Кіріспе
Босния және Герцеговина мен Хорватия арасындағы өзен – Уна () Босния және Герцеговина мен Хорватия арасындағы шекаралық өзен, Сава өзенінің оң саласы. Ол Қара теңіз су жиналатын алабының бөлігі, оның суайдынының ауданы 1,5 млн км², оның ішінде Босния және Герцеговинаға 73,5% және Хорватияға 26,5% тиесілі. Өзеннің жалпы ұзындығы 219 км. Өзеннің бастауы Хорватиядағы Донья Суважа ауылының жанында, ал сағасы Босниямен шекарадағы Ясеновац ауылының жанында орналасқан. Ең ірі оң салалары – Крка, Унак, Крушница және Сана өзендері, ал ең ірі сол саласы – Клокот өзені. Оның ең ұзын бастауы – Унак өзені. Өзен бойында орналасқан ең ірі және маңызды қала – Бихач. Басқа маңызды қалалар мен кенттер – Босанска Крупа, Босански Нови және Босанска Костажница. Өзен көптеген сарқырамалар, тасылдар, карст бұлақтары және салыстырмалы түрде қол тигізбеген табиғатымен ерекшеленеді. Өзеннің жоғарғы ағысының көп бөлігі Уна ұлттық паркінің құрамына кіреді.
The Una (, ) is a border river between Bosnia and Herzegovina and Croatia and a right tributary of the Sava river. It is part of the Black Sea drainage basin, and its watershed has a size of , of which belongs to Bosnia and Herzegovina, and to Croatia. The total length of the river is The source of the river is located near the village of Donja Suvaja in Croatia, and its mouth is located near the village of Jasenovac, on the border with Bosnia. The largest right tributaries are the Krka, Unac, Krušnica and Sana rivers, and the largest left tributary is the Klokot river. Its longest headwater is the Unac river. The largest and most important city located on the river is Bihać. Other, important cities and towns are Bosanska Krupa, Bosanski Novi and Bosanska Kostajnica. The river is characterized by a multitude of waterfalls, rapids, karst springs and relatively untouched nature. A large part of the upper river is part of the Una National Park.
Этимология
Жергілікті аңыздарға сәйкес, өзенге римдіктер ат қойған. Оны алғаш көргеннен кейін, өзеннің бірегей сұлулығын білдіре отырып, "уна" (лат. бір) деген атау берген. "Уна" есімі өзенге жақын емес аймақтарда да кең таралған әйел аты. Бұған бір себебі, Югославия соғыстары кезінде қоныс аударған адамдар өз балаларына осы есімді қоюды жалғастырған.
Жоғарғы дәліз
Өзеннің жоғарғы бөлігі бастауынан Бихач қаласына дейін созылады. Көзінен шыққаннан кейін өзен шамамен 5 км ағып, Крка өзенімен қосылады, содан кейін Босния мен Хорватия арасындағы шекараның 7 шақырымын құрайды, алғаш рет толығымен Боснияға еніп, Мартин Брод ауылынан өтеді, онда ол бірнеше сарқырамалар мен шарлауықтарды құрайды, жалпы құлау биіктігі шамамен ... метрді құрайды. Мартин Бродтан кейін Уна, Унак өзенімен қосылғанда көлемі екі еседен астамға өседі. 9 км өткен соң өзен Кюлен Вакуф қаласында батысқа бұрылып, кішкентай Островица саласымен қосылады, содан кейін солтүстікке қарай жалғастырады. Кюлен Вакуфтан кейін өзен Клиса ауылының жанындағы аңғар арқылы иреленіп өтеді, шамамен 8 км кейін Хорватия шекарасына қайта жетеді. Бұл жолы өзен 18 шақырымға жуық шекараны құрайды, тік жар арқылы өтеді, сарқырамалар мен шарлауықтарды құрайды, олардың ең ірісі және ең танымалсы – Штрбачки бук. Боснияға екінші рет толығымен енгеннен кейін өзен Трослап және Двослап