 3…d6, 3…Qe7 немесе 3…d5 (Сёренсен қорғанысы немесе Капабланка қорғанысы) арқылы гамбиттен бас тарта алады. Егер қаралар 3…dxc3 арқылы Даниялық гамбитті қабылдаса, негізгі мүмкіндіктер 4.Nxc3 және 4.Bc4 болып табылады.

Алекиннің өзгеруі: 4.Nxc3

4 д6 5. Сc4 Nc6 6. Кf3 (Гёринг гамбиті, транспозиция бойынша)
4 Сc5 5. Сc4 Nc6 6. Кf3 (Гёринг гамбиті, транспозиция бойынша)
4 Кc6 5. Сc4 және 6. Кf3 (Гёринг гамбиті, транспозиция бойынша)
4 Вb4 5. Сc4 (5. Qd4 – тәуелсіз нұсқа) Bxc3+ 6. bxc3 d6 7. Qb3 Qe7 8. Кe2 Алекхин – Помар, сағаттық симуляция, Мадрид 1943

Алекхин ақтарға 4. Кxc3 ойнауды ұсынды. Бұл партия көбінесе шотландтық ойынындағы Гёринг гамбитіне ауысады. Қаралар Nc6-ны және/немесе ақтар Кf3-ты өткізіп кеткен партиялар өте аз. Бұл жүріс тәртібі ақтарға Гёринг гамбитінің (1. e4 e5 2. Кf3 Nc6 3. d4 exd4 4. c3 dxc3 5. Кxc3 Вb4) бастапқы негізгі партиясын болдырмауға мүмкіндік береді, ерте Вb4-ке f3 емес, e2-ге шабуылдап, қаралардың ақтардың пішін құрылымын бұзуына жол бермейді, мысалы, Алекхин жоғарыда Помарға қарсы ойынында жасағандай.

Линдейннің жалғасы: 4.Bc4

4 д6 5. Nxc3 (сонымен қатар, транспозиция бойынша Гёринг гамбиті)
4 cxb2 5. Bxb2 (Дания гамбиті қабылданды, диаграмманы қараңыз)
5 Bb4+ 6. Kf1 немесе 6. Nc3
5 d6 6. Qb3
5 d5 (Шлехтер қорғанысы)
Ақ 4-інші жүрісте екінші пешканы ұсынуы мүмкін. Bc4. Екінші пешканы Гёринг гамбитіне көшу арқылы қауіпсіз түрде қабылдауға болады. Пешканы қабылдаған жағдайда, ақтардың екі пілі 4 cxb2 5. Bxb2-ден кейін қараға қарсы шабуыл жасауға мүмкіндік алады. Ақтар көбінесе Qb3 арқылы, мүмкіндігі болғанда, қараның b7 және f7 алаңдарына қысым жасайды. Ақтардың g7-ге жасаған қысымымен бірігіп, бұл қараға пілдерін дамытуды қиындатады. Скандинавия қорғанысының нұсқасы – Росс гамбиті. Карл Шлехтер қара үшін ең сенімді қорғаныс тәсілдерінің бірін ұсынды: 5 d5 пешкасын қайтару арқылы қараға дамуды аяқтау үшін уақыт беріледі. 6. Bxd5 Nf6 (6 Bb4+ де мүмкін) 7. Bxf7+ Kxf7 8. Qxd8 Bb4+ 9. Qd2 Bxd2+ 10. Nxd2 Re8 (Nyholm–Tartakower, Баден 1914), қара патшайымын қайта алады. Теория бойынша, бұл позиция тең деп бағаланады, бірақ кейбір ойыншылар патшайым жағының қараға артықшылық беретініне сенеді (Шлехтер 10 c5 ұсынды). Шлехтердің қорғанысы енгізілгеннен кейін Дания гамбитінің танымалдылығы төмендеді, себебі нәтижесіндегі позициялар ақтардың гамбит ашылуынан күткенінен өзгеше. Немец тілінде хат алмасып жүретін ойыншы Инго Фирнхабер гамбит идеясын жандандыруға тырысты, 7. Nc3 арқылы, бірақ Карстен Мюллер мен Мартин Войгттің «Даниялық динамит» кітабында жазғандай, бұл жүріс 7 Nxd5 8. Nxd5 Nbd7 (8 c6 9. Nf6+) 9. Nf3 c6-дан кейін жеткілікті өтемақы бермейді, себебі 10.0-0 құрбандығы 10 cxd5 11. exd5 Be7 мүмкіндігіне байланысты күмәнді. Егер ақтар 6. exd5 ойнаса, оның ақ тілше пілі бұғатталады, ал 6 Nf6 7. Nc3 Bd6-дан кейін қара салыстырмалы түрде оңай дамуды аяқтай алады. Гёрингтің жүріс тәртібінің (c3-тен бұрын Nf3) үлкен артықшылығы – Шлехтер қорғанысынан аулақ болу, себебі 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. d4 exd4 4. c3 dxc3 5. Bc4 cxb2 6. Bxb2 қара 6 d5-ті патшайымның c6-ға берілген атымен ойнамайды. 2. d4 exd4 3. c3-тің үлкен артықшылығы – 3 d5-ке 4. exd5 Qxd5 5. cxd4 Nc6 6. Be3 арқылы жауап беру мүмкіндігі, 6. Nf3-ке қарағанда Гёринг гамбитіне көшуге қарамастан (негізгі қарсылық – Капабланка вариациясы, 6. Nf3 Bg4 7. Be2 Bb4+ 8. Nc3 Bxf3 9. Bxf3 Qc4, онда ақтар патшайымдарды алмастыруға немесе рокировкадан бас тартуға мәжбүр). Сонымен қатар, 2-ден кейін қараның басқа нұсқаларынан аулақ болудың артықшылығы бар. Nf3, негізінен 2 Nf6 (Петров қорғанысы).