сарқырамаларын құрайды, содан кейін ұлттық парктен шығып, Лохово және Рачич ауылдары арқылы ағады. Содан кейін өзен біртіндеп Бихач жазығына кіріп, Рипач, Голубич және Притока ауылдары арқылы ағып, Добреница суларын қабылдап, көптеген өзен аралдарын және кішкентай шарлауықтарды жасайды, содан кейін жалпы ұзындығы 70 шақырымға жуық болғаннан кейін Бихач қаласына кіреді. Бихачта өзен әртүрлі өлшемдегі көптеген аралдарды құрайды, көбінесе кішкентай шарлауықтармен қоршалған, олардың кейбіреулері жеке меншікте, ал қалғандары мемлекеттік және жиі танымал шомылу орындары болып табылады. Қаланың орталық бөлігі Уна өзенімен қоршалған, ал арна өзеннен суды кішкентай гидроэлектр станциясына жеткізеді. Унаның тағы бір кішкентай саласы – Дробиница қала арқылы реттелген арнамен ағып, Унамен қосылады. Жоғарғы ағысында Уна – крутизнасы 0,232% болатын, көптеген сарқырамалары бар жас өзен. Карбонат минералдарының шөгіндісі және кеуекті әктас (туфа) және айқын карст әсері осы бөлімге тән. Уна және Корана мен Глина өзендерінің су жиналатын алаптары Босния және Герцеговинада талдау мақсатында жиі біріктіріледі.
Босату
Уна өзенінің аузындағы орташа су шығыны 0,9 м³/с, ал ең төменгі су шығыны 0,9 м³/с құрайды. Босния және Герцеговинада Унац өзенінде бірнеше өлшеу станциясы бар, олардың деректері төмендегі кестеде көрсетілген: Оның гидравликалық қысымы 2,6 м және су қабылдау қуаты 9 м³/с. Су 70 метрлік бетон бөгет арқылы қабылдау құрылысына бағытталады, бұл бөгет су деңгейі төмен болғанда серуендеу және шомылу орны ретінде де пайдаланылады, халық арасында "бетон" деп аталады. Су деңгейі жоғары болғанда, артық су бөгеттен асып, ұзын сарқырама құрайды. Электр станциясы және оған байланысты барлық құрылымдар 2011 жылы Босния және Герцеговинаның ұлттық ескерткіші деп жарияланды. Крушница гидроэлектр станциясы Босанска Крупа қаласына жақын Крушница өзенінің бастауына жақын орналасқан. Бихач электр станциясы сияқты, ол да 1911 жылы Боснияда Австро-Мажарстан үкіметі тұсында салынған. Оның орнатылған қуаты 460 кВт, ал жылдық электр өндірісі 400 МВт·сағ. Әрбір турбинаның орнатылған қуаты 2,35 МВт, ал жалпы қуаты 9,40 МВт құрайды.
There are multiple measuring stations in Bosnia and Herzegovina on the Unac, and their data is show in the table below: It has a hydraulic head of 2.6 m and an intake capacity of 9 m3/s. The water is directed into the intake by a low, 70 m long concrete dam, colloquially called "beton" (bos. concrete), that doubles as a walkway and bathing site during low water levels. During high water levels, excess water flows over the dam forming a long waterfall. The power plant along with all other related structures was in 2011. declared to be a national monument of Bosnia and Herzegovina. The Krušnica hydroelectric powerplant is located near the source of the Krušnica river near Bosanska Krupa and was, like the Bihać power plant, build during the Austro Hungarian rule in Bosnia, in 1911. It has an installed capacity of 460 kW and a yearly electricity production of 400 MWh. The installed capacity of each turbine is 2.35 MW for a grand total of 9.40 MW.
Рафтинг
Рафтинг – Босния және Герцеговинада ашық ауада демалудың ең танымал түрлерінің бірі және Ұна өзенінің ұлттық паркінің маңызды бөлігі болып табылады.
Ұшпен балық аулау және балық аулау
Уна өзені және Унак – Еуропадағы ең танымал және ірі балық аулау аймақтарының бірі. Олардың итиофаунасы сальмоноидтарға, негізінен сұр және қоңыр форельге бай, ал Уна хучен балықтарымен де әйгілі. Ұшпен балық аулау және басқа да балық аулау тәсілдеріне рұқсат тек белгілі бір учаскелерде және ұлттық саябақтар қызметтерінің қатаң ережелері мен талаптарына сәйкес беріледі. Бұл талап көптеген салалы өзендерге де қатысты, әсіресе Унак, Крушница және Клокот өзендеріне. Ал Крка, Ұлттық саябақтың ішіндегі Унак суының көп бөлігі сияқты, барлық су және су астындағы іс-шаралардан толығымен тыйым салынған.
Флора мен фауна
Уна өзенінің жағасында 170-нен астам түрлі емдік шөптер өседі; сирек кездесетін «Уна көк қоңырауы» деп аталатын кампанула унинсис өсімдігі, Уна өзенінің ашық түркіз және жасыл түстерінің құрметіне аталған.
Ичтиофауна
Уна өзенінде 28 балық түрі тіршілік етеді, олардың ішіндегі ең ірісі – хучен (mladica, латынша: Hucho hucho). Өзен сальмонд тұқымдас балықтарға бай, ал сирек кездесетін хученнің сау популяциясы, жалпы әлемдік деңгейде жойылу қаупі төнген түр, Уна өзенін және оның негізгі саласы Сананы Еуропаның маңызды мекендеу орындары мен шағылысу орындарының біріне айналдырады. Бұл балық үшін басқа шағын салалар да маңызды, себебі ол шағылысу маусымында жұмыртқа салу үшін кішігірім арналарға кіреді.
Бихач
Бихач – Уна өзенінің жағасында орналасқан ең ірі және маңызды қала. Босния және Герцеговина Федерациясындағы Уна-Сана кантонының әкімшілік орталығы және Бихач муниципалитетінің орталығы болып табылады. Қаланың халқы 39 690 адамды, ал муниципалитет 56 261 адамды құрайды. Уна ұлттық паркінің көп бөлігі Бихач муниципалитетінде орналасқан, сонымен қатар ең үлкен сарқырамалар, каньондар, каскадтар мен туристік тартымдылықтар да осы жерде. Бихач муниципалитетіндегі Уна өзеніндегі елді мекендердің кейбіреулері: Мартин Брод, Кулен Вакуф, Лохово, Рипач, Притока, Голубич және Острожак на Уни. Өзен Рибичка Отока аралын жасап, оңтүстіктен қалаға кіреді. Содан кейін солтүстіске қарай Әлия Изетбегович көпіріне қарай ағып, Миджица көлінің жанынан өтеді. Қаладағы алғашқы каскад гидроэлектростанцияның төменгі бетонды бөгетінің соңында орналасқан. Көпірдің астынан ағып өткеннен кейін солтүстікке қарай ағып, Градска Отока аралын құрайды. Аралға өзеннің екі жағалауымен байланысатын екі жаяу көпірі және кішкентай Американецево аралымен байланысатын тағы бір жаяу көпірі арқылы қол жеткізуге болады. Градска Отока аралынан кейін өзен бірнеше кіші арналарға бөлініп, көптеген аралдарды құрайды. Олардың кейбіреулері жеке меншік болып табылады және құрлықпен көпірлермен байланысқан, ал қалғандары жабайы, адам тұрмайтын аралдар. Осы учаскеде тағы екі каскад орналасқан. Жеке арналар біріккеннен кейін су үлкен, V пішіндес каскадтан ағып өтеді, содан кейін өзен тағы екі арнаға бөлініп, тағы бір аралды құрайды. Аралдың екі жағында да каскадтар бар. Батыс жағы балық аулау және спиннингпен балық аулауға танымал орын, сонымен қатар гидроэлектростанциядан су шығатын жер. Ал шығыс жағы – танымал шомылу орны. Аралдан кейін өзен арналары қайтадан бірігіп, су қаланың екінші үлкен көпірі – Бакшаиш көпірінің астынан ағып өтеді. Көпірден кейін өзен тағы екі арнаға бөлініп, үлкен Бакшаш аралын құрайды, содан кейін екі арна қайтадан бірігіп, тағы бір үлкен өзен аралдары тобын – Йотанови отoци немесе қарапайым тілмен Йотани құрайды. Қаладағы соңғы үлкен каскадтар осы жерде орналасқан. Йотани аралдарынан кейін өзен Клокот өзеніне құя бермес бұрын ескі жаяу көпірінің астынан өтеді.
Босанска Крупа
Босанска Крупа – Уна-Сана кантонындағы Босанска Крупа муниципалитетінің ең ірі қаласы және осы муниципалитеттің әкімшілік орталығы. Қаланың халқы 10 196 адамды, ал муниципалитеттің халқы 25 545 адамды құрайды. Муниципалитет аумағындағы өзен жағасындағы тағы бір ірі елді мекен – Босанска-Отока қаласы.
Козарская Дубика
Нови Град – Босния және Герцеговинаның Серб Республикасындағы Нови Град муниципалитетінің ең ірі қаласы және осы муниципалитеттің әкімшілік орталығы. Қаланың халқы 10 544 адамды, ал муниципалитеттің халқы 21 524 адамды құрайды.
Ластану
Өзеннің жоғарғы бөлігі қазіргі уақытта салыстырмалы түрде таза және ластанбаған бөлігі болып табылады. Соғысқа дейінгі негізгі ластаушылар, мысалы Дрвардағы целлюлоза зауыты мен Сербтегі желім зауыты соғыстан кейін жұмысын тоқтатты, сондықтан су сапасы қанағаттанарлық. Қазіргі уақытта әлі де көптеген жерлерде шикі, тазаланбаған ағынды сулар өзенге құйып жатыр, ал өзендегі кейбір қалалардың ағынды су жүйесінің көп бөлігі соғыс кезінде қирады, бұл проблеманы одан әрі ушықтырды. Қазіргі кездегі тағы бір мәселе – өзен жағалауындағы ормандардың пайдаланылуы және өзен төсегінен құм мен сазды қазу, бұл өзен бассейніне және өзенге әсер ететін эрозияға алып келуі мүмкін. Унак өзені су ағыны мен су деңгейінің күрт өсуіне бейім, бұл қосымша эрозияға да себеп болуы мүмкін. Тағы бір маңызды, бірақ көбінесе назардан тыс қалған мәселе – өзеннің суайдынында бірнеше заңсыз қоқыс жинау орындары бар, олардың көп бөлігі Уна-Сана кантонында орналасқан. Кейбір қоқыс жинау орындары өзенге тікелей су құятын бұлақтардың үстінде орналасқан. Бүгінгі күнге дейін проблеманың шешімі табылмады, себебі Уна-Сана кантонының үкіметі кантондық деңгейде қоқыс жинау орынын тиімді ұйымдастыра алмай отыр.
Су электр жобалары
Өзеннің өзінде және оның салаларында бірнеше су электр станциялары жобаланған, оның ішінде ірі Унац, Врхполье және Ключ су электр станциялары, сондай-ақ кішігірім Štrbački buk электр станциясы бар. Добреница сияқты кіші салаларда шағын су электр станцияларын салу туралы да көп ұсыныстар түсті. Кейбір станциялар, мысалы Унац, үлкен бөгеттерді салуды көздейді, олар тартымды шатқалдарды су басады, ал басқалары өзен суының көп бөлігін бірнеше километр төмендегі машиналық бөлімге бұрып, өзен төсегінің үлкен бөлігін құрғатып тастайды. Бұл жобалардың барлығы өзеннің бірегей табиғатын жою қаупіне байланысты жергілікті және халықаралық қоғамдастықтан күшті қарсылыққа ұшырады және соңында тоқтатылды.